Психология
Оразаева Гульжан Дюсембаевна, Профессиональная компетентность педагога — психолога

Мақала авторы: Оразаева Гульжан Дюсембаевна
Жұмыс орны: Региональный центр "Шыгыс" Управления образования ВКО
Лауазымы: Руководитель кабинета инклюзивного образования
Порталға жариялану мерзімі: 23.12.2018

Профессиональная компетентность педагога — психолога

Изменение социально-экономических условий жизни современного общества, обновление системы образования требуют качественно нового уровня профессионализма специалистов и, в частности, специалистов — психологов. В этой связи особое значение приобретает проблема подготовки высококвалифицированных кадров, готовых теоретически и практически решать профессиональные задачи, умеющих создавать, применять и корректировать систему профессиональной деятельности.

Служба практической психологии сегодня рассматривается как особый институт, современные тенденции модернизации образования, проявляющиеся в переходе российской системы образования на новую содержательную и технологическую модель, диктуют необходимость в дальнейшем развитии системы сопровождения ребенка в образовательном процессе. Актуальным в этой связи является выявление основных проблем службы практической психологии образования и определения путей их решения.

В результате проведенного теоретического анализа литературных источников и собственных исследований нами определена сущность и содержание профессиональной компетентности педагогов-психологов.

Профессиональная компетентность педагога-психолога рассматривается как сложное психологическое образование, которое выступает основой его успешной профессиональной деятельности, включает в себя систему деятельностно-ролевых (знания, умения и навыки) и личностных (профессионально важные качества) характеристик. Для эффективного осуществления профессиональной деятельности психологу необходимо владеть достаточными знаниями о социально-психологической ситуации в образовательном учреждении, уметь определять перспективы своего профессионального развития и развития психологической службы в целом. Важно умение осуществлять выбор оптимальных стратегий взаимодействия с различными структурами внутри и вне образовательного учреждения. Психолог образования является для педагогов и учащихся не только носителем психологических знаний. Его оценивают с позиции соответствия идеальному образу человека, воплощающего в жизнь позитивные результаты, достигаемые им с помощью эффективных психологических методик и технологий.

В основных требованиях к личности психолога можно выделить следующие характеристики:

  1. Психолог должен иметь высокие (общие) умственные способности, быть проницательным, рассудительным, свободомыслящим, вдумчивым аналитиком, экспериментатором.
  2. Психолог социален, любит работать с людьми, радуется социальному признанию (одобрению), великодушен к людям, легко формирует активные группы, хорошо запоминает имена людей, любезен, тактичен, дипломатичен в общении.
  3. Он любит совместные действия, подчиняет интересы личности групповым интересам, совестливый, добросовестный, имеет чувство долга и ответственности, сильный, энергичный, умеет подчинить себе. Он смел, быстро решает практические вопросы.
  4. Психолог эмоционально устойчив, выдержан, спокоен, реально взвешивает обстановку, устойчив к стрессу.

Основными критериями оценки профессионализма психолога являются:

  1. Наличие своей жизненной и профессиональной позиции в концепции развития психологической службы. (Я знаю не только то, что я должна делать, но и как я это буду делать.)
  2. Понимание приоритетных направлений развития службы в данном образовательном учреждении, с учетом его специфики.
  3. Умение самостоятельно формулировать цели и задачи. (В данный момент я делаю…) Выбирать формы работы. Уметь осуществлять прогностическую функцию. (Для чего я буду это делать?)
  4. Наличие системы в работе. (Наличие основополагающих документов в кабинете, наличие и содержательность в ведении документации, грамотность ее заполнения.)
  5. Умение психолога работать с социально-педагогической ситуацией, способствовать оптимизации социально-психологических условий образовательной и воспитательной среды. (Приблизить среду к ребенку. Продуманность зон в кабинете. Цветовое решение.)
  6. Умение составить профессионально грамотную психологическую характеристику на ребенка (группу детей), обозначить психологическую проблему, выработать пути ее решения.
  7. Умение организовать взаимодействие со всеми участниками образовательного процесса.
  8. Умение организовать профессиональное взаимодействие с другими учреждениями родственного профиля. (Социально-психологические центры и т.д.)
  9. Участие в психологических семинарах, научно-практических конференциях различного уровня. (Форма участия как пассивная, так и активная.)
  10. Востребованность психолога. (По итогам отчетной документации, по количеству проведенных видов работы, по мнению детей, педагогов).

Особенность и сложность психологической специальности предполагает особые требования к содержанию и формам повышения квалификации педагогов – психологов в государственной системе дополнительного профессионального образования. В частности, в Региональном центре «Шыгыс» Управления образования ВКО успешно проводятся научно – практические семинары, конференции, семинары по проблемам становления профессионализма с элементами тренинга;

мастер — классы педагогов – психологов с последующей рефлексией участников-коллег;

организуется создание видеоматериалов на основе демонстрации передового психологического опыта, информационной базы данных,

Планируется создание психологического сайтов-консилиума, где мог бы работать виртуальный психологический центр Восточно-Казахстанской  области.

Также проводится работа в для повышения квалификации педагогов – психологов в русле следующих направлений:

  • повышение психологической компетентности педагогических коллективов образовательных учреждений;
  • организация постоянно – действующих семинаров по работе с детьми девиантного поведения;
  • курсы по вопросам деятельности педагогов – психологов в связи с введением предпрофильной подготовки и профильного обучения, ЕНТ;
  • научно – практические семинары, по профессиональным запросам психологов, работающих в учреждениях образования различных типов (например, в инновационных учреждениях детских домах, специализированных образовательных учреждениях и пр.).

Важно отметить, что самые различные формы профессионального сотрудничества могут рождать содержание, благодаря которому будет происходить повышение квалификации. Создание условий для повышения профессионализма психологов позволило бы улучшить качество психолого-педагогического сопровождения всех участников образовательного процесса с учетом новых реалий, возникающих в условиях модернизации образования.

Таким образом, одной из важнейших задач в решении проблемы становления профессионализма, формирования профессиональной компетентности педагогов – психологов является создание эффективной модели повышения квалификации педагогов – психологов Восточно-Казахстанской области. Для решения указанной задачи Региональный центр «Шыгыс», в частности, кабинет инклюзивного образования  выступает инициатором интеграции научно-методических, информационных и кадровых ресурсов образовательных учреждений всех уровней образования, где успешно трудятся психологи.

Психология
Бердібаева Света Қыдырбекқызы, Рухани байлықты талап ететін мамандық

Мақала авторы: Бердібаева Света Қыдырбекқызы
Жұмыс орны: Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті «Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы»  кафедрасының профессоры
Лауазымы: Психология ғылымының докторы
Порталға жариялану мерзімі: 19.11.2018

Рухани байлықты талап ететін мамандық

        Психолог мамандығы-қазіргі замандағы маңызды мамандықтардың бірі. Адамзат болашақ өркендеуінің осы мамандықтың күш-жігеріне тәуелді. Бүгінгі таңда «психология» мамандығы әлемдегі ең танымал мамандықтардың үздік бестігіне кіреді. Психология мамандығының беделінің күннен күнге артуына-болашақ психолог мамандар өз білімдері мен біліктерін қолдана алатын салалардың күннен күнге артып, кеңейе түсуі әсер етсе керек. Болашақ психолог бүгінгі күні адам өмірінің барлық саласына қатысты өндірістер мен кәсіп орындарда қызмет етеді. Яғни, балалар бақшасынан бастап, аса ірі коммерциялық ұйымдарға дейін жұмыс істей алады. Бұл жерде психологияның ғылым екендігін және оның айтарлықтай жас ғылым екендігін айта кету қажет. Психологияның зерттеу пәні — адам психикасы екендігін ескерсек, психология әрдайым және әрқашан қызығушылық тудыратын мамандық екеніне еш күмән тудыра алмаймыз. Сондықтан да психология мамандығының болашағы зор екенін бүгінгі уақыттың талап-тілегінен туындап отыр. Қай заманда да сұранысқа ие және сұраныстан шығатын мамандық болған және бола бермек.
Сондықтан келер ұрпақты біліммен сусындандырып әлемдік деңгейдегі бәсекелестікке лайықты оқыту мен тәрбиелеу психолог мамандардың алдында тұрған негізгі мақсат. Демек  жоғары оқу орындарында болашақ психолог мамандарды дайындау күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселелердің бірі. Осыған орай болашақ ұстаздарды дайындаудың өзі кәсіби білім берудің міндеттер жүйесін қарастыруды талап етеді.

            Сонымен қатар тұлға ретінде заманауи әлем­дік озық үлгілеріне ілесіп және уақыт талаптарына сай жаңғыруына психология саласына да келелі міндеттер жүктейді. Бұл елімізде психолог пәні мен ғылымын ке­ңінен дамытудың өзектілігін алға тартады. Осыған орай психология пәні орта арнаулы жә­не жо­ғары оқу орындарының бағдарламаларына енгізілді. Қашанда жаңаны бастау, бір­ден қалыптастыру қиын. Дүниетанымдық бағдар­лардың алмасып, еліміз өт­пелі кезеңнің қызығы мен шы­жығын бастан кешіп жатқан тұс­та оқу орындарында қоғамдық пәндерді жүргізетін қарапайым оқытушылардың айқын бағыттан айы­рылып, біраз абдырап қалғаны рас. Бар ауыртпалық, бір жағы­нан нарықтың қыспағына ұшы­раса да, қалаған кәсібін жал­ғастырған оқытушыларға түсті. Психологияның ғылыми негізін жасау қажеттілігі қатты сезілді. Осы кездері кейбір отандық қоғамтанушы ғалымдар бұл мұқтаж­дықты өтеуді өз қолдарына алды.

            Тәуелсіздіктің рухы асқақтаған сайын ұлттық идеяның субьектілері  ұлттық бірегейліктің қайта жаңғыруына, қайта түлеуіне және өрістей түсуіне үлес қосуды өзіндік парызына айналдырып келеді. Қоғамымыздың ұлтжанды зиялы қауымы осы қызметте іргелі жауапкершіліктерін терең түйсініп, өзіндік таланты мен ғылыми шығармашылықтарын арнап келеді. Бұл үдеріс қазақ қоғамының тарихи-әлеуметтік, мәдени-рухани саласының әрбір сәттерінен де көрініс тауып отыр. Оның ішінде, білім беру мен ғылым саласының атқарар міндеттері заман талабына сай келетін үлкен жауапкершіліктер артуымен шартталады. Осы орайда, қоғамдық-гуманитарлық білімдердің атқарар міндеті орасан.

            Ал психология ғылымы тарихтың дамуына, әлеуметтік прогрестің жетілу барысына тікелей жауапты бола алмаса да, өз бетінше дүниеауи жалпы бағдарлар беруге тағайындалғандығы күмәнсіз. Бұл әрбір қоғамның даму келбеті мен үдерістеріне сәйкес, психолог-ғалымдарға үнемі-үздіксіз жаңа міндеттер жүктейді. Ендеше, біздің еліміздің зиялы қауымдарының баршасы секілді педагог ғалымдарда «ғалымдық жауапкершіліктен» тыс бола алмайды.  Осы жауапкершілікті басқа да ұлтжанды, терең парасатты ғалымдардың топтасқан, бас қосқан ордасы  Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да өзінің қайталанбас ерекшелігі мен кәсіби мәртебесін бекемдей түскен, барлық жағынан заман ағымына ілесуге талпынатын, ғылыми дәрежеде негіздейтін, біліктілігі өте жоғары мамандар дайындайтын ғылыми орта, психология ғылымдарының докторы, профессор Мадалиева Забира Бекешқызы басқаратын «Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы» кафедрасы болып табылады.

            «Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы»  кафедрасы кафедрасы сапалы білім берумен қатар, өзіңді-өзің дамытуға және өз идея­ла­рың­ды іске асыруға мүмкіндік береді. Оқу ор­­­нында ғы­лыми әрекетпен айналысу жағ­да­йы­мен қатар, шығармашылық атмосфера анық байқалады. Оқы­тушылар мен білім алу­шы­лардың қарым-қатынасы барысында өзіңнің бой түзеп, заманауи қоғамға сай өкілі болып қалыптасып жатқаныңды байқайсың. Өйткені біздің кафедра докторанттарға ғана емес, сонымен қатар студенттер мен магис­трант­­тарға да кафедра өмірімен тығыз бай­ла­ныс­ты қам­та­ма­сыз етеді. Мәселен, мем­ле­кет­тік грант ұтыс­тары бойынша жүр­гі­зіліп жат­­­қан жобаларға, мемлекеттік бағ­­дарламалар аясындағы іс-шара­ларға, халықаралық кон­фе­­­­ренциялар мен байқауларға қатысу мүм­кін­дігі барлығына бірдей. Оқытушылар ғы­лыми кеңес пен рухани қолдау көр­сетуге әрқашан дайын.

           Қазіргі таңда «Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы»  кафедрасы – заманауи жоғары сұраныстар мен қызығушылық ие, еліміздің тәуелсіздігімен қатар жаңа ғасыр мамандықтары болып табылады.  Бұл мамандықтардың білім беру бағдарламасы жоғары білім берудің жалпыға міндетті мемлекеттік стандартына сай негізделген.

           Кафедра жұмыс жасап келе жатқан уақыттан бері білім беру мен қоғамның басқа салаларында жоғары кәсіби деңгейдегі мамандар даярлап, бүгінде біздің түлектеріміз еліміздің әр түрлі түкпірлері мен шет елдерде жұмыс жасап жүр. Ұжым жоғары ғылыми әлеуетке, жауапкершілікке ие, өзінің кәсіби мамандығы мен универистетіне адал еңбек етуде. Кафедраның білім беру бағдарламаларының дамуындағы атаулы жетістіктерімен және университеттің академиялық саясатына белсенді қатысуынан бүгінде мынандай түйін жасауға болады: еңбек нарығында сұранысқа ие ғылыми –педагогикалық кадрлар мен жоғары білікті мамандар даярлауда білім беру мен ғылыми және қоғамдық орталық болып табылады.

          Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби бабамыз айтқандай, «Ұстаз жаратылысынан өзіне айтылғанның бәрін жете түсінген, көрген, естіген және аңғарған  нәрселердің бәрін жадында жақсы сақтайтын, бұлардың ешнәрсені ұмытпайтын алғыр да аңғарымпаз ақыл иесі мейлінше шешен, өнер-білімге құштар, аса қанағатшыл жаны асқақ және ар-намысын ардақтайтын, жақындарына да, жат адамдарына да әділ жұрттың бәріне жақсылық пен ізгілік көрсетіп, қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін батыл, ержүрек болуы керек» деген ұлағатты жадында сақтай алған, адам ғұмырын көк тіреген еңсесі көз арбаған алып тауларға теңейтін болсақ, бар ғұмырларын осы ғылымға арнаған ардақты профессорлық оқытушылық құрамы табысты жұмыс атқаруда.

           Сонымен қорытындылай келе психология ғылымына деген қызығушылық аталмыш ғылым саласының елі­­­­мізде жедел қарқынмен дамып, осы уақытқа дейін әртүрлі бағыттағы бірқатар мектептердің қалыптасып үлгеруіне әкелді. Кафедра ұжымы жоғары мектеп алдына қойылып отырған заманауи талаптарға сәйкес жоғары білікті, жаңаша көзқараспен жұмыс жасауға бейім жас кадрлармен толығуда. Қазақстанда психология ғылымының мектептері мен бағыттарының қалыптасу үдерісіне үлес қосып, шығармашылық шабыт пен ғылыми жасампаздықтың, белсенділік пен қажымас қайраттың үлгісін көрсетіп жүрген ғалымдарды психология ғылымының майталмандары деуімізге болады.

Психология
Сағындық Дария Маратқызы, Жарақаттың алдын алу жағдайында көрсетілетін психологиялық көмек

Мақала авторы: Сағындық Дария Маратқызы
Жұмыс орны: Павлодар облысы Баянауыл ауданы №1Майқайың жалпы орта білім беру мектебі
Лауазымы: Мектеп психологі
Порталға жариялану мерзімі: 07.02.2018

Жарақаттың алдын алу жағдайында көрсетілетін психологиялық көмек

Мақсаты:  Жарақаттың алдын алу жағдайында психологиялық көмек  көрсету.

Әдіс тәсілдері: Жаттығу, баяндама, ситуациялық сұрақтар, видео слайд, постерлер.

Көрнекіліктер: слайд, интербелсенді тақта, смайликтер, жүрекшелер, бақыт ағашы.

Сабақ түрі:психологиялық кеңес беру сабағы.

Ұйымдастыру кезеңі:

  1. Психологиялық ахуал

Баяндама: Жарақаттың алдын алу жағдайында көрсетілетін психологиялық көмек.

  1. Ситуациялық сұрақтар
  2. Видео слайд

Қорытынды:

Кері байланыс постер қорғау.

Бекіту: Сабақты ауызша қорытындылау.

3.Психологиялық ахуал. Оқушыларды кәмпиттің түсіне қарай топқа бөлу.

  1. Баяндама

Балалар денсаулығын сақтауда қоғамның алаңдаушылығын туды­ра­тын бір мәселе – балалардың жарақат алуы. Өйткені, барлық ба­ла­лар ауруының ішінде  жарақат алу пайызы тым жоғары. Денсау­лығы  да, көңіл күйі де жақсы болып жеті­ліп келе жатқан  жас ағза әйтеуір бір жағдаймен жарақат алудың салда­ры­нан мүгедектікке ұшырап, кейде тіп­ті өмірмен де қоштасып жатады.

Ата-анасына да, жақындарына да орны толмас өкініш әкелетін ауыр жәйт. Балалар жарақаты туғаннан, тұр­мыста, көшеде, балабақшада, мек­тепте, көлікте, спортта болған деп бөлінеді. Соған орай әрқай­сы­ның өзіне тән алдын алу шаралары бар.

Балалар жарақатының алдын қалай алуға болады? Бұл сауал әрбір кездесуде, форумдар мен конферен­ция­ларда сөз етіліп келеді. Астанада құрылыстардың көптеп салынуы, қала көшелерінде көліктердің кө­беюі балалардың жарақат алуының да себеп-салдарын арттыруда.

Өкініштісі, жұртшылықтың мә­дениеті, әлеуметтік дамуы өскені­мен, балаларды қадағалау жағы кеміп кеткендей көрінеді. Мектеп жасына дейінгі бүлдіршіндер не нәрсені де алдымен қолымен ұстап, әйтеуір  танып-білуге деген әуестік­терінің салдарынан тұрмыстық жарақаттарды жиі алып жатады. Сондықтан қорқу білмейтін бал­дыр­ғанның әр ісін қадағалап отыр­маса, оқыс оқиғаға ұшырауы әбден мүм­кін. Мұндай жағдайда сәбиге қауіптің не екенін айтып, ұстама, қозғама, деп бағыт, тәрбие берудің аздығынан баласы жарақат алған ата-ананың өзін кінәламасқа амал жоқ.

Ал енді мектеп жасындағы балалардың жарақатын сөз етсек, онда олардың ұрыншақтығы мен өз қауіпсіздіктеріне мән бере бер­мей­тін салғырттықтарының әсері мол. Сондықтан мектеп әкімшіліктері, ұстаздар қауымы балалармен жиі әңгіме өткізіп, өкініштің алдын алып, сабақ уақытында кезекшілік ұйымдастырулары, мұқият болуды көбірек ұғындырғандары абзал. Бала үшін 45 минут сабақта отыру оңай емес, олардың осы уақытта ми­лары ғана шаршап қоймайды, олар қимылдамай отырудан да жа­лы­ғады, сондықтан да әр сабақ сайынғы үзіліс осындай физио­логиялық  қажеттілік­тен туған. Міне, осы үзіліс уақытында балалар асыр салып ойнайтын, күшін жетілдіретін арнайы бөлмелер қажет. Осылайша балалардың жарақат алуын азайтуға болар еді. Оқу үдерісінде са­бақ кес­тесін жа­саған кезде оқушы­лардың баспал­дақпен жоғарыдан төменге немесе төменнен жоғарыға (каби­нет­тен кабинетке) көшуін мейлінше азайтып, кабинеттердің орналасуын жас ерекшеліктеріне байланысты жасаса жарақат алу  да азаяр еді.

Дене шынықтыру сабағында оқушылардың жарақатының алдын алуда құлап қалған жағдайдағы қауіпсіздік бастауыштағы кезеңнің өзінде үйретілуі тиіс. Және де мұғалім әрбір сыныптың жас ерекшелігін ескеріп, жынысына, денсаулығының жағдайына қарап әр 45 минутінің бағдарламасын зерделесе, қоғам да, мектеп те, шәкірт те ұтқан болар еді.

Балалар жарақатының ең бір күрделісі – жол-көлік оқиғаларына ұшыраулары. Түрлі ауырлық дәре­жедегі бұл жарақаттардың салдары да сан алуан.

Осындай жан ауыр­та­тын,  кейде өмірлік қасірет шегуге апаратын оқиғаларды болдырмау­дың амалын қалай қарастыруға болады. Қоғамдаса отырып, ата-ана, мектеп ұжымы, жол поли­циясы қызметкер­лері, дәрігерлер бір­лесе балалардың жарақат ал­мауы­ның жағдайын қарастырып, жолда жүру ережелерін, тағы да басқа алдын алу шараларын қолға алып, семинарлар, кеңестер өт­кіз­се, оны жеріне жеткізе жеткін­шек­терге ұғындыра білсе, жарақат азаю­ына септігі тиер еді деп ойлаймын.

Балалар жарақатының алдын алу – тек медициналық қана емес, әлеуметтік те міндет, оны шешуге қоғамның барлық мүшелері атсалысуы қажеттілік екендігін ұғыну оң нәтижелерге қол жеткізбек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Психология, Тест жинағы
Махамбетова Асел Аскаровна, Психология пәнінен тәжірибелік тапсырмалар

Мақала авторы: Махамбетова Асел Аскаровна
Жұмыс орны: Павлодар гуманитарлық-педагогикалық колледжі
Лауазымы: Педагогика және психология пәндерінің оқытушысы
Порталға жариялану мерзімі: 04.01.2018

Психология пәнінен тәжірибелік тапсырмалар

Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту мамандығына арналған

  «Психология» пәнінен тәжірибелік тапсырмалар

Тапсырма № 1 ТЕСТ

  1. Темперамент дегеніміз не?
  2. A) Қозу мен тежелудің 6ip-6ipiHe тең келу!.
  3. B) Қозу мен тежелудің 6ip-6ipiнe тең, бірақ; алмасуы сараң, баяу қозғалуы.
  4. C) Жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке езгешелеліктерінің
  5. Ең 6ipiнші темпераменттің 4 типін анықтаған кім?
  6. A) И. Кант.
  7. B) Гиппократ.
  8. C) И.М. Сеченов.
  9. Жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің 6ipi?
  10. A) Сана.
  11. B) Темперамент.
  12. C) Мінез.

4.Темпераменттщ санын он үшке жеткізген қай дәрігер?

  1. A) Гален.
  2. B) И. Кант.
  3. C) Гейне.
  4. 5. Темпераменттің ұстамсыз түрі?

Л) Флегматик.

  1. B) Холерик.
  2. C) Меланхолик.
  3. Адамныц негізгі беталысын және оның өзінді әрекетінің

айырмашылығын сипаттайтын сапалық өзгешелік қалай аталады?

A ) Мінез.

  1. B) Epiк.
  2. C) Қабілет.
  3. Типтік мінез бітістерінің неше түрін білесің?
  4. A) 3.
  5. B) 4.
  6. C) 5.
  7. Мақсаткерлік мінез бiтici калай аталады?

A ) Адамның бойындағы күш-қуатын, білімін халық муддесіне оның кісілігін танытатын ерекше асқақ сезім.

  1. B) Адамның өз мінез-құлкын көздеген мақсатына алаңсыз бағыштауы.
  2. C) Адамныц үй-iшi, тума-туыстарына қатысты перзенттік парызынан туындайтын қасиет.
  3. Бала мінезін тәрбиелеудегі басты әдістің бipi?
  4. A) Еңбек.
  5. B) Талап.
  6. C) Күн тәртібі.
  7. «Адамның мінез-құлқының бейнес жүйке жүйесінің туа

біткен қасиеттеріне ғана байланысты болып қоймайды, сонымен бipre ағзаның жеке өмip сүру барысында болатын ықпалдарға байланысты»

— деген кім?

A ) Сеченов.

  1. B) Павлов.

C)Гиппократ.

  1. Қабілеттің ең алғашды көрініci не болып табылады?

A . Дарындылық.

  1. Нышан.
  2. Бейімділік.
  3. Нышанның ықпалымен қалыптасқан қабілеттің түрі қалай аталады?
  4. Талант.
  5. Дарындылық.
  6. Данышпандық.
  7. Қабілет неше түрге бөлінеді?
  8. 1.
  9. 2.

C . 3.

  1. 1 Кез-келген адамнан табылатын қабілет?
  2. Музыкаға, пәнге, суретшілікке қабілеті
  3. Арнаулы қабілет.
  4. Жалпы қабілет.
  5. 15. Дарындылык дегеніміз не?
  6. Ата-анасы мен туысқандарына ұқсап туу.
  7. Бip әрекетті шығармашылықпен орындау мүмкіншілігін қамтамасыз ететін қабілеттің ерекше жоғары келуі
  8. Нышандардыц ықпалымен қалыптасқан қабілеттің түрі .

 

2- тапсырма

Тәжірибелік тапсырма:

«Темперамент»

1-тапсырма

Ақыл-оймен атқаратын жұмыста төзімсіз.Тез шаршайды, ұйқышыл. Қатты шаршағанда, қозу пpoцeci жылдам. Қиындықтарды жеңіп шығуға дәрменсіз. Тұрақсыз. Ауызша сөздерінен тез қорытынды шығара алмайды. Қиялдауы әлсіз. Іс-әрекеті баяу.

Адамдармен тез араласып кете алмайды.

«Мінез»

2-тапсырма

6 жасар Ермек күндізгі ұйқы кезінде басқа балаларға маза бермейді. Өзi де ұйықтамайды. Тәрбиеші бірнеше рет оған ескерту жасады, бірак ол тындамады. Барлык бала орнынан тұрып, киініп жатқан кезде тәрбиеші Ермектің тұруына рұқсат бермеді. «Сенің басқа балалармен бірдей демалғың келмеді, тәртіп бұздың, енді балалар ойнайды, сен басқалардай демалған жоксың ғой, сондыктан жалғыз өзің ұйыктауыңа тура келеді». Ермек орнынан жылап тұрып киінуге рұқсат сұрады. Тәрбиеші рұқсат бермеді. Ол бip сағаттай тыныш жатты. Осыдан кейін ол демалыс сәтінде тәртіп бұзбайтын болды.

            Сұрақ: Ермектің мінез-құлкында болған өзгерістерді талдаңыз.

Тәрбиешінің оны тәртіпке көндіруі неліктен сәтті болды?

«Қабілет»

3-тапсырма

В.И. Суриков бала кезінде Петербургтағы көркемөнер Академиясына түсейін деп барғанда, емтихан алушылар оның салған суреттерін көріп, «Академияның маңынан ceнi жүргізуге болмайды», — депті. Келесі жылы Суриков сурет салуға жаттығып, қайта келгенде, сол емтихан алушылар оның салған суреттеріне қайран қалып, Академияға бірден қабылдайды. Осы жағдайда педагогтардың әуелгі жіберген қателігін қалай түсіну керек?

 

 

3-тапсырма

Адамның көңіл-күйі, қалпына қатысты антоним сөздерді тап?

 

1 Хал-жағдайым шамалы  
2   Өзімді күшті сезінемін
3   Белсенді
4 Қозғалысым аз  
5 Көңілсіз  
6   Көңіл-күйі жақсы
7 Шашыраған  
8   Күш-қуаты мол
9 Жай  
10 Қолынан іс келмейді  
11   Бақытты
12 Түнерген  
13 Шашыраңқы  
14   Сау
15   Ынталы
15 Көңіл бөлмеу  
17 Сылбыр  
18   Қуанышты
19 Шаршаған  
20   Әлді
21 Маужыраған  
22   Сондай жұмыс істегім келіп тұр
23 Қобалжулы  
24   Оптимист
25 Шыдамсыз  
26 Босаң  
27   Ойлау жеңіл
28 Ұқыпсыз  
29   Үмітін үзбеген
30 Наразы  

 

 

 

Психология, Үйден оқыту
Адина Өскенбай, Как определить готовность ребенка к обучению?

Мақала авторы: Адина Өскенбай
Жұмыс орны: Тарым білім орталығы
Лауазымы: директор
Порталға жариялану мерзімі: 21.11.2017

Как определить готовность ребенка к обучению?

Уважаемые родители, предлагаю вам тесты готовности ребенка к школе. Попробуйте их провести с ребенком в домашней обстановке в виде забавной игры.  Статья и тесты взяты из интернета.

Когда говорят о «готовности к школе», то имеют в виду не отдельные умения и знания, а их определенный набор, в котором присутствуют все основные компоненты.
Нельзя не признать, что обучение может быть эффективным только в том случае, когда первоклассник обладает необходимыми и достаточными для обучения качествами. Учитывая тот факт, что ребенок нередко впервые встречается с психологом лишь непосредственно при поступлении в школу, можно предложить специальную диагностическую методику для родителей, которые с помощью простых наблюдений и ответов на вопросы, смогут сами определить сформированность готовности своего ребенка к школьному обучению. Однако прежде чем говорить непосредственно о диагностической методике, необходимо сказать об определенных правилах.
1. Все задания должны предлагаться в непринужденной обстановке. Это должна быть игра или какая-либо повседневная деятельность.
2. Не стоит говорить ребенку, что вы собираетесь его проверять. Он замкнется. Или будет слишком напряжен.
3. Это всего лишь наблюдение, поэтому оно может быть растянуто во времени. Не торопите ни его, ни себя.

Диагностическая методика – модифицированный опросник, разработанный американским психологом Дж. Чейпи

1. Оценка базового опыта ребенка
• Приходилось ли ребенку сопровождать вас на почту, в банк, в магазин?
• Был ли малыш в библиотеке?
• Приходилось ли ребенку бывать в деревне, в зоопарке, в музее?
• Была ли у вас возможность регулярно читать малышу или рассказывать ему истории?
• Проявляет ли ребенок повышенный интерес к чему-либо, есть ли у него хобби?

2. Оценка физического развития
• Хорошо ли ребенок слышит?
• Хорошо ли он видит?
• Способен ли он посидеть спокойно в течение некоторого времени?
• Развита ли у него координация моторных навыков, например, может ли он играть в мяч, прыгать, спускаться и подниматься по лестнице?
• Выглядит ли ребенок здоровым, бодрым, отдохнувшим?

3. Оценка эмоционального развития
• Выглядит ли ребенок веселым (дома и среди товарищей)?
• Сформирован ли у ребенка образ себя как человека, который многое может?
• Легко ли малышу переключиться при изменениях в привычном распорядке дня, перейти к решению новой задачи?
• Способен ли ребенок работать самостоятельно, соревноваться с другими детьми?

4. Оцениваем речевое развитие ребёнка

• Может ли ребенок назвать и обозначить основные окружающие его предметы?
• Легко ли ребенку отвечать на вопросы взрослых?
• Может ли ребенок объяснить, для чего служат различные вещи: щетка, пылесос, холодильник?
• Может ли ребенок объяснить, где расположены предметы: на столе, под столом?
• В состоянии ли малыш рассказать историю, описать какой-либо происшедший с ним случай?
• Четко ли ребенок выговаривает слова?
• Правильна ли речь ребенка с точки зрения грамматики?

5. Оценка умения общаться
• Включается ли ребенок в игру других детей?
• Соблюдает ли он очередность, когда этого требует ситуация?
• Способен ли ребенок слушать других, не перебивая?
• Способен ли ребенок участвовать в общем разговоре, разыграть какую-либо сценку в домашнем спектакле?

6. Оценка когнитивного развития
• Может ли ребенок идентифицировать схожие и несхожие формы. Например, найти картинку, не похожую на остальные?
• Может ли ребенок различать буквы и короткие слова б/п, кот/год?
• Cпособен ли ребенок разложить по порядку (в заданной последовательности) серию картинок?
• Может ли ребенок самостоятельно, без посторонней помощи, сложить головоломку из пятнадцати элементов?
• Может ли ребенок рифмовать слова?
• Может ли ребенок повторить за взрослым несколько слов или цифр?
• Способен ли ребенок пересказать историю, сохранив основную мысль и последовательность действий?

Если все ваши ответы оказались утвердительными, вас можно поздравить. Ваш ребенок, очевидно, готов к школьному обучению и с легкостью пройдет все испытания и собеседования.

Если ваши ответы на двадцать и более процентов отрицательные, то это серьезный повод задуматься: не торопитесь ли вы отправить своего малыша в школу?

Тест на психологическую и социальную готовность ребенка к школе

Инструкция: я зачитаю тебе несколько предложений. Если ты согласен, поставь + на листе бумаги.

1. Когда я пойду в школу, у меня появится много новых друзей.
2. Мне интересно, какие у меня будут уроки.
3. Думаю, что буду приглашать на день рождения весь свой класс.
4. Мне хочется, чтобы урок был дольше, чем перемена.
5. Когда пойду в школу, буду хорошо учиться.
6. Мне интересно, что в школе предлагают на завтрак.
7. Самое лучшее в школьной жизни -это каникулы.
8. Кажется, в школе намного интереснее, чем в саду.
9. Мне оч хочется в школу, т.к. мои друзья тоже идут в школу.
10. Если было бы можно, я бы еще в прошлом году пошел в школу.

Оценка результатов: 
Высокий уровень- если ребенок поставил не менее 8 плюсов 
Средний уровень- от 4до 8 плюсов, ребенок хочет в школу, но она привлекает его своими внеучебными сторонами. Если большее кол-во +сов на первые 5 пунктов, то ребенок мечтает о новых друзьях и играх, если же на пункты от 6 до 10 – представление о школе сформировано, отношение положительное. 
Низкий уровень- от 0 до 3х плюсов. Реб не имеет представления о школе, не стремится к обучению.

Тест на уровень развития школьно-значимых психических и физиологических функций

Краткое исследование развития речевого слуха

Инструкция: я буду произносить пары слов, а ты подними руку, если услышишь одинаковые слова: день-тень, палка-палка, балка-палка, балка-балка, мишка- миска, миска-миска.

Инструкция: я произнесу пары слогов, а ты хлопни в ладоши, когда услышишь разные слоги:
ПА-БА, ПА-ПА, БА-ПА, БА-БА, ТЫ-ТИ, ТИ-ТИ, ТИ-ТЫ, ТЫ-ТЫ, СУ-ЩУ, СУ-СУ, ШУ-ШУ, ШУ-СУ.

Инструкция: Я произнесу слоги, а ты внимательно послушаешь их и повторишь:
ПА-ПО-ПУ, ПО-ПУ-ПА, ПУ-ПА-ПО, ПА-ТА- КА, ТА-КА-ПА, ТА-ПА-КА, ТА-ДА-ТА, ТА-ТА-ДА, ТА-ДА-ДА, БА-ПА-БА, ПА-ПА-БА.

А сейчас я произнесу слова, ты их запомнишь и повторишь(порядок слов несколько раз изменяется):
ДОМ-ТОМ-КОМ
БОЧКА-ТОЧКА-ДОЧКА-КОЧКА.

Оценка результатов: 
высокий уровень- ребенок безошибочно различает слова, слоги, близкие по звуковому составу, различает слова со сходными звуками. 
Средний уровень- ребенок допускает незначительные ошибки, при замедленном повторении может их исправить самостоятельно. 
Низкий уровень-ребенок не различает сходные по звучанию слоги и слова, не замечает ошибок при многократном повторении.

Тест на уровень развития познавательной деятельности
Словарный тест

Вам предлагается 5 наборов слов. Выберите 1 из них (или постепенно в разные дни работайте с каждым набором) и задайте ребенку инструкцию: 
Представь, что ты встретился с иностранцем, он плохо понимает по-русски. Он просит тебя объяснить, что означают эти слова. Как ты ответишь? Далее поочередно предлагайте слова из выбранного вами набора.

Наборы слов:
1. Велосипед, гвоздь, письмо, зонтик, мех, герой, качаться, соединять, кусать, острый.
2. Самолет, молоток, книжка, плащ, перья, друг, прыгать, разделять, бить, тупой.
3. Автомобиль, веник, блокнот, сапоги, чешуя, трус, бежать, связывать, щипать, колючий.
4. Автобус, лопата, альбом, шляпа, пух, ябеда, вертеться, чесать, мягкий, убегать.
5. Мотоцикл, щетка, тетрадь, ботинки, шкура, враг, спотыкаться, собирать, гладить, шершавый.

При затруднении ребенок может нарисовать данный предмет или изобразить жестом.

Оценка результатов: за каждое правильно объясненное слово максимально возможно поставить 2 балла ( за определение, близкое к научному).

1 балл- понимает значение слова, но словесно его выразить не может.

1,5 балла- может описать предмет словесно.

0 баллов- отсутствует понимание слова.

Для шестилеток низкий уровень- 0 – 6,5 баллов
Средний уровень- 7-12 баллов
Высокий уровень- 12,5- 20 бал

Тест «Кругозор» 

оценка уровня развития познавательной деятельности

Цель теста: определение объема сведений о себе, своей семье, окружающим мире, а также способности к анализу и суждениям.

1. Назови свое имя, фамилию, отчество.
2. Назови фамилию, отчество родителей.
3. Ты девочка или мальчик? Кем будешь, когда вырастешь: мужчиной или женщиной?
4. У тебя есть брат, сестра, кто старше?
5. Сколько тебе лет? Сколько будет через год, два?
6. Сейчас утро, вечер (день или утро?)
7. Когда ты завтракаешь (утром или вечером?), обедаешь? Что бывает раньше обед или ужин, день или ночь?
8. Где ты живешь, назови свой домашний адрес?
9. Кем работают твои родители?
10. Ты любишь рисовать? Каково цвета этот карандаш (платье, книга?)
11. Какое сейчас время года, почему ты так считаешь?
12. Когда можно кататься на санках – зимой или летом?
13. Почему снег бывает зимой, а не летом?
14. Что делает почтальон (врач, учитель?)
15. Зачем в школе нужен звонок, парта?
16. Ты сам хочешь пойти в школу?
17. Покажи свой правый глаз, левое ухо? Зачем нам нужны глаза, уши?
18. Каких животных ты знаешь?
19. Каких птиц ты знаешь?
20. Кто больше, корова или коза?
21. Что больше 8 или 5? Посчитай от 3 до 6, от 9 до 2.
22. Что нужно сделать, если ломаешь чужую вещь?

СВЕДЕНИЯ О СЕБЕ, СЕМЬЕ – 1,2,3,4,5,8,9,17
ПРЕДСТАВЛЕНИЕ ОБ ОКРУЖАЮЩЕМ МИРЕ – 6,7, 10,11, 12,14, 18,19
СПОСОБНОСТЬ К АНАЛИЗУ, РАССУЖДЕНИЯМ – 13, 20, 21,22
ШКОЛЬНАЯ МОТИВАЦИЯ – 15,16.

ОЦЕНКА: 

Каждый правильный ответ – 1 балл, правильный, но неполный ответ 0,5 балла. 

Отдельно оцениваются следующие вопросы: 
• 5 вопрос – ребенок вычислил, сколько ему будет лет – 1 балл, называет год с учетом месяцев – 3 балла (например мне 6 лет восемь месяцев, через год будет 7 лет и восемь месяцев)
• 8 вопрос – полный домашний адрес – 3 балла 
• 15 вопрос – правильное применение школьной атрибутики – 1 балл 
• 16 вопрос – положительный ответ – 1 балл 
• 17 вопрос – правильный ответ – 3 балла 
• 22 вопрос – правильный, адекватный ответ – 2 балла 

Оценка результатов:

Высокий уровень – 24-29 баллов 
Средний уровень – 20-23,5 балла 
Низкий уровень – от 19,5 и ниже

Тест «Нарисуй человека»

Попросите ребёнка нарисовать человека: «Возьми лист бумаги и нарисуй человечка. Реши, кто это будет: мальчик, девочка, дядя, тетя».

В идеале это должна быть картинка фигуры человека, у которой есть все части: уши, глаза, рот, туловище, шея, руки с пальцами, ноги, нижняя часть туловища отделена от верхней.

Чем меньше деталей, тем примитивнее рисунок.

Тест «Повтори»

Напишите на нелинованном листе бумаги фразу письменными буквами: «Ей дан чай».

Инструкция может быть следующая: «Посмотри внимательно, как нарисованы здесь буквы, попробуй написать их точно так же».

Самый высокий балл можно дать, когда вы видите, полную схожесть букв и образца. Конечно, буквы могут отличаться от оригинала, но не больше чем в два раза.

А так же ребенок должен показать, что он увидел заглавную букву, которая будет выше остальных.

Тест «Круг»

Нарисуйте циркулем на листе круг диаметром примерно 2,5 см.

Попросите ребенка аккуратно обвести его по контуру, не отрывая руки.

Если это задание выполнено успешно, то вы увидите точное воспроизведение образца.

Понаблюдайте, насколько грубые ошибки допущены в этой работе.

Если вы видите, что ребёнку многое дается с трудом, и тем более у него нет желания – не стоит его заставлять. В конце концов, он просто не готов.

Тест для родителей

1.Хочет ли ваш ребенок идти в школу?
2.Привлекает ли вашего ребенка в школе то, что он там много узнает и в ней будет интересно учиться?
3.Может ли ваш ребенок заниматься самостоятельно каким-либо делом, требующим сосредоточенности в течение 30 минут (например, собирать конструктор)?
4.Верно ли, что ваш ребенок в присутствии незнакомых нисколько не стесняется?
5.Умеет ли ваш ребенок составлять рассказы по картинке не короче чем из пяти предложений?
6.Может ли ваш ребенок рассказать наизусть несколько стихотворений?
7.Умеет ли он изменять существительные по числам?
8.Умеет ли ваш ребенок читать по слогам или, что еще лучше, целыми словами?
9.Умеет ли ваш ребенок считать до 10 и обратно?
10.Может ли он решать простые задачи на вычитание или прибавление единицы?
11.Верно ли, что ваш ребенок имеет твердую руку?
12.Любит ли он рисовать и раскрашивать картинки?
13.Может ли ваш ребенок пользоваться ножницами и клеем (например, делать аппликации)?
14.Может ли он собрать разрезную картинку из пяти частей за одну минуту?
15.Знает ли ребенок названия диких и домашних животных?
16.Может ли он обобщать понятия (например, назвать одним словом «овощи» помидоры, морковь, лук)?
17.Любит ли ваш ребенок заниматься самостоятельно – рисовать, собирать мозаику и т.д.?
18.Может ли он понимать и точно выполнять словесные инструкции?

Возможные результаты тестирования зависят от количества утвердительных ответов на вопросы теста. 

15-18 баллов — можно считать, что ребенок вполне готов к тому, чтобы идти в школу. Вы не напрасно с ним занимались, а школьные трудности, если и возникнут, будут легко преодолимы; 
10-14 баллов — вы на правильном пути, ребенок многому научился, а содержание вопросов, на которые вы ответили отрицанием, подскажет вам точки приложения дальнейших усилий; 
9 и меньше — почитайте специальную литературу, постарайтесь уделять больше времени занятиям с ребенком и обратите особое внимание на то, чего он не умеет.

Психология
Таурбаева Шолпан Тлеужановна, Психологический тренинг для детей

Мақала авторы: Таурбаева Шолпан Тлеужановна
Жұмыс орны: ГУ "Средняя школа № 8 им.А.Гайдара" ОО города Степногорск
Лауазымы: педагог-психолог
Порталға жариялану мерзімі: 18.11.2017

Психологический тренинг для детей

Психологический тренинг для детей

Цель: формирование умения находить позитивное в себе и в других, способность говорить о своем положительном отношении к себе.

Задача:

— формировать навыки взаимоуважения;

— формировать представление подростка о положительный образ «Я»;

— способствовать выработке адекватной самооценки;

— формировать навыки общения без оценок.

Упражнение «Ожидание»

Цель: актуализировать внимание участников, получить информацию о том, что они ожидают от занятия. Психолог раздает подросткам стикеры в виде листочков, на которых ученики пишут свои ожидания озвучивают их и прикрепляют на дерево.

Упражнение «Все равно ты молодец»

Цель: поднять самооценку подростка, снять психоэмоциональное напряжение.

Ведущий предлагает школьникам объединиться в группы по двое, по признаку «день» и «ночь». Один человек говорит о своем недостатке, а другой отвечает: «Ну и что, все равно ты молодец, потому что …».

Обсуждение:

— Какие ощущения вызвало упражнение?

Упражнение «Мои советы»

Цель: понять, что нужно изменить в себе, увидеть себя глазами других.

Ведущий раздает каждому участнику лист бумаги А4 и предлагает написать свое имя. Затем все по часовой стрелке передают свои листы, на которых каждый по очереди пишет рекомендацию относительно недостатков характера.

Обсуждение:

— Трудно было писать друзьям рекомендации?

— Довольны ли вы тем, что написали друзья?

Упражнение «Управление положительными качествами»

Цель: формирование умения находить позитивное в себе и других.

Подросток садится на стул, стоящий в центре круга, и закрывает глаза. Каждый участник группы по очереди подходит к нему и шепотом говорит несколько слов о его положительных чертах, за которые он его ценит и любит. Такую «» положительными эмоциями получает каждый участник группы.

Упражнение «Поменяемся местами»

Цель: развитие способности формирования навыков безоценочного общения.

Двое участников «обмениваются личностями»: каждый представляет, что он — другой: для этого копирует его язык, жесты, поведение, высказывания. После того, как они некоторое время (15 мин) общаются таким образом, каждый из двух рассказывает, что он чувствовал, когда видел свое изображение другим. Как он считает, это было похоже или смешно? Что он узнал нового, когда увидел, как выглядит со стороны и т.д.? Затем вся группа обсуждает увиденное. Подростки делают вывод, что умение поставить себя на место другого-очень важный элемент навыка коммуникации. В этом упражнении нужно обязательно придерживаться правил: «Не делай нарочно ничего такого, что могло бы неприятно задеть чувства того, чью роль ты играешь».

Упражнение «Я — уверенный человек»

Цель: содействие умению формировать желаемые черты характера, поддержка желание к самосовершенствованию. Участники по очереди называют время года и соответственно объединяются в четыре группы. Каждая подгруппа получает правило (и должна его изобразить) формирование личности на листе А4 в свободной форме.

Правило 1

Утром приложите максимум усилий, чтобы выйти из дома в лучшем виде. В течение дня старайтесь заглянуть в зеркало, чтобы убедиться, что у вас привлекательный вид. Перед сном похвалите себя. Вы-лучший.

Правило 2

Не обостряйте внимание на своих недостатках. Они есть у всех. Ведь большинство людей либо не замечает, или не знает, что они у вас есть. Чем меньше вы думаете о них, тем лучше себя чувствуете.

Правило 3

Не будьте слишком критичны к другим. Если вы часто подчеркиваете пороки других людей, и такая критичность стала для вас привычкой-от нее нужно как можно скорее избавиться. Иначе вы будете думать, что ваша одежда и вид-лучшее основание для критики. Уверенности это не прибавляет.

Правило 4

Помните, что людям больше всего нравятся слушатели. Вам не обязательно говорить много остроумных реплик, чтобы привлечь внимание и вызвать привязанность. Слушайте внимательно других, и они будут уважать вас. Говорите в основном на тему, приятную для вашего собеседника, интересуйтесь его делами и проявляйте искренний интерес к его увлечениям. После окончания подготовки каждая подгруппа представляет свое правило. Участники обмениваются мнениями о том, насколько эти правила характерны для них.

Упражнение «Закончите фразу»

Цель: повышение самооценки участников. Участники по очереди говорят следующее:

— Сегодня я узнал о том, что я …

— Мне было приятно, когда …

Прощание

Цель: содействие сплоченности группы, создание хорошего настроения. Все участники становятся в круг, чтобы правой рукой создать звездочку, и пытаются им передать тепло рук друг другу. Все благодарят и прощаются.

 

Психология
Қобдабай Қабдыразақұлы, Тектану қазақ білімінен

Мақала авторы: Қобдабай Қабдыразақұлы
Жұмыс орны: зейнеткер-мұғалім
Лауазымы: зейнеткер
Порталға жариялану мерзімі: 27.08.2017

Тектану қазақ білімінен

Тектану қазақ білімінен
«Жеті атасын білген ұл,
Жеті жұрттың қамын жер.
Өзін ғана білген ұл,
Құлағы мен жағын жер». Асан қайғы

. Қазақ әр нәрсенің «арғы тегін», «шыққан тегін» білуге үлкен мән берген-ді. Көшпелі үшін тұтас нәрсе-құдіретті күш, қастерлі құбылыс, құпиялы тылсым дүние, әсерлі де әдемі әлем.Осыдан арғы текке деген-Тәңірге,Ұмайға, Жер-Суға табынушылық (культтық өмір сүру), олардың арақатынасына ритуалдық (ғұрыптық) рәсім-салттар қалыптасты. Көшпелі жер кезіп, ел кезіп жүріп, бұрынғымен бүгінгінің бөгде мен жаңаның кәрімен жастың, көргенмен ойдағының арақатынасын білуге тәнті болған. Неге? Өйткені ол дүниені тұтас қабылдаған. Өмірге тура жолды іздеген. Адам болмысында оның жан дүниесі мен рухының ықпалын жоғары қойған. Адамның қабілет-қасиетін жетілдіруді ашық арна ретінде қарастырған. Аруақ пен адам рухын тіршіліктің мәңгі, лаулап тұрған қос қайнар көзіндей қабылдаған. Содан қазақ табиғатпен әр түрлі үндестікте болды.Осыдан «қазақтың ата-тегінің болмыс шындығына тікелей жақын болуы-олардың бақылайтын, қабылданатын, дүниеге сезімдік тұрғыдан жақын болуы, бұл болмыспен тамырластығы уақытты, кеңістікті, адамның ішкі дүниесі, тіршілік етудің басқа да жақтарын, болмыс мәнін, ар-ождан бастауларын түсінуінен өз көрінісін тапты. Мұның бәрінің нақты өмірде нақты түп тамыры бар, осыдан келіп басқа ешбір дүние түсінігімен шатыстыруға болмайтын дүниенің ұлттық образы, дүниетанымы пайда болады». (Т. Әбжанов, Ә. Нысанбаев, ) Ал,тектанудың пайда болуына,көне замандағы тайпа,топ,ата өз ішінен тұрмыс құрып,оның соңы олардың ұрпақтарының ортасында неше түрлі ауыру-сырқау,кем-кетік жандардың дүниеге келуі,тіптен кейбіреулерінің мүлдем құрып кетуге жетуі басты себеп болған.. Тек – адамның түп нәсілін, арғы атасын білдіретін тарихи ұғым. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде «текті» сөзіне келесідей анықтамалар берілген: «1) шыққан тегі бір, тұқымдас, тектес; 2) тегі, шыққан жері жақсы. Текті жер – үлгілі, өнегелі ел, ауыл». Демек, қазақта тектің физиология-лық тұқым жалғаудан бөлек, адам ұрпағының сапалық белгілерін айқындайтын индикатор екендігін аңғаруға болады. Ежелден, ата-бабаларымыз тектіліктің деңгейлерін тұқым мен қан тектілігі, азаматтың өз басының тектілігі, халықтың тектілігі деп ажыратқан. Міне, дала философиясының қайнар көзі! Ұлан-байтақ жерде туған көшпелі қазақ текті халық-мінезі кең, көреген, сезгіш, естігіш. Қазақ жұрты,тектану амалын тереңдетіп, жетіл-діріп күні бүгінге дейін дұрыс пайдаланып келеді.Бұл құбылыс үш жағдаймсен көрініс берді. БіріншіҚазақтар «Адамның күні адаммен» деген қарапайым қағиданы тіршілікте шынайы басшылық еткен. «Сүйек сүйкеніп, жекжат жұғысып, туыс демесіп» күн көретіндіктен адамдар бірін-бірі жатсынбай,біріне-бірі арқа сүйеп, өмір сүру қажет екенін ұлы дала табиғаты, ауа-райы, өмір салты қазақтың сүйегіне сіңіріп ұқтырған екен. Сондықтан да, туыстық-қандастық жүйені тарата білу, саралай алу, тарихын талдау атам қазақ үшін өмір талабы болған. Осы негізде әулет мектебінде оқытылатын негізгі пәннің бірі-«Шежіре- тарих» еді. Бұл пәннің негізгі мақсаты;ата-бабасының кім екенін, олардың кімдермен достасып, кімдермен жауласып, кімдермен қатар көрші тұрып, қандай қатынас жасап, байланыста болғанын жас ұрпаққа ұқтыру еді. Өткен өмір — бәрі сабақ.Ұрпақ үшін тарих пен ата-баба шежіресі өте маңызды оқу. «Жеті атасын білмеген жетімдіктің белгісі» дейтін қазақ туыстық барлық бағытын тәптіштеп түсіндіретін. Төрт құбыласын тең көрген қазақ,жастарға, өз жұртын, нағашы жұртын, жиендерін, өз ұрпақтарын толық білдіру үшін тамаша әдіс ойлап тапқан. Мысалы, адамның төс сүйегінен бастап,санағанда қолұшына дейін 7 буын болады.Осы жеті буынды әр атаға сәйкестіріп: иық буыны -әке; шынтақ буын — ата; білезік буынын – баба; алақанбуын– ұлы ата; саусақ буын–ұлы баба(еліката); саусақ орта буынын-әзата (құланат),саусақүшы буыны-әз баба(жуажат) кімдер болғанын, оны төрт жаққа таратып айтатын болған. Осы күнгі аға буынжас буын деу содан ұласқан. Ататек атулары:
*Әке,ата,баба,ұлы ата,ұлы баба,әз ата,әз баба:
*Әке,ата,баба,ұлы ата,елік ата,құланат, жуажат,жегжат:
*Әке;ата;баба;ұлы ата; ұлы баба;тек ата,(тектін);түп ата (тұқиян);(Кей этнографтар баланы атаға жатқызып жазып жүр.Ол-жаңсақтық.)Бұл ататек атаулары, әр өлкеде сәл бөлектеу болуы мүмкін. Қазақта,ататегімді бес саусағымдай жақсы білемін,олар алақанымда жазулы тұр деген мақтаныш сезімді білдіретін сөз тіркесі бар.Себебі ататектің көпшілігі алақан аумағында орналасқан.Ал,жеті атадан асқан соң,ағайының да жегжат болады,қыз алысып,қыз берісуге руқсат деген түсінік бар.Алайда,рулас қазақтар құда болысқан емес.Заузаттар атауы: *Бала,немере,шөбере,шөпшек,немене,туажат,жүрежат,жұрағат.
Бұл үрім бұтақ,ұрпақ жұрағат атаулары қазақтың барлық өлкесінде бірдей кездеседі. Қазақ,өзің мың жасамасаң да,ұрпақ жұрағаты-үрім бұтағың мың жасайды дейді.
Түп-тұқиянына дейін жатқа білетін қазақ атамыз, тегін таратқанда, олар кімдер болғанын ғана айтпаған. Әкесі ұлына кеудесін нүсқап; бұл — сен, оң қолын — өз жұртын, сол қолың — нағашы жұртың, сондықтан, әр буынға бір ата сәйкес келеді, баяндай бер дейтін. Баласына ата-бабасын айтып қана қоймай, олар қайда қоныстанғанын, нендей өнері, даңқы, атағы болғанын, дәулеті қалай болғанын, тіпті, немен шұғылданып, руына несімен қадірлі бол-ғанын айтып беретін және қайырып айтқызатын. Бұлардың шаңырағы қазір қайда, кімдер басып отыр, олардан тараған ұл мен қыздар кімдер, олардың алдында – сенің міндетің, борышың қандай?» — дегенді де айтатынды.Әке айтқандарын, бала жадында жаңылмай сақтау үшін ағайындар үш шеңбер аумағында талданатын. Мұнда:бірге туғандар-бір әке балалары; немере ағайындар (бір атаның балалары,); жамағайындар (үш атадан қосылғандар, баба -балалары); қалысағайындар (әз ата, әз баба балалары). Осыларды толық тоқып үйренген ұл мен қыз-жеті рудың қамын жейтін халге жеткен.Рулар шежіресі жинақталып, қорытындала келе тайпа, халық тарихы да жазылған. Мұндай тарих-шежірелердің қолжазба түрінде сақталғандары мен қоса тасқа басылған, матаға жазылған, ағашқа ойылған, көнге шабылған түрлері де бар.
Туысқандық мейірім,«Туысы бірге түтпейді,түбі бірге кетпейді»,«Ағайынның азары болса да безері болмайды», «Қанды қалпақ кисе де,қиыспайды туысқан» деп,қазақ, туыстың ешқашан қиыспайтын нәзік сезімін көрсетеді.Ағайын арасында қандық,тектік қатынастың сырлы байланысы бар екенін байқай білген.Қазақ болашақ ұрпағын,үрім-бүтағын байланыстырған сүйек-жекжатына үлкен мән беріп,бірін-бірі сыйлап адамдардың бір-біріне құштарлығынан қуат алатын, жүректен көмектесіп, әдеттенуге тәрбиелеген. Туысқандық мейрім-отбасындағы, әулеттегі ынтымақтың, береке бірліктің қайнар көзі. Туыстық мейрімнің негізі адамның қоршаған ортаның сұлулығын сүю,оны аялай білу сезімінің жемісі болумен қатар содан шыққан асқақ көңіл Дұшпандарымыздың осы бір қазақтың бауыр-малдық. ағайындықтың, туысқандық қасиетін жою үшін, оған таптық рең беріп,қанаудың барлық түрі осының артында жасырылған деп жар салуы тегін емес. Қандастық қайырымның қандай болатындығы соңғы ширек ғасыр да дүние жүзіне жарқырап көрінгенде,пасық ойлы ондай антұрғандар аузына құм құйылды! «Өзіңдікі өзекке тепсең де кетпейді,басқаныкін басыңа көтерсең де оған жетпейді». «Қазақ сұраса келе,қарын бөле болып шығады», «Тегі бірдің-түбі бір», «еншісі бөлінбеген,барлығы-бір алаштың баласы», «Біріңді,қазақ,бірің дос,көрмесең істің бәрі бос»(Абай)Бар қазақтың бір ата баласы екенін,бір-бірін жатсынудың еш негізсіз екенін Шәкәрім де, шегіне жеткізіп айтқан
Қазақ бала бойындағы ерекше қабылетті,ата тегі арқылы қонған табиғи дарынды өте жоғары бағалаған. «Атасына тартып ақын болыпты,нағашысына тартып әнші, әкесіне тартып күйші, анасына тартып биші болыпты» деп,баланың икемі мен талабына сүйсіне қараған. «Ата өнері-балаға мұра,ата кәсібі-бала нәсібі».Жас ұрпақтың тәлім алып,үлгі-өнеге үйреніп,өнер ұғатын-ұстаздық ортасын,ағайын туысын қадірлеп құрметтеу,олардың мейірім шапағатына бөлену бала үшін таптырмас табыс.М.Шаханов: «Өз туған жеріңе деген сүйіспеншілігіңді ең алдымен отбасыңа, ауылдастарыңа арнамай тұрып,барша әлемді сүю мүмкін емес». «Туған өкпеге қиса да,өлімге қимайды». «Тұрман құйысқандай болмайды, тумаң туысқандай болмайды». «Жеті атасын білген ер,жеті жұрттың қамын жер» Біздің тек-ті әже,арлы,айбарлы да,ақылман әжелеріміз бен аналарымыз Жан иесі жатырда пайда болысысымен,оны аялау, ананы құрметтеу үшін өте ауқымды шаралар мен әрекеттер жасаған.Осының нәтижесінде құрсақтағы жан иесін шарана шағында тани білген.Бұл іс-әрекеттер:ырым-тыйым, рәсім-ұлағат аясында жүзеге асырылған. А.Байтұрсынов: «Ырым етсең адал ет, жамандықтан аман ет»-деген.Адал ниетпен жасалған ырымдар бізге жетті. «Аптасына бір рет монша көрмесең,тәнің кірлер.Күніне бір рет адаммен сөйлеспесең көңілді кір басар»-деген ұлағатты сөз бар.Адам көңілін жадыратып,сезіміне сыр ұялатып, шалқытып отырса ол адамда өмірге деген құлшыныс, тірлікке деген талпыныс туындайды. Әжелеріміз, аналарымыз осыны жақсы сезінгендіктен өмірге келе қоймаған шаранаға тумақ жерінің хош иісін, әсем үнін,таңғажайып тұлғасын таныта білген. Мына ырымдар соның айғағы.Жүкті жас келінге ақ биенің кешкі саумалын ішкізіп, көбігін жалатады.Жас ананың «Көңілін көтеру» ырымын жасайды.Жастар келінге, салмақты, байсалды, ырғақты ән айтып,күй тартып береді.Майда құм не тұз үстімен жалаң аяқ жүргізеді.Айлы түнде суық суға шомыл-дырады.Бала ширақ болады.Жүкті келініне көлделең жатқан жіп,арқан,бауды аттатқыз-баған.Баласының кіндігі мойнына оралып қалар деп ойлаған.Жүкті әйел шашын кеспейді.Бақ таяды,баласының бағы сөнеді,кемтар болып туады, ғұмыры қысқа болып туады дегенге сенген.Екі қабат әйел хайуанды теппейді,баласының арқасына жүн өседі,өзінің белі ауырады. Бала өмірге келісімен жылы суға тұз салып шомылдырған. Жусан салған жылы суға денесін батырып,хош иісті шөптермен сылап-сипап,денесін созып, шынықтырып отырған.Келіннің ұйықтайтын отауын, төсегін, сәбидің бесігін, құндағын арша түтінімен аластап тазалаған. Жусан мен аршаның иісі оның туған жерінің иісі,оның жадында,көңілінде мәңгілік сақталады. (Шетте жүргендер, сапардағылар туған жерінің тасы, топырағы мен арша,жусан ала кететін рәсім осы ырымның көрінісі.) Емшектегі баласы бар әйел жалаңбас отырып бала емізбейді, орамал салып алу керек.Жалаңбас болса, қайызғағын шайтан баланың аузына салып жібереді. Бала есейгенде мәңгүрт болады,анадан безеді, басына шығып-кемітіп сыйламайды,сөзін тыңдамайды,қиянат жасайды.Қазақ анасы омырауын ашып бөгде тұрғой ата-енесіне көрсетіп бала емізбеген.Бірге тұрғандар баласын шымылдық аржағында емізген. Бұл ырымдар жас ана мен баланы мәпелеу, қадірлеу, тәрбиелеудің мейрімді жолы. Бала есейе бастағанда туған жеріне апарып аунату, кіндік қаны тамған жерін көрсету,кіндік кескен жұртын таныту ырымы-оның туған жеріне деген сүйіспеншілігін ояту үшін жасалған.. Ертеден келе жатқан ырым бойынша белгілі батырлар мен билерге, ақындарға,әнші–күйшілерге,атақты адамдарға баласын ертіп апарып аузына түкіртіп алатын болған. Ондағы ойы баласының сондай болсын дегені.Осындай ниетпен солардың аттарын қоятын.Бұл ырым бүгін де кең етек алған Қазақ өте ырымшыл, нанымшыл болғандықтан. «Көз тиеді», «ібіліс-шайтан іліп әкетеді», «түсік тастап қояды» деп жүкті келінді жұрт көзінен қағаберіс, жасырын ұстауға тырысқан. «Бесікті үй берекелі» демекші, баласынан немере сүйіп, ұрпағын өсіруді армандаған аналар келіндері көп кешікпей екіқабат болса,оны ерекше қамқорлыққа алып аялайды. Келіннің жүкті кезінде мезгілімен дұрыс тамақтануына, үсті-басын таза ұстауына, дұрыс демалуына, бойжазуына, ерекше көңіл бөліп, осылардың орындалуына енесі, абысындары мұқият болатын-ды.Дәлірек айтқанда, екіқабат келіннің тамақтану, демалу, жүріп-тұру, ережесі болған,оны бұлжытпай орындату әулет мектебі ұстаздарының негізгі міндеті болған. Екіқабат әйелдің ішкен асын сіңірмей лоқсу, шамалы құсу сияқты ағзасындағы өзгерістен болатын ерекше құбылысты жерік болу немесе жүрек айну дейді. Адамзат тарихынан белгілі болғандай, пайғампарлардың, сахабалардың,даңқты патша-лардың аналарының жеріктігі туралы аңыз әңгімелер тым мол.Қазақ ұғымы бойынша, ол айтылғандардың барлығы рас, шүбәсіз сенімді.Сондықтан да, апа-енелер,абысындар келіншектің неге жерік екенін,қашан оның нышаны байқалғанын дер кезінде білуге міндетті болған. Әйелдің жеріктігі әркімде әр кездерде әрқалай көрініс береді.Мәселен көруге жеріктік, естуге жеріктік, иіске жеріктік, ұйқыға жеріктік, асқа жеріктік.Осының ішінде асқа жеріктік барша халыққа тән.Асқа жерік болған келіншектің көңілі қалаған, тәбеті тартып тұрған нәрсесін зарықтырмай, барынша тез таттыру абзал.Сонда ғана ол қалағанынша жеп,«қанып» қанағат алады.Сонымен бірге әйелдер бойында үнемі тықыршытып маза бермейтін:белгілі бір табиғат суретін немесе оқыс оқиғаны бөлекшелеп көргісі келетін; құйқылжыған бір музыканы немесе найзағайдың сатыр-күтірін естігісі келетін; ыс пен түтіннің немесе гүлдің жұпар иісін жұтқысы келетін,жеріктіктер бар.Қана-
ғат тілеп тұрған әйел бойындағы мұндай жеріктік толық қанып,ішкі құмары толық басыл-ғанда ғана оның денсаулығы күшейеді. Сөйтіп өзімен бірге баланың «тұғыры бекініп» денсаулығы оңалады.Алайда бір жерігі қанса да,екінші жерігі ашылып, жеріктің жаңалап ауысып отыратын да жағдай болады. Мұны айнымалы немесе ит жерік деп жатады. Жеріктіктің қанғаны дұрыс,нәресте нышанға оның кері әсері тимеуі керек. Жеріктіктің қанғаны дұрыс,нәресте нышанға оның кері әсері тимеуі керек. Жеріктікті ауызға алған себебім,көзі қарақты,көңілі алғыр әже-апаларымыз жеріктікке балап көп нәрсе түйген, Жан иесінің жағдайын түсінген, оның келешегін болжаған.Қазақ аналары қасқыр етіне жерік болса, одан туған бала өжет, батыр болады деген сенім бар. Мәселен: ХVІ ғасырдың белгілі батырлары Орақ пен Мамайдың анасы Қараүлек әже былайша толғайды:«… Мамайжан бойға біткенде, Арыстан, бөрі етін жеп, Қанып еді жерігім» (23 жоқтау) Аю етіне жерік болған анадан туған балалар:« Бір жұмысқа жұмсасаң, орнынан әзер қозғалады. Сараң сөзді келеді. Жүргенде екі жаққа ырғалып, балпаң-балпаң етіп, аспай-саспай жүреді. Есейе, ес біле келе, ешкімге де дес бермейді. Қаруы ақылына сай, арыстандай азамат болып ер жетеді. Көзі жұмықтау, құлағы шұнақтау келеді. Қол-аяғы балғадай, екі беті алмадай, шымыр денелі болып өседі. Атағы жеті жұртқа жеткен, жетелі азамат болады. Бір кемшілігі – қорқақтау, табансыздау болады. Дүйім жұрт жиналған жерге көп байыздап тұрмайды. Үлкендерге, өзі теңдестеріне, тіпті өзінен кіші адамдарға да қарсы келмейді. Күші қаптал жетіп, ойы орап тұрса да, бір нәрсеге батылдық етпейді. Содан қарадай қашқақтап, шегіншектеп, бойын сыртқа тарта береді. Әсте алдыға түсіп, басқалардан қара озып жүгірмейді.Ал ашу-ызасы келсе, бәрін де тас-талқан етіп, апырып-жапырып кетеді. Таудан тас құлағандай қопал-қопал қылықтар көрсетеді. Жерді жарып, айқай салады. Әйтеуір бір жақсысы, ондай мінез ұзаққа бармайды. Өзі сыйлап, жақсы көріп жүрген әлдебір үлкен адам ақыл айтса болды, ашуын тежеп, айбарын жоғалтып, тоқырап, тоқтап қалады. Егер осындай аю етінің жерігінен туылған қыз бала болса, дене бітімі кесек, қол-аяғы ірі, жалпақ бетті, жалпақ алақанды, жалпақ табанды, қалың етжеңді ерінді, тана көзді, дана сөзді, дара мінезді еркекшора болады. Қару-қайраты ер адамдардан кем түспейді. Өзіне қарсы келген әйел болсын, ер болсын, белінен бүктеп, алып ұрады. Қолы жомарт, ақшелек, жарқын жағымды жүзді болады. Бір айыбы-қызғаншақ, ұрыншақ, қылжақ сөзді жындыбастау келеді. Махаббатқа жауапкерсіз, дала кезбелеу болады. Үй жұмысына сақ болғанымен жауапкершілігі аз болады. Тамақ істеу, бала бағуға мойын бұрғысы келмейді. Ыдыс-аяқ жаққа барса, салдыр-гүлдір еткізіп, бірін-біріне соғып, кемінде бір кесені сындырып кетеді. Киімді олпы-солпы киеді. Жарасса да, жараспаса да үстіне іліп алып, хан базарда, қонақта, тойда тартып жүреді. Басқалар өзіне қандай көзбен қарайды, қандай баға береді, онымен есептесіп жатпайды. Бәрі өзіне дұрыс болса болды. Өз сезімі қабылдамаған, басқалардың айтқан қандай да ақылын қабылдамайды. Әйел адамдардан көрі ер адамдармен сырласуды, әйел адамдардың жұмысынан көрі ер адамдардың жұмысын істеуді ұнатады.»( Болат Бопайұлы Жота Қажы) Қазақта көкқұмай, аққу,арыстан, жылан,құлан,ұлар етіне жерік болған аналардың өмірге әкелген балалары туралы аңыз әпсана,ұғым-түйінлер мол-ақ. (жалғасы бар)

Қобдабай Қабдыразақұлы (жазушы).
Күннұр Қайратқызы (№8 мектеп мұғалімі)
24. Тамыз 2017

Психология
Қобдабай Қабдыразақұлы, Балатану баспалдақтары

Мақала авторы: Қобдабай Қабдыразақұлы
Жұмыс орны: зейнеткер
Лауазымы: зейнеткер-ұстаз
Порталға жариялану мерзімі: 23.08.2017

Балатану баспалдақтары

Қазақ халқы-өте балажан халық. «Артымда қарайып ұрпағым қалсын, шаңырағымда шырақ жансын, ошақтың оты сөнбесін» деп ұрпақ жалғастығына зор мән берген, баланың азамат болуы жолында күш-қайратын аямаған. « Ұлдың ұяты — әкеге, қыздың ұяты-шешеге» деп ұл-қыздарының өнегелі де ұятты,тәрбиелі де текті болуына ерекше назар аударып, әрбір ата –ана бұл жауапкершілікті өздерінің абыройлы міндеті,ұрпақ алдындағы қасиетті борышы санаған. Қашаннан қазақ ұрпақты Тәңірден, Алладан, Жаратушыдан жалынып, тілеп, қалап-сұрап алатын.Балалы болу үшін,мойнына бұршақ салып тілеуден бастап,күндіз-түні иманынындай үйіріп,қадам сайын жалбарынумен қатар, сәл кешіге бастаса болды,баз кешіп, әулиелі орын мекендерге,жатып-түнеп,сыйыну мен табынудан жалыққан емес.Қазақтың осы бір ақжарқын, асыл,риясыз пиғылына Жаратушы да нұрын төгіп, шапағатына бөлеп,алдына отыздан, артына оннан ұрпақ сыйлаған ғой!Ормандай отыз ұлды,еліктің лағын дай ерке жиырма қызды мәпелеп өсірген қазақ мол-ақ еді.Кәзір де бар екен.(2010 жылдың жағдайымен)Қарағанды облысының,Теміртау қаласының Ақтау кентінде 10 ұлы,екі қызы бар.бес отбасы,сегіз қызы төрт ұлы бар бес отбасы тұрады екен. Бұдан артық байлық,бұдан артық бақыт бола ма?Қазақтың Қарашаңырағына ие болған, Қазақ хандығының бас ұстазы Абылайдың отыз ұлы,қырық қызы болғаны тарихи шындық!! Міне осы Жаратушыдан жалынып сұрап алған ұл-қызын адам қатарына қосу үшін оның даму,өсу,жетілу кезеңдерін мұқият қадағалап,терең зерде-леуді өмір тақауырылаған.Осы негізде адамтану қазақ ілімінің ішінде,сәбитану, тектану, жас кезеңдерін сипаттау жағынан жинақтаған білім қорында бүгінгі ғылыми аталатын психологиядан артық болмаса кем түспейтін қағидалар мен пайымдаулар баршылық.
Адамның жас ерекшелігі туралы айтылған пікірлерде Шәкерімнің: «балалық шақ, ере-сектік,қарттық» деген топтауы ауыз әдебиет үлгілерімен сабақтас болса бала жасын тікелей топтаған Ә.Дибаев ақсақал болды.(А.Диваев. «Игры киргизских детей»1905)Ол, қазақ балалар ойынын зерттей келіп жасөс-пірімдерді сол кездегі ғұрып бойынша жас ерекшелігін:1-7 жасқа дейін- сәби,7-15 жасқа дейін-бозбала, 15-30 жасқа дейін жігіт-деп топтап,қазақ ойындарын: сәбилер ойны;бозбалалар ойыны:жігіттер ойыны деп бөлді.
Қауым арасында бала жасын былай атап,төмендегіше топтайды.Бір жас аумағында-шарана,щақалақ,нәресте атаулары қоланылады.Бір мен екі аумағында,қыз баланы бөпе,ұл баланы бөбек дейді.Екіден үш аралығын-бүлдіршін деп жалпылай атаумен қатар бірден үш жас арасында өбектеген,еркелеткен атаулар өте көп.Мысалы,тәттім, томпа-ғым,торғайым,балапаным,қозым,гүлім,айым,күнім,жарығым,жұлдызым қатарлы қазақ ананың санына сай бүлдіршіндерді еркелетіп атайтын өз есімдері бар болған.Осы шақтағы сәбилер табиғаты осылай аймалап, өбектеп, еркелетіп қолпаштап,қолтығғынан демеп, көкке көтеріп талпындырып отырғанды қалайды. Еңбектеуге таяғанда қолды-аяққа тоқта-май талпынып,ұшып кете жаздайды. Мұны қазақтар «қанатты» шақ дейді.Осы жағдайды білмейтін талайлар нәрестенің қанатты шағында талай нәрестені »ұшырып» құлатып та алған.Қазақ танымы бойнша бұл шақта қойылатын негізгі талаптар: «осы кезеңде бала әкесінен гөрі анасына көбірек тәуелді келеді. Қажеттілігі жақсы қамтамасыз етілмеген бала кейін өскенде маңайынан шу кетпейтін бақытсыз бала болып өседі. Бұл кезде ананың ең басты міндеті баланы емізу болмақ.Сондай-ақ, ананың баланы құшағына қысуы мен емізуі де үлкен мәнге ие. Нәрестесін өбектеу арқылы екеуінің арасында ерекше жақындық, сүйіспеншілік пен айнымас махаббат пайда болады. Әрине, махаббат, сүйіспеншілік, жақсы көру, мейірімге бөлеуді бей-жай қалдыруға болмайды. Анасының махаббаты мен мейіріміне қанып өскен бала өзіне сенімі мол, айналасындағылармен тез тіл табысып, қоян-қолтық араласа кетуі оңай, сүйкімді болып өседі. Өзіне қажетті ана махаббатынан екі жыл мақұрым қалған бала басқалармен тіл табыса басы қосылып ойнауы қиын, адамға жұғымсыздау болып өседі.Емізу кезінде әйелдің ашулы болуы, тынышының кетуі мен сабыр-сыздануы немесе емізіп отырып басқа жұмыспен айналысуы омыраудағы баланың ішкі сезім мүшелерінің қалыпты дамуына кері әсерін тигізбей қоймайды. Әрі бұндай келеңсіздіктерден бала өмір бойы арыла алмайды.Баланы емшектен ерте шығару зиянды. Емшектен өте ерте шыққан балаларда саусақ сору, тырнақ тістелеу, төсекке жіберіп қою секілді жайсыз жайттар байқалады. Бұл кездегі ұйқының да маңызы өте зор. Жаңа туған сәби тіпті 24 сағатын түгелге жуық ұйқымен өткізеді деуге болады. Өскен сайын сәбидің ұйқысы да біртіндеп азая береді. Баланың пысылдап алаңсыз ұйықтауы үшін тазалықпен қатар жайлы да жылы орын әзірленіп, барынша жағдай жасалуы керек».Үштен бес жас аралығында балдырған, балауса атанады. 6-7-8 жас бала,балақай,3-12 жас арасы ойын баласы,7-13 жас жасөспірім,13-15 жас арасы ересек бала,жас жеткіншек,15-19 арасы бозбала, бойжет-кен 20-30 арасы жігіт,қыз аталады. Қазақ қызы,қазақ жігіті деген атаулар өте ұлағатты атаулар.Қыз айттырылғаннан кейін қалыңдық атауымен қатар, құдалық рәсім жасалып,қалыңдықты болғандар күйеу атағын алып,жас жігіт, күлше қыз атауы олардың абырой атағын, айбарымен намаысын ала келеді.Қазақ қызы,қазақ жігіті деген атаулар-үлкен жауапкершілікпен, борышпен,ар-ұятпен, міндетпен астарласып тұратындықтан оның бет-беделін, намысын сақтау үлкен ерлік пен ыждақатты тілейді.Бұл атаулар қазақ үшін аруақты да, ардақты рәміз саналады.Алпысқа келген сарыкідір әйелді де ұлықтағысы келсе:«Әй,біздің қыз!»-деп шақырады,абыройын арттырғысы келсе де:«Әй,біздің қыз»-деп қаратады.Ал, ерлерді алпыстан асса да, «отағасы,елағасы,жігіт ағасы»-деп құрмет көрсетеді.
Бала дамуы дегеніміз оның бойында,ойында,қимыл –қозғалысындағы өзгерісті, жаңалықты айтады.Айталық. нәрестенің, кіндігі түсуі,ана үнін ажыратуы, әке-шешесін тануы,күліп-жымиуы,аунай алуы, талпынуы,құйрығын басуы,еңбектеуі,қаз тұруы-қадам басуы,сөйлеуге икемделуі(гуілдеу,ызылдау сияқты сәбиге тән ерекше үн- дыбыс шығару),сөйлеуі, аяқ-қолын ербеңдету алақан ұруға икемделуі т.б.Міне осы қатарлы бала дамуын ерекше бақылаған ұлтымыз,оның даму кезеңдерін мұқият қадағалап,әр кезеңіне айрықша мән беріп,ерекше танымдық-тәрбиелік іс-әрекеттер ұйымдастырып,тамаша сабақтар өткізген.Бүгінгі педагогика мен психологияда айтылатын даму кезеңдерін,қазақ жұрты тым ерте танып білген,осы кезеңдердің әрбіріне ат беріп,атап өтіп отырған.Осы кезеңдерде жасалатын бағым- күтім,көрсететін үлгі-өнеге,игерілетін машық дағдылар мұқият дараланып,өте орынды тәсілмен жүзеге асырылған. Мысалы кіндігі түсе бесікке салынып,мойны беки қырқынан шығарылып,құйрығын басса, құйрық басар жасап, еңбектеуге айналғанда,бауыр аяқ жасап,қадам басарда тұсауын қиған. Бесікке саларда бөлеу әнін орындайды. Бесік жыры үнемі айтылады. Сылап сипауды әнмен өңдеп орындайды.Алғаш тілі сөйлеуге келе тілашар жасайды.Неге?Қазақ ата-аналар,бала дамуының әр кезең ерекшеліктерін өте жетік білген.Сонда,нені білген?
Балалар әлемді сезім арқылы таниды: есту, сипап сезу, иіс сезу және көру. Әрбір сезу тәжірибесі мидың миллиардтаған жасаушалары арасында байланыстарды орнатуға мүмкіндік береді, сөйтіп балаға бұл дүниені үйренуге көмектеседі. Мысалы, ата-ана баласымен оны қолына алғанда,бесікке бөлегенде,сылап сипағанда,өс-өстегенде сөйлеседі, баланың естуінің дамуына осылай ән айтып,көмектеседі. Қайталау байланысты нығайтады, осылайша бала ата- анасының дауысын тануға үйренеді.Бұлай үйрету өмір бойына жалғасады. Алайда қабілеттіліктерді, әсіресе, көру, есту, сөйлеуді дамытуда ерекше кезеңдер болады.Ми мақта секілді тез сіңіруге, жаңа ақпараттарды қабылдауға қабілетті болатын кезең бар. Мәселен, кішкентай балалар өзінің ана тілін оңай және жылдам үйренетінін еске түсіріңіз. Дүниеге келу мен бес жас аралығындағы кезең баланың дамуындағы барлық салада ерекше қабілеттілік кезең болып табылады. Бұл туралы адамтану қазақ ілімінде мынандай ерекше қағида бар.. «Балаңды бес жасқа дейін патшаңдай қара,онбес жасқа дейін қосшыңдай сана,онбес жастан асқан соң досыңдай бағала» деген хас қағида бар.(Дәл осындай ұстаным, жапондарда, корейлерде,саян түріктерінде де кезігеді) Баланы асырап күтудің ең ауыр кезеңі бес жасқа дейінгі мерзім. Бала беске толысымен қазақтар атқа мінгізіп, сүндетке отырғызып, еңбекке араластырады. Бес жасқа дейінгі баланың өсіп жетілуіне, денінің сау, денесінің ширақ, ақыл-ойының ұшқыр болуына ата-анасы,ағайын-туысы үнемі мүмкіндік жасап, қадағалап мұқият бақылайды.Басқаша айтқанда, «патшасындай» қарайды. Солай етуге ата–анасы ғана емес,тайпалы ел, ауыл–аймағы міндетті болған Осы жастағы оң тәжірибе өмір бойына дені сау дамудың негізін салады.Екінші жағынан, нашар тамақтану, күйзелістер, негативті тәжірибе және оң эмоциялардың (ынталандыру) жетіспеушілігі осы жылдары баланың дамуына елеулі әсер етеді. Баланың дамуындағы ауыспалы сатыны-жас шамасының кезеңдері деп жүрміз. Оның бастыларын: отыру, еңбектеу, тұру, жүру және алғашқы сөйлеуі қатарлы даму сатыларын жоғарыда тізбектедік.Осы кезеңдеріндегі нәресте,сәби бүлдіршіндердің ерекшелігін атап өтейікМұны білген ата-ана, тәрбиелеуші қауым,тәрбиелеу ісін басқара алады,бақылай алады. Баланың дамуына әртүрлі факторлар әсер етеді. Әсіресе ата-ананың бала күтімі,тәрбиесі туралы нақты білімі өте маңызды Мысалы, егер ата-аналар балаға өз бетімен тамақ ішіп көруге мүмкіндік берілемесе, олардың өз мәселелерін өз бетімен шешу қабілеттілігі балаларда қалыпты жағдайдан кешірек дамуы мүмкін. Негізгі кезеңдерге жету жолында бірнеше қадамдар бар. Әрбір жаңа дағды қалыптасқан дағдыға негізделеді. Мысалы, бала еңбекеу үшін,әуелі бауырын көтеру керек,бауырын көтеру үшін жастық не көпшікке етбетінен жатып, талпынып,тырбанып жаттығу жасау қажет.Құйрығын басып отыру үшін,әуелі жатқан жерінен аунай алуы,одан соң жан-жаққа бұрылып қарау,кеудесін бұру,онан соң басын көтере алуы тиіс.Мұның бәрі ересектер көмегімен сол қозғалысты жасай алатын шағында жаттығып дағдылану нәтижесінде орындалады.Жүру үшін әуелі тұру дағдысын игереді,ол үшін сүйеніп(жүкке,қабырғаға, төсекке, орындыққа, керегеге т.б.).тартып,итеріп бойын билеп үйренеді. Ал,оларды жасамаса,дамудың ол кезеңі кешігеді. Мысалы,бөлеу әнін,бесік жырын,өс-өстеу,сылау ән-өлеңдерін естімей өскен нәрестенің, айналасындағы туыстарының,ата-анасының үнін ажырату қабылеті кешігеді. Неге?(Тіптен басқа тілде сөйлейтін жұрт ортасында өмірге келген қазақ баласының тілі 6 айдан 1 жылға кешігіп шығатыны анықталған.Ал,басқа ұлт тілінде ,тілге келген сәбилердің сөйлеу кезеңі 6-8 айға ұзаратынын нақтылы зерттеу көрсетіп отыр.)Неге екендігі,сәбидің физиологиялық-психологиялық табиғатында жатыр.Ол былай дейді:«.Мені 6 айға дейін жиі еміз.Маған басқа тамақ керек емес. Жиі құшақта. Менімен сөйлес,ән,тақпақ,әңгіме айтып бер.Маймен,тұзбен және басқа жақпалармен уқала,сылап-сипа.Сылдырмақтарым,қызық ойыншықтарым көз алдымда ілулі тұрсын 1 айда мен … Анашымның омырауын еме аламын Бетіме тиген қол бағытына басымды бұрамын,жылау,бас бұру,қабағын түю,мұрнын тыжырайту.. сияқты көңіл-күй сезімді бет әлпетіммен көрсете аламын. Дыбыс ажырата аламын, маған әуен ұнайды әсіресе анамның даусын жақсы көремін Заттар жақында болса көремін. Мені қолыңа жиі алшы,емізші.(Анасы осыларды қанында жоқ тілде жасаса кешікпейтін шара жоқ қой») Маған таза қауіп-қатерсіз аузыма сала алатын зат бер. Жан-жағыма қарай алатындай мені ақырын көтер.Менімен көп сөйлес, оқып бер маған.Екпектетіп жатқызып алдыма қолым жетерлік жерге,ұстай алатындай доп сияқты ойыншық қой.Менімен тығылмаш ойна, маған ұнайды. 6 айда мен …Екбетімнен жатып басымды және кеудемді көтере аламын Көзбен адамдарды қадағалай алам Заттарға қарай созыла аламын Заттарды ұстап,сілкілеймін Екі жаққа аунай аламын. Біреу тіресе отыра аламын Қол және ауыз арқылы заттарды «зерттей» аламын.Мен күле алам, шыңғырам, гүілдейтін дыбыстар шығара алам Атымды атағанда қараймын Айнадағы өз бейнеме күлемМені емізуді тоқтатпа, бірақ маған күніне ұнтақталған,жұмсақ қосымша ас ұсынуға болады.Жегім келмесе қысама.» «…. Маған итеретін, тартатын, айналдыратын зат бер. Сынбайтын ыдыстар ойнауыма дәл келеді. Маған заттарды көрсетіп, атын айтып үйрет. Менімен әртүрлі ойындар ойна. Өлең айт, кітап оқы. Ойнап отырсам, келіп қосыл маған. Маған суды, құмды немесе ұсақ ойыншықты ыдысқа жинап кейін қайта төккен ұнайды. Барлық ыдыс жарайды тек қауіпсіз болса болғаны.Менің таза және қауіпсіз жерде болғанымды қадағала, себебі мен қозғала бастағаннан бастап бәріне қызығып әр жерге өрмелеп шығамын. Қол жуып үйрет. Және барлық екпелерімді уақытында қабылдауымды қадағала, ұмытпа. Мені отбасы мүшелеріне қолға алуына рұқсат бер, құшақта мені.
12 айда мен… Өзім отыра аламын Еңбектей аламын Ұстанып тұрып 1-2 қадам жасай аламын Дыбыс немесе сөздерді қайталауға тырысамын Алақанымды шапалақтап ойнағанды ұнатамын Қиын емес тапсырмаларды орындаймын Өзіме назар аудару үшін әртүрлі дыбыстарды шығарып және ымдарды көрсетемін.Маған көп көңіл бөлгенді қалаймын. Еденнен екі саусақпен затты ала аламын, алып қайта құлатқан ұнайды маған Маған рұқсат берсе өзім жегенді ұнатамын Аузыма салу арқылы заттарды білемін, зерттеймін.»
2 жастан 5 жасқа дейінгі баланың дамуы Жүру және сөйлей алу қабілеті. Екі жасар баланың танымында үлкен мүмкіндіктер бар. Олар ешқашан тыным таппайды, энергияға толы, кез келген нәрсеге құмарлық танытады. Олар ересектерге әлі тәуелді болса да, барлығын өздері жасағысы келеді, жасай алмаса, көңілдері жабырқаңқы болады.Бұл ашу (ыза) тудыруы мүмкін. Ересектердің алдында өз құқықтарын қорғауға талпынған кезде көптеген «анайы» сөздер қолдануы мүмкін.. Дербестілік барлық балалар үшін маңызды, берілетін дербестіліктің деңгейі мәдени дәстүрлерге немесе өзге халыққа байланысты болуы мүмкін. Үш, төрт және бес жасар балалардың дүниеге келген сәттен бастап дамыған кейбір дағдылары болады. Егер оларға өмірінің бірінші жылында тиісті күтім, қамқорлық, ынталандыру және қолдау берілген жағдайда, әртүрлі салада танымның дамуына көмектесетін тілдік, ойлау дағдылары белсенді дамиды. Балалармен сөйлесе отырып, олардың миына терезе арқылы қарағандай боласыз. Сіз олардың қоршаған әлем құбылыстарын түсінуге және ұғынуға талпынғанын сұрақтары бойынша көре аласыз; мәселен, неліктен ағаштан жапырақтар түседі? Неліктен құстарда қауырсын бар? Неліктен су лай болады? Түнде күн не істейді? Неге? Неліктен? Қалай? Қарапайым, шынайы жауап беруге ұмтылыңыз. Бұл оларға үйренуге, әлемді тануға мүмкіндік береді.Осы шақ оларға гигиена дағдыларына үйретуге ең қолайлы кез, себебі балалар қол жуу әдеті не үшін қажет екендігін түсінеді. Осы жылдары балалар өзінің эмоцияларын бақылауға тез үйрен-еді. Балаларда әлеуметтік дағдылар қалыптасады, оларға басқа балалармен ойнаған ұнайды. Ойын іс-әрекетін ынталандыру-прогрессивті дамуының ең жақсы жолы, өйткені дамудың барлық саласын өзгертуге көмектеседі. Баланың бой жүйесін босататын, жан қуаттарын (ойлауын, қабылдауын, елестетуін, есін, зейінін) өрбітетін ойын.Баланың алғашқы жылдары тез өтеді. Соңдықтан оны құшақтап, аймалаңыз, күлдіріп қуантыңыз, желпіндіріп сергітіңіз, онымен бірге ойнаныз. Бұл оның ақыл-ойының дамуына үлкен көмек.Жеңіл тақпақтарды жаттату керек,есте сақтау қабілетін дамыту үшін мұның да да пайдасы бар.Еркін жүріп, жүгіремін, өрмелеп шыға аламын, тебе аламын және де секіре аламын Қаншада екенімді және есімімді айта аламын Түстерді ажырата аламын Мағынасын түсінбесем де есептік сандарды пайдаланамын Мен көп сұрақ қоямын Жеңіл өлендерді айтамын Ойнағанда ойдан шығарған заттарды елестетіп ойнаймын. Саусақ ойындарын толық үйрет. Өзім тамақ іше аламын Өзгелерге бауырмалығымды көрсетемін Қолымды, тісімді жуамын, әрине үлкен адамның көмегіменМені тыңда және сұрақтарыма жауап бер. Әлдебір затты зерттеп білуге көп уақыт бер. Сандар жайлы мәлімет беретін және оларды үйрететін ойыншықтар бер.Ертегі оқы, өлең айт. Маған бояған ұнайды, сондықтан маған түрлі түсті қарындаштар бер. Басқа балалармен ойнатудың амалын жаса, есік алдындағы көрші балалармен немесе балабақша балалар-ымен ойнат. Мен 5 жасымда… Өз қозғалысымды үйлестіре аламын Сөздік қорым мол, еркін сөйлей аламын Бөтен адамдардың өзі мені түсіне алады Басқа балалар мен еркін ойнап достасамын Жеңіл тапсырмаларды соңына дейін жасаймын Көп сұрақ қоямын10-ға дейін санай аламын. Сүретті кітаптарды тамашалап, қысқа әңгіме де айта аламын!»
Алғаш босанған тұмса жас анаға бала қалауын,олардың шама-шарқы жететін осы әрекеттерді оған сай жасалатын амал-айланы кім? қашан? үйретіп,ұқтыруға тиісті екенін белгілеген,оның жүзеге асу дәрежесіне үнемі бақылау қоятын әулеттік мектеп жүйесі қазақта тым ертеден қалыптасқан.Дәлірек айтқанда,отау көтеріп,еншісін бөліп,жеке шыға салысымен,жас отауға әке-шеше деп аталатын әулеттік мектеп құрылатын.Осы мектепке;ата-ене,абысын–ажын,жезде-жеңге,көрші-қолаң да ұстаздық ететін.Ауылдас қалыңдықтар мен жас күйеу балалар да, күлше қыздар да осында топтасып өмірлік сабақ алатын.Жас отау иелері әке,ана аталысымен бұл мектептің бас ұстазы болып, кіндікшеше тағайындалатын.(Жалпы,баланың келешегіне болжам жасауда,оны танып білуде,қазақ танымы бойынша,кіндікшешенің өнері,білімі,мінез-құлқы,талантты,үлгі-өнегесі маңызды міндет атқарады.Мұның ғылыми негізі мынау:жарық дүниеге келген Жан иесінің алғаш дидарласқан,оның денесіне қолы тиіп,бойындағы қуат пен әлеуетін,жүректегі нұрлы жылуын кіндігін кесіп,түйген анасы-кіндікшеше шақалаққа беруші бұл әлемдегі алғашқы Адам.Нәресте ана жатырында болған шағында онсегіз мың ғаламмен жасар байланысын толық жасап,ата-тегінен алар барлық тұқым қуалауға тиісті «еншісін» алып,жарық дүниеге шыға келгенде алғаш аялы алақанына салып,жерден көтеріп алған адамға ұқсамауы,тартпауы мүмкін емес қой!!) Бұл мектеп осы отаудың іргесі -берік,көпбалалы болып өсіп өркендеуіне тікелей жауапты болатын.Жас сәбидің нағашылары оның даму,жетілу кезеңіне,осы шақтық уақытында дәл келіп,сәби қалай өсіп, баулынып, тәрбиеленіп,биязы әдеп,көркем мінезді игеріп жатқанын бақылайтын Қайын жұртың сыншыл дегеннің бір пұшпағы осында жатыр. Қазақ:«Әке- балаға,үлкен кішіге сыншы»- дейді.Бір көйлекті бұрын тоздырған кім де кім өзінен кішіге үлгі-өнеге көрсетіп, ақыл кеңес беруге міндетті.Көпті көріп,үлкен тәжірибе жинаған қариялар батасын беріп,өсиет өнеге қалдырады. «Ата жолы-асыл жол» деген қазақтар,ата-баба өсиеті бойынша тіршілік жасап тірлік етеді.Ата-баба өсиетін бұлжытпай орындауға ант беріп, серт қылады.Оны Темірқазық етіп,бағдар болдырады.Осының бәрін,өз қолымен істеп,басынан өткерген Қорқыт бабамыз былай дейді;«Тізесін бүгіп отырған инабатты әйел көрікті.Самай шашы ағарған баба көрікті.Ақ сүтіне тойғыза-тойғыза емізген ана көрікті.Қарашаңырақ қасына тігілген отау көрікті. Өнегелі бала көрікті»Қазақ ана осы көркінен бүгін де айрыла қойған жоқ. Тәубәшылық қой,бұл да болса!Мысалы,балалар бөлмесінің маң-дайшасына; «Бала-өмірдің хош иісі,Аллаһтың аманаты» деген пайғампар(с.ғ.с.) өсиетін, жазып іліп қойған қазақ ананы өз көзіммен көрдім. Мүндай дана аналар кәзір де бар,бұрын да болған.Осылардың қамқорлығында,аялы алақанында, бақылауында, басшылығында өскен барлық ұрпақ-өнегелі, көргенді,текті болуы сенімді шындық.Амал нешік,барлық жерде күллі қазақ тұрмысында әулеттік тәрбие дәстүрі тегіс жалғасып, Тә»рбие деген Тәңіріңіз басымызға бақ болып қонып тұрған жоқ. Керісінше кемістігіміз көлем алып,қанат жайып ушығып барады. Ал,бір кездегі бізде болған,әулет дәстүрі жаңа заманға сай түрленіп, басқа елдерден көрініс беріп жүр.Нәресте перзентханадан шығысымен, босанған ана қолына, баланың даму,жетілу кезеңдері сараланып,осы шақтарда жасалатын бағым-күтім,әдіс-амалдарын. тәптіштеп жазылған қойын,қалта дәптерлері табыс етіледі (шілдехана,бесік той,қырқынан шығару,т.б жоқ демесең,тамаша кеңестер жинағы) екен.Ал,АҚШ,Франция т.б. көптеген елдерде жас ана мектебі жұмыс істеп, алыстан оқыту ұйымдастырылып, онлайн форум, конференциялар өткізілуде.Сәбилердің қабылдауға тиіс екпелерінің уақыты,орнын,аналардіың «ұяшықтарына» біздегі ауа райын хабарлағандай түсіп тұрады.Ал,тәрбие,жаттықтыру, баулу, сауықтыру амалдары аптаның, айдың әр мезгіліне сай музыкамен әрлеп «планшеттерде» сайрап көрсетіліп тұр.Тіпті сәбилердің аттары аталып,олардың жеке басына арналған кеңестер де арасында айтылып жатыр. Сонда,соншама көп сәбилерді бақылап,басқарып отыратын, сәбидің әрбірімен жеке жұмыстауға шамасы жететін әлеуетті, күшті орталаықтар бар деген сөз!!Иә,солай екен.Бізде де солай болуға тиісті және сондай жүйе бар екен… Тек,онысы толық істей алмай тұр.
Енді,балажасының қазақи жіктелуін Я.А.Коменскийдің жіктеуімен сәйкестіріп көрелік.Коменский,адамның табиғатын ескере отырып, бала жасын- әрқайсысы 6 жастан 4 жас кезеңіне бөліп қарастырды.
1)балалық шақ – туғаннан бастап 6 жасқа дейін;
2)жеткіншек шақ – 6 жастан 12 жасқа дейін;
3)жастық шақ – 12 жастан 18 жасқа дейін;
4) ересектік шақ – 18 жастан 24 жасқа дейін. : Ол әр жас кезеңіне сипаттама береді. Балалық шақ. Баланың дене жағынан тез қарқынмен өсуімен және сезім органдарының дамуымен сипат-талады; жеткіншек шақ- есі мен қиялының, оның орындаушы органдары-тілі мен қолы дамиды; жастық шақ кезінде көрсетілген сапалардың дамуымен қатар өте жоғары деңгейде ойлау деңгейі дамиды және ересектік шақта-ерік-қайраты мен қабілеттілігі жан-жақты дами түседі. Әрбір осы жас кезеңдерге сәйкес Коменский білім берудің сатысын ұсынады.
1) 6 жасқа дейінгі балалар үшін ол аналық мектепті ұсынады. Ана басшылығымен мектепке дейінгі тәрбие іске асырылады.
2) Жеткіншектер (6 жастан 12 жасқа дейін) үшін әрбір қауымда, жергілікті жерлерде алтыжылдық ана тілі мектебін ұсынады.
3) Жастық шақ кезеңіндегілер (12 жастан 18 жасқа дейін) әрбір қалада латын мектебі немесе гимназия ұсынады
4) Ересектер үшін (18 ден 24 жасқа дейін) әрбір мемлекетте немесе облыстарда – академия ұсынады. Сонымен, Коменский балаларды жас кезеңдерге бөлуге бірыңғай мектептің демократиялық қағидасын ұсынған болатын. Әрбір білім беру сатысы үшін Коменский оқытудың мазмұнын жан-жақты талдады. Аналық мектеп-мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың сатысы, онда негізгі тәрбиеші ана болып табылады. Аналық мектепте сабақ Коменскийдің идеясы бойынша, белгілі қатаң бағдарлама бойынша ерекше қарапайым осы жас кезіндегі балаларға түсінікті әдістемелік тәсілдерді қолдана отырып өткізу қажет болды. Коменскийдің айтуынша, аналық мектеп балаларды адамгершілікке тәрбиелеуге ерекше мән берді (адамды сүю, үлкенге құрмет, кішіге ізет, тәртіпті болу, кішіпейілділік және т.б.) Ана тілі мектебі аналық мектептен басталған оқытуды жалғастыра отырып, онда алған білімді кеңіте және тереңдете отырып, адам өміріне қажетті: атап айтқанда, ана тілінде жазылғанның бәрін еркін оқу, анық, тез және дұрыс жаза білу, санай, өлшей білу, ән салу және т.б. Бірақ Коменский онымен шектелмеді. Оның түсіндіруінше,шәкірттер мораль қағидаларын білу, түсіну және өмірде іске асыруға ұмтылу қажет, азаматтық тарих туралы жалпы түсініктері болуы, космографияның және жағырапияның элементтерін білу, шаруашылықтан және саясаттан хабардар болу қажеттігіне тоқталды. Демек, бұл сол кездің өзінде ана тілін оқытуға негізделген бастауыш оқытудың ерекше бағдарламасы болып табылады.Қазақта ана мектебі Коменскийден бұрын да құрылып,жұмыс істегені белгілі.Мысалы Ұмай Ана мектебі.Сақ Ана мектебі,Тұмар Ана мектебі т.б.
Коменскийдің аналық мектебі туралы айтылған пікірлері- Бауыржан атамыздың: : «…Менің балалық шағымда туған жылды, туған күнді емес,мүшелі кезеңдерді тойлаушы еді.Алғашқы мүшел-нәрестенің қырқынан шығатын күнБұл күн үйі ішінде емес,ауыл-аймақта да,көтеріңкі көңіл,көп шаттық үстем болатын Екінші мүшел- баланың жеті жасқа толған күні.«Жетіге келген-ше,бала жерден тяқ жейді» деп тегін айтылмаған ғой.Сол жетіге толған күні өрен аяғын нық басты деп санайды. Азаматтыққа аттанар жолдың алғашқы қадамы да осы жерден басталса керек.Ата-ана мен төңірекке бұл үлкен қуаныш.Ендігі мүшел -13 жас«Он үште отау иесі» деген мақал бар.Бұл енді оң солыңды тани бастадың,ер санатына іліктің,сенімен есептесер,ақыл бөлісер кезең келді деген сөз.енді сен өзгенің жетегінен гөрі өзің тізгін ұстағаныңды,өзің ат жалын тартып мінгенді қалайсың- деген тұжырымдарымен ұштасып жатқанын аңғару қиын емес «…Барша халық 5 пен 7 жас мөлшеріне ерекше мән береді. Бұл кезеңде ата-аналар оларға кіші балаларды бағып-қағуды,мал-жанға қарауды,басқа да үй ішілік жұмыстарды сеніп тапсыра бастаса,балалар бұл тараптағы міндеттерді өз мойнына жауапкерлікпен алады…Бес,жеті жаста бала естияр болады деп есептеледі де,жаңа әлеуметтік жүк арқалай алатындай орнықты мінезге ие болады»-деп жазған И.С.Кон.(Ребенок и общество. М.,1988) Мұндағы пікірлер қазақта толығымен бар екенін,оның қалай жүзеге асатынын Х.Арғынбаев, «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» атты еңбегінде:«Қыз балалар 5-6 жасынан бастап апаларынан, шешесінен, әжесінен және ауылдас әйелдерден,іс тігу,тамақ пісіру,үй жығу,үй тігу,киіз басу,өрмек тоқу,кесте тігу шеберлігін үйрен-еді,үй жиып,кір жуу,ән салып күй тартуға, айтысқа және қыз келіншектерге тән басқа да әдет-ғұрыптар мен жағымды қылықтарды үйренеді»-деп тамаша көрсеткен.Осы шақтағы бала әлемін танып білген қазақтар бала ерекшеліктерін ескеріп,төмендегідей іс-шараларды іске асырған. Бірінші Қазақ ішінде жас баланың келешегін болжайтын, олардың бейім-икемдігін сынап тексеретін дара дарынды-сыншы адамдар болған. Олар адамтанушы, жан жайын оқитын даналар екен. Бала дарынын сезіп, талантының көзін ашатын ата, әжей, апайлардың аты ел аузында қалған.Міне соларға апарып осы жастағы балалардың келешегіне болжам жасататын болған.Ұста, зергер, құсбегі,атбегі қатарлы өнерлі адамдарға апарып шәкірт болдыратын.Бейімділігі мен ептілігін байқап көріп, алғашқы қадамын бажайлап,бетін ашатын, талпыныстағы тұсауын қиятын Екінші.Бұл жастағылардың негізгі ерекшеліктерінің бірі құрбы-құрдастарымен,ересектермен қарым-қатынаста болып, көпті сұрап біліп,әңгіме кеңес құрып,үлгі өнеге көріп,ертегі аңыз қатарлы тамаша тәлім,ұлағат тыңдауды қалайтындықтан қазақтың «Кісілік кеңес» аталатын сабағын үнемі оқып үйренетін болған.Биязы,әдеп, жібек мінез игерудің бастамасы осы жаста қаланатындықтан,оларға машықтану,жаттығу жасау ата-әже,әке-шеше жанында «қосшысындай» еріп жүріп игеретін. Осындай бір жаттығуды Бауыржан атамыз былай өрнектейді; «…Киіз үйдің төрінде бір топ ауыл ақсақалдары қымыз ішіп отыр.Әкем дастарқан шетінде қымыз құйып отыр.Ол мені ымдап шақырды да,құлағыма: «Аталарыңа сәлем беруді ұмытпа дегенім қайда?»-деп сыбырлады.Мен үйден шыға жөнелдім. Сыртта біраз тұрдым да,нық басып үйге кірдім.Көпшілікке қол қусырып тұрып: «Ассалаумағалайкум аталар!»-деп әр сөзді қадап-қадап айттым. Бұған,әрине,бәрі күлісіп жатыр.Әкем басымнан сипап: «Жарайсыц, балам,әдепті бала сүйтеді»,-деді.
Үшінщі.Осы жастағы бүлдіршіндер,білім мен үлгі өнегені,әдеп пен мінезді негізінде ойын арқылы игереді.Ойын ойнап, ән салмай өсетін бала болмас.Бала ішегін сүйретіп жүріп те ойнайды дейді ата-бабамыз.Осыны айтқан қазағым бала жасының осы кезеңің «ойын баласы» атауының үлкен мәні бар. Шындығында өмір дегеніміз үлкен ойын.Осы үлкен ойынға дайындалу бала ойынынан басталады. Халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі, аса көрнекті жазушы М.Әуезов: «Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жылдарында өздері қызықтаған алуан өнері бар ғой. Ойын деген менің түсінуімше көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес,ойынның өзінше бір ерекше мағыналары болған»,-деп тегіннен тегін айтпаса керекМ.Жұмабаев:«Баланың қиялы, әсіресе, ойында жарыққа шығады.Ойын балаға кәдімгідей бір жұмыс. Ойнағанда бала жанындағы әсерлермен пайдаланады. Айналасындағы тұрмыста нені көрсе соны істейді.Мысалы. қазақ баласы біреуі ат болып қашады,біреуі құрық салады. Шырпыларды тізіп-тізіп көш жасайды.Балшықтан мал жасайды, қуыршақтан қыз жасап таныстырады,күйеу келтіреді, құда түсіреді.»-деп,қазақ балалар ойынының мазмұнын қысқаша тұжырымдаған.Бала айналадағының бәрін,ойын арқылы қабылдайды,сол арқылы тәрбиеленіп, ләззаттанады,өнерге үйренеді. А.С.Макаренко: «Ойын балалар өмірінде өте маңызды зор нәрсе,үлкендердің қайраткерлігі, жұмысы, қызметі қандай маңызды болса, балалардың ойыны да сондай маңызды».Ойында бала қандай болса, өскен кезде жұмыста да, көбінесе, сондай болады. В.А.Сухомлинский: «Ойынсыз ақыл –ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын дүниеге қарай ашылған үлкен терезе іспетті, ол арқылы баланың рухани сезімі жасампаз өмірмен ұштасып, өзін қоршаған дүние туралы түсінік алады.Ойын-дегеніміз ұшқын, білімге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты» — деп ойынның зор маңызын бірдей түйіндеген.Осы жағдайларды бүгінгі күн денгейімен шендестірсек, бірнеше кемшіліктің орын алып отырғанын байқаймыз. 1.Баланың бейім бағдары,қабылет–қарымы,дарын-тума таланттын танып оның көзін ашу өте төменгі деңгейде тұр. Осының кесірінен табиғатында жоқ талантты қолдан жасайтын,ата-аналар көбейіп,мамандық таңдау,кәсіп иемденуде жастар үлкен қиыншылыққа кезігуде.Ал,озық ойлы елдерде бала бақшадағы кезеңнің өзінде,баланың дыбыс ажырату,тыңдау қабылеті,көріп сезу және көзжобалау,пайымдау денгейіне,дене бітісі бұлшық еттердің орналасу,серпілу қуатына т.б, алғашқы сараптама жасап,тану істері қолға алынуда.Осы негізде балаға барлығын үйретіп ұқтыру емес,оған қажеттісін,пайдалысын ғана оқытып үйретуге,мамандықты терең игертуге бағыт-бағдар жасалып отыр.2.Биязы әдеп,жібек мінез дағды машығы осы жастан басталатынын біле тұра,жас жеткіншектерге рухани білім беріп жатырмыз деген желеумен олардың толық мәнін түсіне алмайтын жалаң ұғымдарды «оқытып» жүрміз. Ш.А.Амонашвили:«Балаларды қазіргі мектеп қанағаттандырмайды.Балалар бізден жанды білім күтеді, ал біз болсақ оларға жансыз білім берудеміз.Жанды білім- биікке самғайтын қанаттар. Жансыз білім-аяқтағы кісендер.Ал -біз, үлкендер не істейміз: біртұтас білімді ұсақ бөлшектерге бөлеміз, оларды ұзынынан-ұзақ нөмірленген жаттығулар, мысалдар, тапсырмалар, параграфтар тізбесіне айналдырамыз және де оларды орындап,жаттауға мәжбүрлейміз.»-деп түсінікті-түсініксіз көп біліммен баланы тұмшалаудың қажетсізін ашып көрсеткен. Жасөспірім, жасжеткіншек шағында игерілмеген әдеп, мінез :М.О.Әуезов айтқан: «Үлкен алдында жас қарызы, ата алдында бала қарызы-әдеп пен сый»-деген міндетін атқара алмай қалған. Әдепсіздерді әдейі дайындағандай,көргенсіздер тым көбейіп кеткен. Тәрбиелеуді тәрбие туралы білім берумен ауыстырып алдық.

Бала жасының бүгінгі дәуірдегі жіктелуін қарастырайық. Қазіргі педагогика және психология ғылымдары балалар мен жеткіншектердің дамуындағы биологиялық фактордың рөлін айрықша көрсетеді1. Жаңа туған бала (туған сәттен бір-екі айға дейін)2. Нерестелік шақ (бір-екі айдан бір жылға дейін);3. Ерте сәбилік шақ (бір жастан үш жасқа дейін);4. Мектепке дейінгі балалық шақ (төрт жастан 7 жасқа дейін);5. Бастауыш мектеп жасы (7 жастан 11,12 жасқа дейін); 6. Жеткіншек шақ (11, 12 жастан, 14, 15 жасқа дейін); 7.Жасөспірім шақ (14,5 жарым жастан, 17 жасқа дейін)
Тәрбие мен оқыту осы жас сатыларына сәйкес жүргізілуі керек.Өйткені, адам жасының табиғи негізі-жас сатылары немесе биологиялық жетілу сатылары.Әрбір жас шағы психикалық дамудық ерекше сапалы кезеңі болып табылады және бала өз ниеті, іс-әрекетін жүзеге асыруға ұмтылатын кезең екендігін ескеру қажет.
Мектептегі оқыту баланың бүкіл өміріне түбегейлі, сапалы өзгерістер енгізеді. Алаңсыз балалық шақ аяқталып, баланың өмірінің іс-әрекеттің жаңа түрі-оқу енеді. Оқу міндетті іс болып табылғандықтан, ол баладан белгілі бір жауапкершілікпен еңбек етуді талап етеді. Мектепке бару баланың қоғамдағы және отбасындағы жағдайын өзгертіп, оған бірқатар жаңа міндеттер жүктейді. Осының бәрі баланың қоғамдағы жағдайын өзгертіп, бұл өзгерісті ол біртіндеп сезінеді. Төменгі сынып оқушылары біртіндеп оқу ісіне, мектептің сан-салалы өміріне бауыр басып, өздерінің түсініктерін кеңейтіп, сөздік қорын молайып, оқуға, жазуға, санауға оқыту өте маңызды іскерлік, атап айтсақ, өз ойын ауызша, жазбаша түрде беруге үйретеді.Бұл жастағы балалармен тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыру үшін мына ерекшелікті ескеру керек: сөз бен істің сәйкесті болуын талап ету, жөнсіз кінәлаудан жеркену сезімінің болуы, үлкен адамдардың тапсырмаларын шешу, мінез-құлықтың жаңа ережелері мен нормаларын игеру балалар арасында қарым- қатынастардың қалыптасуына жағдай туғызады.Төменгі сынып оқушыларының ойлауын дамытуда екі негізгі саты байқалады. Бірінші сатыда ойлау әрекеті мектеп жасына дейінгі баланың ойлауын еске түсіреді.Екінші сатыда оқушылар заттар мен жағдайларды сыртқы белгісі бойынша бағалайды. Есейе келе ойлау сипаттары өзгереді. Оқушылар білуге әуесқой болғандықтан, олардың табиғат құбылыстары, адамдардық өмірі туралы сұрақтары көбейеді. Шығармашылық ойындар баланың ақыл-ойын дамытады.Сезімдік көңіл-күйінің көтеріңкілігі -олардың маңызды бір ерекшелігі. Оқушылар ересек адамдармен, өзінің құрдастарымен қарым-қатынаста болғанды жақсы көреді. Бұл жастағы балалардың негізгі іс-әрекеті -оқу. Бастауыш сынып оқушылары ұзақ уақыт бір қалыпты отыра алмайтындықтан,сабақта жазу мен оқуды алмастырып, сергіту сәттерін өткізіп,сыныптың ауасын тазартып, үзіліс кезінде мектеп ауласында ойындар ұйымдастыру керек.Мұғалім оқыту процесін жеке бөліктерге бөліп, оқушыларға жеңіл тапсырмалар беріп,оларды бірте-бірте күрделендіріп отырады. Оқыту процесі зейін мәдениетін тәрбиелеуге бағытталуы керек. Оқуға және қоғамдық жұмыстарға байла-нысты талаптарды жүйелі қойып, оның орындалуын бақылау, өздік жұмыстарды орындату, іс-әрекетті түрлендіру, ойындарды қолдану, балалардың еңбегін жеңілдетіп, балаға тапсырма орындаудың қажет екендігін түсіндіру арқылы,мұғалім оқушының оқуға деген жауапкершілігін тәрбиелейді.Бала форма, бояу, дыбыс арқылы ойлайды, сондықтан көрнекілік әдістері мен ойындарды жиі қолдану пайдалы.Олар арманшыл-қиялшыл, ұйымшыл, сенімді серік іздеу, өз мүмкіндіктерін асыра бағалау, түрлі спорт ойындарына ықыласты болу.Осы ерекшеліктерді оқу тәрбие жұмысында сынып жетекшілері, мұғалімдер, ата-аналар ескеруі қажет.Адамгершілік тәрбиесінде баланың көнгіштігін, сенгіштігін, еліктеуге бейімділігін пайдаланып, қателігін мойындауға үйретуге болады. Мұғалімнің оқушымен қарым-қатынасы, жайдары ізгі қатынасқа көшуі, баланың өзін тануына көмектесуі адамгершілік сезімін тәрбиелейді. Ерекше көңіл аударатын мәселе-баланың мінез-құлқының көпшіл де кең пейілді болуы.Ұзақ уақыттық дене еңбегіне, күш түсетін жұмыстарға әлі қабілетсіз болатындығын ескеру керек.Төменгі сыныпта өзіне-өзі қызмет етудің әдеттері мен дағдылары қалыптасады. Үлкендердің еңбегін құрметтейді, адам өміріндегі еңбектің рөлін түсініп, дене еңбегіне даяр болады, дүние туралы ұғымдар қоры, қажетті іс-әрекет икемділігі дамиды.Мектептің ең негізгі міндеті-балаға білім атаулының әліппесін үйретумен қоса, оның өмірдегі өз орынын табуына көмектесу. Жеке тұлғаны қалыптастыруда ең бастысы-ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық, дене тәрбиесін өзара байланыста кешенді жүргізу.
Жеткіншек балаларды дамыту және тәрбиелеу ерекшелігі. Караковский В.А. О подростках. (М.: Педагогика, 1970.)Жеткіншектік кезеңнің шектері шамамен орта мектептің V-VIII сыныбына сәйкес келеді де, 11-12 жастан 14-15 жасқа дейінгі аралықты қамтиды.Жеткіншектік кезеңнің баланың дамуындағы ерекше орны оның «өтпелі», «бетбұрыс», «қиын», «сыналатын» кезең деген атауларында бейнеленген. Бұл-ең тынымсыз, ең қиын, ең қызба жас. Жеткіншектің жеке басы дамуының аса маңызды факторы -оның өзінің ауқымды әлеуметтік белсенділігі, ол белгілі бір үлгілер мен игіліктерді игеруге, үлкендермен, жолдастарымен қарым-қатынас орнатуға бағытталады. Жеткіншектік кезеңнің маңыздылығы адамның жеке басының моральдық, әлеуметтік негіздерін қолданып, қалыптасуының жалпы бағытының белгіленуіОлар көп ойнап, көп жүгіреді, алысып-жұлысып тентектіктер жасайды, әлі де бала бола жүріп, елеусіз есейеді. Жеткіншектің жеке басындағы басты жаңа құрылым өзі туралы «енді бала емеспін, ересекпін»-деген түсініктің пайда болып, өзіне жұрттың осылай деп қарауын тілейді. Жыныстық толысу тез жүреді:
— қыздарда — 11-13 жас;
— ер балаларда — 13-15 жас.Қанқа сүйегі мен бұлшық етінің жедел жетілуіне байланысты моторлық аппараттың қайта,құрылуы мінез-құлқының өзгеруіне әкеліп соғады, сондыктан дене тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру керекЖеткіншектер білімді, әділ, мейірімді, сабақтағы жұмысты ұйымдастыра білетін мұғалімдерді бағалайды. Жеткіншектік шақ-болашақ туралы балалық армандардың орнына өзінің мүмкіндіктері мен өмір жағдайларын ескере отырып, ол туралы ойлану басталатынын, үнемі қаперде ұстауымыз қажет.Сананың дамуы баланың өз бетімен тәуелсіз талаптануын тудырады. Олар отбасында, мектепте еңбекке араласады, күнделікті өмірді бақылайды,ой-өрісі кеңиді.Жеткіншектік шақтан жасөспірімдік шаққа.өту басталады ол әрине тым жеңіл болмайды.Бұл жастағы бала өз ниеті, іс-әрекетін жүзеге асыруға ұмтылатын кезең екендігін, намысқор келет»нін, үлкендер бақылауын, әкімшілік шараларды ұнатпайды. Үлкендерді озбырлық жасайды деп ойлайды. Кейде түсініспеушілік осындайдан да туады. Үлкендерге байланып олардың мінезінен шындықты байқауға тырысуы үлкендер мен балалар арасында түсініспеушілік туғызады. Үлкендердің ойланбай асығыс шешім қабылдауы балаға зиян келтіруі мүмкін. Бұл жастағы балалар өнегелі адамдардың істерімен масаттанады. Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен қабілетін дамыту, мұқтаждары мен тілектерін қамтамасыз ету дұрыс педагогикалық ойларға негізделуі керекЖеткіншіктер қоғамға пайдалы істерге ықыласты, ұжымшыл, жолдастық, достық сезімге бай, кітап оқуға, кинофильмдер көруге ынталы, спортты ұнатады.Әдебиет жеткіншекке азаматтардың қарым-қатынасының мәнін, сезімдерін ашып, өз сенімдерінің дұрыстығына жауап іздеуге үйретеді.Саз әуені-адам сезімінің әміршісі, толқу үстіндегі адамға түсінікті,сондықтан сазға баса көңіл бөлу жеткіншектің тәрбиесіне көмектеседі. Жеткіншектермен жұмыстағы негізгі педагогикалық идеал -баланың іс-әрекетте жетістікке жетуіне жағдай жасау жөн..Баламен жеке жұмыс жүргізу, әдептілік сақтап, педагогикалық шыдамдылық, ұстамдылық көрсету жеткіншектің қалып-тасуына тікелей ықпал етеді. Дұрыс тамақтанып, таза ауада жиі болу, көп қозғалу (ойын, дене жаттығулары, спортпен айналысу) дене тәрбиесіне көмектеседі..Шамадан тыс жұмыс жалпы дамуын тежейдіДене тәрбиесі және спортпен айналысу зейіннің дамуына әсер етіп,
оның көлемін көбейтеді, зейіннің бір нерседен екіншіге бөлінуіне әсер етеді.Тәрбиешінің міндеті-еңбек, спорт іс-әрекет арқылы жеткіншектің ерік-жігер, сапаларын қалыптастыру.болғандықтан,мұғалімдер, тәрбиешілер, ата-аналаролардың мақсатқа жетудегі сенімділігін тәрбиелеп, жетістігін атап көрсетіп,қауіп-қатерден сақтандырып, дер кезінде көмекке келіп, жеткіншекті өз кемшіліктерінің себептерін түсіндіруорынды.. Жеткіншектердің қалыптасуында жолдастарының қоғамдық пікірі үлкен рөл атқарады. Мораль мәселелерін талдау және адамгершілік тақырыбындағы пікір сайыстардың әсерінен өмірдің мәні, өз болашағы,мамандығы туралы, өз беделі туралы ойланатын-дықтан, мұғалім бұл мәселелерді шешуге пәрменді түрде көмектесіп, күнделікті іс-қылықтардың адамгершілік мәнін ашуғатүрткі боладыЖеткіншектермен өзара әрекеттің негізгі тәсілдері: онымен бірге іс-қылықтарды,оқиғаларды талдау, баға бергізу, өзін-өзі талдауға, өз мінез-құлқын басқаруға үйрету..Міне, осы кезеңде жеткіншектермен жасалатын тәрбие жұмысында кемшіліктер айқын көріне бастайды. Соңғы кездері жеткіншектер тәртібінің төмендегенін байқауға болады: а) ата-анамен келіспеушілік жағдай туындауы; ә) мектептегі қиындық пен сәтсіздік;б) тәртібі қиын құрбы-достарымен байланыс орнату.Отбасындағы жақсы қарым-қатынасты жоғалту, мектептегі сәтсіздік, келеңсіз топтағы құрбыларымен жақындық әр түрлі жолдарға итермелейді. Отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар тобы-барлық жеткіншектердің нағыз табиғи ортасы,ең маңызды қоғамдық факторы.Демек, баланың мінез- құлқының қалыптасуына отбасы ерекше әсер ететіндіктен оның көп қырлы, жан-жақты болуы отбасына байланысты. Педагогикалық, әлеуметтік жағынан жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі сәтсіздік-ауытқымалы мінез-құлықтың қайнар көзі.Жеткіншектің мінез-құлығындағы ауытқулар көбіне туа пайда болмайды, олар отбасындағы және мектептегі дұрыс тәрбие бермеуден пайда боладыОсы аталып көрсетілген ауытқу девиантты мінез-құлық деп аталады.Девиантты мінез-құлықты жеткіншекке қолданылатын тәрбиелік профилактикалық іс-шаралар-тұлғаға әсер ету, әлеуметтік педагогикалық түзету іс-шаралары,кері әсерлі ортаны сауықтыру. Девиантты мінез-құлықтың бір түріне қылмыстың әрекетке апаратын агрессивті мінез-құлық (төбелес, тіл тигізу) жатады.Жеткіншектің мінез-құлығындағы агрессивттілік адамдарды аяу сезімінің жоқтығынан «айуандық» бағытқа бейімделу нәтижесінде өзін қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Бұл жағдай тұлға аралық, топ аралық кикілжіңге өршігіп кетуі мүмкін. Жеткіншектің мінез-құлығындағы агрессивтілік ішімдікпен, нашақорлықпен тікелей байланысты.Кейде жеткіншектер ішімдік ішкен кезде өзінің еңбегін (бұзақылық, төбелес, сәтті аяқталған оқиғаларын) атап өтеді. Жеткіншектің тәртібі агрессивті күйде болса, олар «қиын» балалар қатарына жатады. Кейбір мектеп мұғалімдерінің қиын балалармен жұмысы сынып алдында жүйке жұқартатын әңгіме, жазалау, т.б. түрінде жүзеге асады. Әдетте, бұл әрекеттің барлығы оң нәтиже бермейді, керісінше қиын жеткіншектердің мұғалімге, мектепке кектенуі күшейіп, қарсы келуіне әкеледі. Мұғалімдер қиын жеткіншектермен тіл табыса алса, олар өзіне көңіл мен қолдау көрсеткенді қажетсініп тұратындықтан, тәрбиеші осы кезде көмек қолын созу керек. Әрі көмек қолын да соза алады.Жасөспірімнің тағы бір ерекшеліктері эмоционалдық тұрақ-сыздық.Ұлдардың эмоционалдық тұрақсыздықтың шарықтау шегі 11-12 жасқа, ал қыздар 13-15 жасқа келеді. Әрине үлкен жасөспірім шақ кезінде баланың көңіл күйі, психологиялық реакциясы тұрақтайды, сонда да кей жағдайда тұрақсыздық көрінеді. Осы кезде жасөспірім өз-өзін тануға, өзін тәрбиелеуге, өмірді танып білуге, өзінің өмірлік компетенциясын жоғарлатуға дайын. Сондықтан мектеп тарапынан психолог, мұғалім және тәрбие жетекшісі әртүрлі бағдарламалар құрастырып, жасөспіріммен түрлі жұмыстардыжүзеге асыруы қажет..Өйткені көбінесе жасөспірім стресс жағдайда, көңіл күйінің тез өзгеруіне байланысты және ашу-ыза басым болуы-мүмкін.Осы шақта. ата-ана қарым қатынасын құрбылардың қарым қатынасына ауыстырасалуы мүмкін.. Осы кезде үйден кетіп қалу, қаңғыбастық, мектепке келмеу, оқудан қашу, өтірік айту, агрессиялық тәртіп жиі кездеседі. Осының барлығы жасөспірімнің іштей ізденуіне, физиологиялық және психологиялық қалыптасуының өзгерістеріне байланысты. Міне осы кезде ата-аналар суицидтік дертке байланысты аса сақ болып, балаларына көп көңіл бөлуі қажет.Суицидтің себептері: 1.Отбасынан;:2.Достарынан;3Түңілуден.Балалардағы әр жастың өзінше жақсы жақтары, қиындықтары мен ерекшеліктері бар. Сондықтан да жасөспірім шақтың өзіндік ерекшелігі- бұл ең ұзақ және баланың физиологиялық өзгерістерге ұшырайтын кезең. Жасөспірім шақ-қыздар арасында 10-12 жастан 15-16 жасқа ал ұлдар арасында 12-14 жастан 17-18 жасқа дейін жалғасатындықтан балалардың бейімділігін және қабілетін, мінез-құлқы мен темпераментін мұғалім-тәрбиеші, ата-ана үнемі еске алып, олардың дұрыс дамуына, қалыптасуына жүйелі түрде ықпал етуі қажет. Баланың тез дамуына байланысты бүкіл ағзаның органдары және құрамдары физиологиялық және психологиялық өзгерістерге тап болады. Жасөспірімнің өз авто-номиясына күрес ашып, яғни, «мен үлкенмін» деп өзімен санасқанды қалайды. Өз құқықтарын айтып, ата-ананың бақылауынан шығуға қажет етуі және де осы кезеңде өзіндік-жеке қарым-қатынас негізгі қажеттілікке айналады. Қойылатын талаптардың көбі қарсылық реакциясына әкеледі, өйткені жасөспірім өзін үлкенмін деп сезінгенімен, қиындықтардан қашады, өзбетімен кедергілерді сәтті жеңіп шығуға шамасы жетпей қалатын кез болады.Нақтылы қолдау,айтулы ақыл-кеңес,үлгілі өнеге дәл сол сәтте өте қажет.Осы шақта қазақтың «Кісілік кеңес» атты сабағының маңызы өте зор.Оны үнемі өткізіп тұру,олармен әке-шеше ретінде,ата-әже ретінде,нағашы-бөле ретінде жан тартып кеңесу таптырмайтын тәрбие сағаты болады.
Жасөспірім шақ (15-17 жас) (Жасөспірімдік кезеңнің көптеген теориялары бар.) Жасөспірімдік шақ бала мен ересектік шақтың аралығы, баланың ересектерге тәуелділігімен сипатталады, ересектер баланың өмірлік іс-әрекетін мазмұны мен бағытын белгілейді.Жасөспірімдік шақтың аса маңызды міндеттері-мамандық таңдау,еңбек пен қоғамдық-саяси қызметке даярлану, өмірге әзірлену.Өзара байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы белгілі бір уақытты талап етеді. Адамның жалпы ақыл-ой қабіл-еті 15-16 жасқа қарай қалыптасып болады. Сондықтан оның бала кездегідей шапшаң өсуі байқалмайды, алайда ол одан әрі жетіле береді.Жасөспірімдік шақ-жеке адамның толысуы мен қалыптасуының аяқталатын кезеңі. Жыныстық толысуға байланысты өз ағзасы мен сырт келбетіндегі үлкен өзгерістер, өмірлік іс-әрекеттің күрделенуі байқалады Сондықтан жасөспірімдік шақ ымырасыз келеді. Жасөспірімге өзін көрсетуге ұмтылу, өзін жан-жақты ашуға құштарлық тән. Олар өз мамандығын таңдап алуға тырысады.Мамандыққа ықыласының бірте-бірте қалыптасуы түрлі іс-әрекеттеріне жауапкершілігін арттыр-ады.Оларға іс-әрекетті өз бетінше орындауға мүмкіндік беріп, дұрыс бақылау мен педагогикалық басшылық жасау керек.Бұл кезеңде сезім, достық қарым-қатынастар дамиды.Мысалы: ғашықтық, өзара сенім, қайырымдылық,бірін-бірі сыйлау, көмек көр-сету, іс-әрекеттерін бірігіп орындау,жолдасының кемшілігін айтып, жоюға көмек-тесу.Бұл күндегі жастардың мінезінде түрлі өзгерістер пайда болады. Мысалы, қыздар өздерінің сыртқы киіміне, дене қимылына көңіл бөледі. Ер балалар әдемі киініп жүруді ұнатады
Біздің мақсатымыз,адамтану қазақ ілімі мен бүгінгі педагогикадағы балатану баспалдақтарын салыстыра отырып бірінде бар артықшылық арқылы,екіншісіндегі кемістікті арылту,жаңа жағдайда толықтыру болғандықтан мынандай қортынды жасай Бірінші.Адамтану қазақ ілімінде баланың даму,өсу әр кезеңіне мұқият бақылау жасап, өзгерістерді жіті қадағалап,күтіп бағу, тәрбиелеп жетілдіру тәсілін үнемі өзгертіп, жаңалаған.Оларға сол өзгеріс пен дамуға сай ат беріп, тәрбие нәтижесі осы кезеңде игерілуге тиіс мащық,дағдысын көрсетіп тұрма?,жоқ па?- дегенге қорытынды жасап, «емтихан алып» белгілеп отырған .
Екінші.Көзіргі педагогика мен психологияда жас жеткіншектер мен жасөспірімдердің жеке бас ерекшеліктерін айқындау, онымен санасу жағдаяттары жақсы қарастырылып, терең талданған.Міне осыларды бүгінгі таңда өзара ұштастырып үйлесімді пайдалану қажет. Баланы өмір сүруге үйрететін сол өмірдің өзі.Өмір мектебі-дегеніміздің өзі осы ғоемес пе?
*Егер баланы үнемі сынға алса, ол жек көруді үйренеді.
*Егер бала араздық ортасында өссе, ол агрессияға үйренеді.
* Егер де баланы мұқатса, ол тұйық болады.
*Егер де бала жазғыру жағдайында өссе, кінә сезімімен өмір сүруге үйренеді.
* Егер де бала шыдамдылық ортасында өссе, ол басқаларды қабылдауға үйренеді.
*Егер баланы жиі көтермелесе, ол өзіне сенуге үйренеді.
*Егер баланы жиі мақтаса, ол қайырымды болуға үйренеді.
*Егер бала адалдықта өмір сүрсе, әділ болуға үйренеді.
*Егер бала әлемге деген сенімде өмір сүрсе, ол адамдарға сенуге үйренеді.
* Егер бала аялаумен өссе, ол әлемде махаббатты табады.

Әдебиеттер:
1.Ана мектебі Қарағанды 2014
2.Әулет мектебі Астана 2015
3.Тә»рбиелеу қазақ ілімі Қарағаннды 2017
4 .Адамтану қазақ ілімі Қарағанды 2017