Jan'a tehnologiialarg'a su'iene otyryp, oqy'shylardyn' shyg'armashylyq qabiletterin arttyry'

Bastay'ysh synyp
Sady'ova Ademi Salimovna, Jan'a tehnologiialarg'a su'iene otyryp, oqy'shylardyn' shyg'armashylyq qabiletterin arttyry'

Maqala avtory: Sady'ova Ademi Salimovna
Jumys orny: Soltu'stik Qazaqstan oblysy Aiyrtay' ay'dany "Antonovka orta mektebi " KMM
Lay'azymy: Bastay'ysh synyp mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 03.02.2019


Qazirgi bilim bery'din' basty maqsaty — shyg'armashyl tulg'a qalyptastyry'. «Jan'a tehnologiialarg'a su'iene otyryp shyg'armashylyq qabiletterin damyty'»taqyrybyndag'y jasap jatqan jumysym qazirgi tan'da o'zekti taqyryptardyn' biri dep oilaimyn. Bul taqyrypty tan'dap aly' sebebim, jan'a a'dis-ta'silderdi qoldany' oqy'shylardyn' qyzyg'y'shylyqtaryn arttyry'g'a qanshalyqty tiimdi bolatynyn o'z ta'jiribemde ko'rgim keldi. Maqsatym: Bastay'ysh synyp oqy'shylaryna bilim bery'de oqyty'dyn' jan'a a'dis-ta'silderin qoldany'dyn' tiimdiligin anyqtay', osy a'dis-ta'silder arqyly shyg'armashylyq qabiletterin damyty',tanymdyq qyzyg'y'shylyqtaryn arttyry'.
«SHyg'armashylyq» so'zinin' to'rkini – «shyg'ary'», «izdeny'», «oilap taby'» degenge saiady. Demek, buryn ta'jiribede bolmag'an jan'a na'rse oilap taby', jetistikke qol jetkizy' degen so'z. A'r mug'alimnin' aldyndag'y izgi muraty — o'z pa'ninen bilim berip qana qoimai, a'r balanyn' «menin» ashy', «mendi» shyg'armashylyq tulg'ag'a jeteley'. Bul jumysta osy a'reketterdin' na'tijesin ko'ry' u'shin ju'rgiziletin jumystar jaily baiandalady.
Oqy'shylardy shyg'armashylyq bag'ytta jan-jaqty damyty'-bu'gingi ku'nnin' basty talaby. Osy talap turg'ysynan alg'anda oqy' –ta'rbie u'rdisin uiymdastyry'dyn' san tu'rli a'dis-ta'silderin izdestiry' jan'a tehnologiialardy tiimdi paidalany'dyn' man'yzy erekshe.
SHyg'armashylyq sabaqtardyn' josparyn jasay'da oqy'shynyn' shyg'armashylyq a'reketinin' bag'daryna sa'ikestendirip, olardyn' qabileteri, eskerily'i tiis. Oqy'shylardyn' shyg'armashylyq a'reketin ty'dyratyn sabaqtardy o'tkizy' jospary men kezen'derin qarastyramyz.
1. SHyg'armashylyq qabilet den'geiin anyqtay' (toptay', baqylay', qalyptastyry')
2. Oqy'shy mu'mkinshiligine sai shyg'armashylyq tapsyrmalardy a'distemelik turg'yda ju'ielitu'rde oryndaty'.
3. Qyzyg'y'shylyq ja'ne shyg'armashylyq pen tanym belsendiligin arttyry'.
4. Oqy'shynyn' shyg'armashylyq qabiletterin ta'rbieley'di kezen' boiynsha satylap damyty'.
5. Kezdesetin qiyndyqtar men qarama — qaishylyqtardy esepke alyp zerttey'.
6. Mug'alim o'z isine izdempazdyqpen qarap, sabaqty shyg'armashylyqpen o'tkizy'.
Bastay'ysh synyp oqy'shylarynda jan'a, o'zi bilmeitin iske degen qyzyg'y'shylyq basym bolady. Ondai ister balanyn' bar aqyl – oiyn, ishki ku'shterin jumyldyrady ja'ne erekshe qy'at beredi. Al, sol balany shyg'armashylyqqa u'irety' u'shin mynadai jag'dailardy eskery' tiis:
— mug'alim en' aldymen, synypta shg'armashylyq ko'n'il – ku'i ty'dyry' u'shin balanyn' nazaryn bir na'rsege bag'yttay'y kerek;
— a'rbir shyg'armashylyq tapsyrmany usyny'dyn' mazmuny balanyn' jas ereksheligine, qyzyg'y'shylyg'yna u'ilesy' kerek;
— qolaily jag'dai jasay';
— shyg'armashylyq bag'ytqa balany ju'ieli, sapaly tu'rde qalyptastyryp otyry'.
Mug'alim oqy'shy u'shin tek ustaz g'ana emes, senimdi dosy boly'y tiis. Eger mug'alim shyg'armashylyqpen ainalysatyn bolsa, balalarmen pikir almasatyny zan'dy. SHyg'armashylyqty tejeitin u'sh na'rse bar:birinshisi- «sa'tsizdikke ushyraimyn, qolymnan esh na'rse kelmeidi» degen tys qorg'anysh sezimi, ekinshisi- o'zine-o'zi tym riza bolmay'shylyq sezimi, u'shinshisi-jalqay'lyq. Ondai jag'daida balany qutqary'dyn' joly jag'dai jasay', qolday' ja'ne durys bag'yt bery'.
Bastay'ysh mektepte shyg'armashylyq qabilettilikteri oqy' a'reketinde ko'rinedi. Oqy' a'reketinde mug'alim men oqy'shy tyg'yz bailanysta boly'y kerek. Ol u'shin mug'alim bar ku'sh – jigerin, pedagogikalyq sheberligin oqy'shy boiyndag'y tabig'i mu'mkindikterdi ashy'g'a, u'ilesimdi damyty'g'a bag'yttay'y, shyg'armashylyq jag'dai jasay'y qajet. Menin' baiqag'anym, bastay'ysh synyptarda shyg'armashylyqpen jumys istey'ge u'irengen oqy'shy jog'arg'y synyptarda shyg'armashylyq jumystyn' qai tu'rine bolsyn beiim bolady ja'ne durys jol taby' u'shin durys oi tu'iip, o'zdiginen sapaly, da'leldi sheshimder qabyldai bily'ge tyrysady. Oqy'shy ne na'rseni bolsa da bily'ge qumar, qyzyqqysh, qolymen ustap, ko'zben ko'rgendi jaqsy ko'redi. Oqy'shylardyn' qyzyg'y'yn arttyry' jaqsy uiymdastyrylg'an sabaqqa bailanysty. Sondyqtan a'rbir sabaqta burynnan belgili ma'limetterdi qaitalai bermei oqyty'dyn' jan'a a'dis-ta'silderin izdestiry' qajet, mysaly:
Oqy'shylardy shyg'armashylyq is-a'reketke bay'lyp, olardyn' belsendilikterin, qyzyg'y'shylyqtaryn arttyra tu'sy' u'shin a'r tu'rli a'dis-ta'silderdi qoldany'g'a bolady:
1. Balalarg'a belgili taqyrypta a'n'gime oqyp, oqy'shylarg'a basqasha aiaqtay'g'a kilt bolarlyq siy'jet usyny';
2. A'n'gimenin', erteginin' siy'jetin bastap bery', aiaqtay'dy oqy'shylarg'a tapsyry';
3. Ertegini ujym bolyp tyn'day';
4. Unatqan keiipkerlerine minezdeme bery';
5. Qiialday' arqyly sy'ret salg'azy', ro'lmen oinaty';
6. Arnaiy taqyrypta pikirtalas ty'dyry'.
1. Ma'tin, ertegini, a'n'gimeni o'z oilarymen aiaqtay'.
Bastay'ysh synyp balalarynyn' qiialy a'dettegiden tys, erekshe. Olar shyndyq o'mirdi qiialdag'ymen biriktire otyryp, o'zi oilap tapqan du'niede o'mir su'ry'i mu'mkin. Olar ag'ashtardyn' nemese haiy'anattardyn' so'ilesetinine senedi. Bul jastag'y balalar estigen ertegi – a'n'gimeler jelisimen o'zi de olardy qurastyra alady. Sondyqtan ony aiaqtay'dyn' tu'rli joldaryn qarastyrady.
2. Belgili maqal negizinde a'n'gime qurastyry'.
1. Ma'tin boiynsha maqal qurastyry'.
2. Elestety'.
Berilgen ma'tindegi bir ko'rinisti ko'z aldaryna elestety'. Oqy'shylar tynysh otyrady, ko'zderin jumyp, a'rbir men aitqan na'rseni elestety'ge tyrysady.
1. Tabig'at qubylystaryna, zattarg'a jumbaqtar qurastyry'.
2. A'n'gimelerdi salystyry', bo'likterge bo'ly', at qoiy'.
3. SHyg'arma, ma'tin qurastyry'.
— taqyryp boiynsha
— jospar boiynsha
— tirek so'zder boiynsha
1. O'len' qurastyry'
— daiyn o'len' joldarynyn' bir, eki joldaryn bery'
— daiyn uiqastardy usyny'
1. Keiipkerlerge minezdeme bery'
2. Ro'lge bo'lip oqy'.
3. SHyg'armanyn' mazmunyna sy'ret salg'yzy'.
4. Logikalyq oilay'yn damytatyn oiyndar.
5. Avtor ty'raly tolyq mag'lumat jinap, referat jazg'yzy'.
Mug'alim u'nemi oqy'shyg'a shyg'armashylyq qabiletin damyty' joldaryn nusqap otyrsa, onda balalardyn' o'zderi de izdeniske tu'sedi.SHyg'armashylyq qabiletti bu'kil sabaqta damyty'g'a bolady.
Qazaq tili sabaqtarynda a'r tu'rli tapsyrmalardy tu'rlendire berip otyry'dyn' paidasy ko'p. Mysaly: Habarly so'ilemdi suray'ly so'ilemge,bolymdy etistikti bolymsyz etistikke ainaldyr nemese tirek syzba arqyly so'ilemder qurastyr degen siiaqty tapsyrmalardy u'nemi berip otyrsa, oqy'shynyn' oi qiialynyn' damy'yna a'ser tiedi. Bastay'ysh by'ynda shyg'armashylyqtyn' alg'ashqy satysyn is – a'reket ja'ne oiyn arqyly bastag'an durys.
Osyndai jumystardy u'nemi ju'rgizy' oqy'shylardy shyg'armashylyqqa bay'ly'g'a, sha'kirt boiyndag'y qabilet ko'zin ashyp, tilin baiyty'g'a, qiialyn ushtay'g'a, o'z betinshe izdeny'ge zor a'serin tigizedi. SHyg'armashylyq jolyna tu'sken bala izdenip qana qoimaidy, tulg'a retinde shyn'dalady..
Mug'alim oqy'shylarg'a shyg'armashylyq is – a'reketin uiymdastyry' maqsatynda tu'rli tanymdyq tapsyrmalar daiynday'da mynadai talaptar qoiylady:
• SHyg'armashylyq tapsyrmalar tu'rli den'geide boly'y;
• kezekti tapsyrma buryn berilgen tapsyrmamen bailanysta ja'ne bir ju'iede boly'y;
• bilim men bilikterin jetildiretindei boly'y;
• tapsyrmalardyn' qarapaiymnan ku'rdelige o'zgery'i;
• oqy'shynyn' jeke qabiletin ashatyndai boly'y;
Na'tijesinde:
1. Bala oqy'lyq ko'leminen shyg'yp oilanady.
2. SHyg'armashylyq jumysyn qorg'ap, pikir aita biledi.
3. Ta'jiribelik jumystarg'a qyzyg'yp, zerttey' is – a'reketin ju'rgizdi.
4. Alg'an bilimin o'mirde tiimdi paidalana bily'ge u'irenedi.
5. Oqy'shynyn' o'z betinshe bilim aly'g'a degen qushtarlyg'y oianady;
6. SHyg'armashylyqpen jumys istey'ge dag'dylanady;
7. Oqy'g'a ynta-yqylasy artady;
8. Bir-birinin' oiyn, pikirin syilay'g'a u'irenedi;
Men a'r sabag'ymda oqy'shynyn' aldyna problema qoiy'g'a, ja'ne sol problemalardy tikelei qazirgi o'mirmen bailanystyry'g'a tyrysamyn.
SHyg'armashylyq qorytyndysy boiynsha g'ylymi jumysqa qabiletti oqy'shylar iriktelip, belgili bir taqyryp boiynsha g'ylymi jumystar bery'ge bolady.
Ko'rsetilgen a'dis-ta'silder bastay'ysh synyptarg'a tiimdi ekendigine ko'zim jetti. Osylardy pailany' arqyly oqy'shynyn' bilimge degen qyzyg'y'shylyg'yn oiatyp, teren' oilay' qabiletin, belsendiligin qalyptastyry'g'a bolady. Oqy'shylarym ko'ptegen balalarg'a arnalg'an shyg'armashylyq konky'rstar men olimpiadalarg'a: «Ustaz nury», «Jarys», «QIO», «Ustaz tilegi», «Intolimp.kz»,«Aqbota»,«Nurly ko'jek» t.s.s qatysyp,ju'ldeli oryndardy ielenip ju'r.Bug'an deiin oqy'shy mug'alim men oqy'lyqqa g'ana bag'ynatyn bolsa, endi ol syni turg'ydan oilanyp, o'z oiyn da'leldei alatyn tulg'ag'a ainaldy. Oqy'shylardyn' tili, oiy, erkin so'iley'i damyp, toppen jumys istey' kezinde bir-birin tyn'dai bily'ge u'irendi.

Qoldanylg'an a'debietter:
1. QR Bilim ty'raly Zan'y. Astana. 2004 jyl.
2. N. A'. Nazarbaev «Bizdin' halqymyz jan'a o'mirge beiimdely'i kerek»
// «Egemen Qazaqstan». 31 tamyz. 2000 jyl.
3. B. A. Turg'ynbaeva Damyta oqyty' tehnologiialary. Almaty. 2000 jyl.