Pedagogika
Qobdabai Qabdyrazaquly, Ustazdyq ilimin ko'rkeitpei, ustazdyq o'ner o'rge baspaidy

Maqala avtory: Qobdabai Qabdyrazaquly
Jumys orny: zeinerker
Lay'azymy: zeinetker-mug'alim
Portalg'a jariialany' merzimi: 19.12.2018

Ustazdyq ilimin ko'rkeitpei, ustazdyq o'ner o'rge baspaidy

Mekteptany' g'ylymynyn' irgeli bir salsy-ustaz ilimi. Ol mekteptany' g'ylymyna to'men-degi problemalardy sheshy'din' g'ylymi negizin anyqtap beredi.
-Bilim salasynyn' menedjmentine sai,professor-oqyty'shy andragog,menedjer-pedagog, jetik ta'rbieshiler men maman pedagogtardqandai boly' kerektigin olardy iriktepitan'dap aly' ko'rsetkishterin a'r memlekettin' damy' da'rejesine laiyqty tu'rde ko'rsetedi;
-Osy jetik mamandardy daiyndap,aryqarai olardy jetildiry' jolyn ko'rsety'men qatar a'lemdegi bul qubylystyn' damy' tendentsisyn,kez-kelgen eldin' qoly jetken tabysynyn' syryn ashady,ta'jiribesin o'z otanynda iske asyry' mu'mkindigin sheshedi.
-Osy jetik mamandardy tan'dap daiynday'dag'y o'z memleketinin' damy' tarihyna talday' jasap,keleshegin filosofiialyq-pedagogikalyq sony ideialarmen jebep otyry'y tiis.
Qazaq elinde ustaz iliminin' damyg'an da'stu'ri de bar, jinaqtalg'an ta'jiribe,qorytylg'an tujyrym da bar.Onyn' ishinde,ustazg'a degen jalpaq jurtyn' on'dy ko'zqarasy,olardy qurmettep syilap,qadirlep aialaityn ata saltymyz bar.Ondai u'rdistin' qalyptasy' sebebi teren'de jatyr. Ejelgi eski zamannan bastap ku'ni bu'ginge deiin g'umyr keshken qazaq halqy- otbasy,a'y'let,ay'yl,ata-ry',taipa,-top,odaq,ult qatarly qay'ymdastyqtyn' san tu'rin qurai otyryp, eldikke jetip, aty a'igili (shamamen 16 imperiia ornatyp) memileket quryp, Uly Dala ken'istiginde bes myn'nan astam y'aqyt tirshilik etken ko'ne,tekti, baiyrg'y qay'ym. Memlekettin' shan'yrag'y bir de biiktep,bir de shaiqalyp, skifterdin' tun'g'ysh patshasy Torg'ytaidan bastap,qazaqtyn' son'g'y hany Kenesaryg'a deiingi y'aqyt ken'istiginde tasqyn sy'dai sapyrylg'an saq, g'un, tu'rki,og'yz-qypshaq urpaqtary uzaq sonar tay'arihyn naizanyn' ushymen g'ana emes,aqyl-parasat ku'shimen de,urpaq ta'rbieley' isimen de,ulag'atty u'lgi o'negeli so'zimen de, «kisi» boldyry' amal-ailasymen de, aqyl-ken'es u'lgisimen de aishyqtap,bizge sarqylmas ilim murasyn miras etti.Qazaqtyn' ta'rbieley' ilimi qalyptasyp, damyp,iske asy' barysynda talai ulyq ustazdar ty'yp shyqty, a'y'let mektebinin' san tu'ri paida boldy.Bul mektepterdin' bas ustazdary ana men dana,ata men a'je,a'ke men sheshe,ag'a men ko'ke,dos pen tanys,jen'ge men jezde siiaqty ulag'atty ustazdar esimi,is-a'reketi el esinde,halyq jadynda ma'n'gi saqtalg'an. Uly Dalanyn' ulyq ustazdarynyn' aqyl parasaty men ta'jiribesi negizinde: «Ko'shpeli turmysqa sa'ikesken,kiizty'yrdyqtylarg'a (qazaq, qyrg'yz,mongol) ortaq jas urpaqty oqytyp bilim beretin,ta'rbielep u'lgi o'nege ko'rse-tetin,en'bek pen o'nerge bay'lityn,o'mirge daiyndaityn,o'zderine g'ana ta'n OQY' BILIM ju'iesi qalyptasqan.Al,ken'es da'y'irinde bul u'rdis basqa arnag'a tu'sse dag'y damystyn' otyryqshy el ju'iesindegi u'lgisine ko'shti.Onyn' da bergeni bar boldy.Ol shaqta qazaqtyn' nebir ulag'atty ustazdary,ustazdyq ilimnin'e bag'a jetpes u'lken u'les qosty.Alaida zaman o'zgerdi,da'y'ir jan'alandy,ustazdyq ilim de jan'a beleske ko'terily'i tiisti boldy.Muny ustazdar qay'ymy,qog'am bolyp tu'singendikten, ta'y'elsizdik ornap beki bastag'an shag'ynan qolg'a alyp keledi.
«SHyndyg'ynda, mug'alimder – barlyq mamandyq iesin oqytyp, ta'rbieleitin abzal jandar.» «Mug'alim mamandyg'y – barlyq mamandyqtyn' anasy» dep qalai da'l tay'yp aitqan deisin'. Ustaz — a'ri akter, a'ri filosof, a'ri sha'kirtinin' ata-anasy, qamqorshysy, qadirli jaqyny,janashyry.» Talantty, alg'yr, en'bekker, izdengish ustazdar ko'p.O'z isin jetik biletin mug'alim ultymyzdyn' maqtanyshy, ondai maqtanarlyq mug'alim qazir a'rbir mektepte bar, og'an qy'anyp, olardan ta'lim alyp, o'sip o'rby'demiz.Osylardyn' qalyptasy', damy',jetily' jolyn paiymdasaq:A).Ustazdyq mamandyqty,jan-ta'nimen jasynan tan'dag'an,bul tan'day'g'a a'ser ety'shi jaqyn ortasy:a'ke –sheshesi,ag'a –bay'yry,oqyp bilim alg'an mektebi.ta'lim-ta'rbie bergen ustazy; A').Olardyn' balalyq shag'ynda ustazdyqqa
sa'l de bolsa ikemi ty'ma beiimdi jeke basynyn' daralyg'y o'zine de o'zgege de sezilip belgi bergen.Sondyqtan,mekteptegi balalar uiymynyn' alg'ashqy basqyshynda, «uiymdastyr-y'shy, jetekshi» yntaly,belsendiligimen tanylyp ko'zge tu'skender;
B).Kezdeisoq bolsa da,ne tag'dyrdyn' buiryg'ymen,pedagog kadirler daiyndaityn arnay'ly orta ja'ne JOO-na oqy'g'a tu'sip,ony el qatarly oqyp bitirip,ustazdyqqa shyn'day'dyn' shynyqqan ordasyna tap bolyp,ozyq ustazdar qolynda aialanyp, daryny ashylyp,talanty jetilgen ozat ustazdar da bar.
Qazaq qog'amy alg'a jyljyp ilgerilep damyp keledi, al sol qog'ammen birge bizdin' jas urpaqtyn' sana –sezimi, oi-o'risi de qatar qalyspai damy' u'stinde. Sonyn' negizinde bilim bery'shi ustazdar, bilim bery' barysynda jetilgen sananyn' aldyna tu'rli jan'a zamanay'i oqyty' a'dis-ta'silderin usynyp jan'ashyl bilim bery'di jalg'astyry'da.
Bala janynyn' bag'bany, jas urpaqqa bilim men ta'rbie beretin mug'alim ary taza, a'depti, oi-o'risi ken', jan-jaqty bilimdi, ustamdy, o'z oiyn sha'kirtine anyq, da'l jetkizetin boly'y tiis. Ol u'nemi izdenip, bilimin tolyqtyryp otyrsa, onyn' o'mirlik ustanymy turaqty, ku'sh-qy'aty, ko'n'ili a'rdaiym jog'ary, sabaq bery' sapasy arta tu'sip, en'begi elenedi. Bilim bery'degi jan'alyq pen qog'amdag'y jan'alyq bir maqsatty ko'zdeidi, olar damy' men progrestin' qabiletin arttyry'y qajet. Ustazdyn' o'rkeniettiligine, ziialylyg'yna, parasattylyg'yna, daryndy-lyg'yna bailanysty ko'p ma'seleler bar. «Bala ju'regi myn' ishekti aspap, ku'iley' on'ai is emes, sondyqtan da ustazdyqqa jetik u'ireny' kerek.Ta'jiribesiz, jattyg'y'syz, talday'syz, ry'hani damy'syz jaqsy ustaz boly' qiyn.Adam qasietin izdep taby' ja'ne jetildiry' – ustazdyn' ay'yr ju'gi.Sondyqtan, mug'alimdi daiynday' jan'a talap tilekterge sai boly'y mindetti. Mug'alimge jan jaqty bilim berip, memleket qamqorlyqty naqtylap, turmys jag'daiyna ko'mektesip, en'bek aqysyn durys to'lep, qog'amg'a birden bir kerekti adamdar ekendigine ko'n'il bo'liny'i kerek. Jag'daiy bolmag'an mug'alim jadyrap jumys istei almaidy. Mug'alimge qandai qog'amdyq qiynshylyq bolsa da, senim bildirip, ko'mek ko'rsety' u'kimettin' de, jergilikti basshylardyn' da , barlyq halyqtyn' da paryzy.Muny istemesek, keleshek qog'amnyn' azamattary adamdyq qasietten aiyrylyp qaly'y tan'dan'arlyq ja'it emes. Olai bolsa, aity'ly (ja'i g'ana qatardag'y ustaz-zaman talabyn qanag'attandyra almai qalg'any tu'sinikti g'oi) pedagog kadirlerdi;professor-oqyty'shy,andragog,menedjer-pedagog,g'alym –ustaz dardy tan'dap tay'yp,oqytyp jetildirip,daiyndap usyny'dyn' g'ylymi negizin aiqynday'shy ustazdyq ilimin jetildirmei,bul iste o'z bag'yt-bag'darymyzdy aiqyndamai elbasynyn' «Barlyq jastag'y azamattardy qamtityn bilim bery' isinde o'zimizdin' ozyq ju'iemizdi qury'dy jedeldety' qajet.»-degen aiqyn maqsatyn ju'zege asyra almaimyz. Maman pedagog kadirlerdi daiyndaityn o'zimizdin' ozyq ju'iemizdi qury' isinde demey' bolarlyq birneshe pikir usynamyn:
1.Keleshektin' aity'ly ustazyn tan'dap taby',onyn' maman ustaz boly'yna jol ashatyn orda-
oqy'shynyn' o'zi oqyg'an mektebi.Bul a'lem jurtynda ornyqqan aksioma.Bul aksiomany Qazaqstannyn' orta bilim bery' ay'mag'ynda qalai ju'zege asyry'g'a bolatynyn aityp ko'relik.
Qazaqstandag'y jalpy orta bilim bery' ju'iesine enetin mektepterdin' 70-75%-y ay'yldyq jerlerde ornalasqan. Sonyn' basym ko'pshiligi shag'yn jinaqtalg'an mektepter quramyna enedi. Ejelden osy bilim mekemelerindegi bilim negizi qalanatyn bastay'ysh bilim salasyna mamandardy pedagogikalyq kolledjder daiarlap keledi. Og'an son'g'y kezderi «Balapan» bag'darlamasy aiasynda barlyq ay'yldyq, selolyq, kenttik jerlerde ashylyp jatqan shag'yn ortalyqtarg'a mektepke deiingi ta'rbieshi mamandaryn daiarlay' u'lesinin' artqanyn qosyn'yz. Osy mektepterdi mug'alimmen qanymday' isi qashannan akty'aldi bolg'an ka'zirgi kezen'de talantty,daryndy,jetik mamandarmen qanymday' tipten ku'rdelenip ketti. «Ay'ylg'a diplommen», «Ay'yldy ko'rkeity' eldi ko'rkeity'» qatarly is-sharalar ju'zege asyryldy. Olar da belgili da'reje de na'tije berdi.Alaida,atalmysh ma'seleni tu'begeili sheshpedi.Osy ay'ylda ornalasqan orta bilim beretin mektepterdin' pedagogikalyq kollej,pedagogikalyq JOO-yna tu'spek talapkerlerlerge grantty oqy' oryndary emes,sol ay'yldyq mektepter bery' qajet.Talapkerlerdin' bilim den'geii men ustazdyq o'nerge beiimdiligin sol mektep ujymyndai jaqsy biletin,tolyq anyqtaityn esh test, synaq a'lemde joq.Keleshekte osy ay'ylg'a mug'alim bolatyn ustazdyn' ozat ustaz boly'yn tilemeitin sol ay'ylda bir jan joq. Ozat ustaz,daryndy,talantty oqy'shydan shyg'ady.Bul talapty qanymdaityn oqy'shy sol ay'yldan tabylmay'y da mu'mkin nemese grant sanynan artyq u'mitker boly'y da mu'mkin.Ony sol ay'maqtyq bilim depertamenti retteidi.O'z mamanyn daiynday'g'a olardyn' jay'ap-kershiligin osy a'reket arqyly da arttyry'g'a bolady.SHet elde osy bag'n'yttag'y ta'jiribe o'te mol.Jastar ba'sekege tu'sip,ustazdyq mamandyg'yn tan'daityn el de bar.Bizdegi to'lem arqyly (kredittik) ustazdyq mamandyg'yn oqityndarg'a eshbir shek qoimay' kerek.Bir ustazdyq maman lay'azymyna pedagogikalyq mektepterdi bitirgen jetik 2-3 mamandar kezekte turyp,sheberligi arqyly synalyp qyzmet atqaratyn oqy' oryndary bar. Sondyqtan,olarda g'alym boly' on'ai,ustaz boly' qiyn degen qag'ida qalyptasqan.
2.Bilim g'ylymnyn' qog'amdag'y,a'ley'mettegi,эkonomikadag'y,o'ndiristegi,turmystag'y,o'mirdegi ma'n mazmuny osy zamanda tolyq aiqyndalyp,qog'amnyn' jetekshi ku'shi,damy'dyn' negizgi tiregi,paida taby'dyn' basty ko'zi ekeni a'bden anyqtalg'an.Tipti, «Bilimin' bolsa aqsha taby' on'ai,bilikti bolsan' paida taby' on'ai» -degen ustanym ornyqqan.Al,mug'alim u'shin bilimnin'
birneshe salasy qatarynan qajet bolatyny tipten ay'yr ju'k.Ma'selen эlektronik injenerge nanotehnologiia men эlektronikanyn' san-salasyn jetik bilip,qoldanbaly tehnologiianyn' qyr-syryn tu'sine alsa talaig'a qol jetkizip,aryqarai o'zin-o'zi jetildire alady.Al,mug'alim u'shin,pa'ndik g'ylymdy igerip,adamtany' men pedagogikkany,metodikany jetik men'gerse dag'y adamnyn' jansaraiyna u'n'ililip,jan syryn asha alatyn,barshag'a jan jyly'yn jetkize alatyn qabylet qarym kerek.Mug'alim munyn' ba'rin oqyp qana igere qoimaidy.Al,o'mir she? Mug'alimnen osynyn' ba'rin igermesen' mektep tabaldyryg'ynan attama deidi.Sebebi,synypta,ba'rin biletin,ko'zimdi zerdemdi ashatyn,ko'kiregimdi ken'eitetin, janymdy tanityn perishtem kele jatyr dep sa'bi otyr.Al,bizdin' bu'gingi jag'daiymyzda,
g'ylymnan azdy –ko'pti oqyp-bilip toqyg'any bar bolg'anymen uzdazdyq sheberlikti igermegen,jan-jag'yna jay'tan'dai qarap, oqy'shy sha'kirtterinen ne bolmasa a'riptesterinen imene basyp,jas mug'alim « Mektep kemesine» attap kiredi.Al,ony oqytyp daiyndag'an, mektebi:« ustazdyq sheberlikti o'mirde o'zi igeredi.» «Ko'sh ju're tu'zeledi»-ba'rimizde solai mug'alim bolg'amyz»-dep,qol bulg'ap alystai beredi.Jas ustaz bir kemeden ekinshi kemege osylai ay'ysady.O'zinde ustazdyq alg'yr qabylet bolg'an son' onyn' u'stine jas ustazdy jetildirip bay'lyp a'ketetin ustazdyq uiyg'an ortag'a kezikken son' ustazdyq sheberlikti igery'i igeredi g'oi.Alaida,,onyn' o'zine 3-5 jyl kerek.Osy kezde keshe g'ana perishtedei ku'tken sha'kirt aldynda talai ag'attyq jiberip,neler tosqay'ylg'a kezigipp,ko'ptegengen qiynshylyq-tardy basynan keshiredi.Al,alg'ashqy sha'kirtterinin' oqy' bilim igery'ine,ta'lim ta'rbie ko'riy'ine belgili mo'lsherde ziianyn tigizedi.Ary aldynda,ol o'zin-o'zi qinap,qiianat jasadym dep so'gedi.Osydyn bolyp,keibiri mektepti tastap ketedi.Osynyn' ba'rine kim kina'li?Ony qalai joiiy'ymyz kerek?Munyn' ba'rine Ustazdyq ilimi baiag'yda jay'ap bergen edi.Ony tyn'daityn jan joq qoi.
3. Jetik maman,bilikti ustaz daiyndap jetildiry'din' negizi oqy' bilim bery' ju'iemizge bailanysty.Bilim bery' degen ne?Ag'a urpaqtyn' o'mirinde jinaqtag'an bilimderin jan'a urpaqqa jalg'astyry'.Bul u'rdis hat shot tanymag'andarg'a qalai berilip edi.Osy turg'yda tarihi ta'jiribe bar ma? Bar. Olarg'a,jazy' syzy'dy u'iretip,say'atyn ashyp,oqyp u'irenetin mu'mkindik ty'g'yzg'an,ta'jiribemiz barma edi?Bar.Tipti olarg'a jazy' syzy' u'irette almasaq ta,olardyn' ko'kirek ko'zin asha alg'an ta'jiribemiz bar ma?Bar. Aitalyq,ku'ni erten' aq,latyn a'lipbiine ko'shemiz,sony jas urpaqqa igertetin a'dis –amalymyz,teoriialyq ja'ne praqti-kalyq aila ta'silimiz daiynba? Osylardy ju'zege asyratyn mamandy bu'gingi zaman qazaqstandyq mug'alimi deimiz emes pe? Bu'gingi qazaqstandyq mug'alim boly' u'shin say'atymyz jan jaqty tolyq ashylg'an boly' kerek.O'tken shaqta,jetilgen ustaz daiynday'g'a tolyq da'rmenimizdin' jetpey'i osy jan-jaqty say'at ashy' is-a'reketi mardymsyz boldy.Quzyrly say'attylyq degen ne? G'ylym negizin igery'ge,mamandyq ieleny'ge negiz bolarlyq jas urpaqtyn' shyqqan tegi,senim-nanymyna,a'l ay'qatyna,daryn-talantyna ta'y'elsiz bu'gingi shaqta mindetti tu'rde oqyp u'ireny'ge tiisti jalpyg'a ortaq bilim jiyntyg'y, say'attylyq u'lgisi.Bu'l u'lgi IY'NESKO-nyn' bilim bery' filosofisynan bastap,a'r eldin' bilim zan'dary men bilim bery' saiasatynda a'r qyrynan teren' taldanyp naqty ko'rsetilgen.Ony yqshamdap, bylai tujyrymday'g'a bolady:-oqyp-jazy' say'attylyg'y;-qarym-qatynas say'attylyg'y;
-oilap –paiymday' say'attylyg'y;-eseptey'-qarjylyq say'attylyg'y;-tehnikalyq tutyny' say'attylyg'y.Bul say'attylyqtar tulg'a retinde damy' barysynda jeke adamda ma'deniet da'rejesine ko'terilse,natyly o'mirde kemel kisi bolyp qalyptasady.Eger keleshekte ustaz bolyp,pedagog mamandyg'yn igery'ge yn'g'aily,beiimdi jas u'shin qarym-qatynas say'attylyg'ynyn' bir salasy boly'shy adamtany' say'attylyg'ynan habardar boly'g'a tiisti.
O'tken shaqta osy say'attylyqtardy tolyq igermegen, «orta say'attylardy» mug'alimdik mamandyqtqa daiyndap keldik.Oardyn' ortasynan jog'aryda ko'rsetilgendei daryndy, talantty,u'lgili ustazdardyn' ty'yp shyqqany ras.Olar atalmysh say'attylyqty igerip, ustazdyq mamandyqqty oqyg'andar edi.Alaida,ka'zirgi tan'da jumystap ju'rgen barlyq ustaz bu'gingi zaman talabyn tolyq qanag'attyrady desek jalg'andyq bolar edi.Endigi jerde atalmysh say'attylyqtardy igergender g'ana pedogog mamandyg'yn aly'g'a bolady. Pedagog kadr armiiasyn daiynday' a'reketi osy bag'ytpen quryly'y jo'n.Bul maqsatqa jety' u'shin en' a'y'eli ustazdyq ilimin jetildiry'ge tiispiz.

Pedagogika
Moldasan Qy'anysh SHormanqyzy, Bilim bery'di jan'arty' — zaman talaby

Maqala avtory: Moldasan Qy'anysh SHormanqyzy
Jumys orny: A'l Farabi atyndag'y Qazaq Ulttyq y'niversiteti «Pedagogika ja'ne bilim bery' menedjmenti» kafedrasy
Lay'azymy: pedagogika g'ylymynyn' kandidaty, dotsent
Portalg'a jariialany' merzimi: 19.11.2018

Bilim bery'di jan'arty' — zaman talaby

           Pedagog mamandyg'y-qazirgi zamandag'y man'yzdy mamandyqtardyn' biri. Adamzat bolashaq o'rkendey'inin' osy mamandyqtyn' ku'sh-jigerine ta'y'eldi. Nag'yz maman pedagog-y'aqytynyn' eda'y'ir ko'p bo'ligin bala ta'rbiesi men oqy'g'a jumsaityn adam. Eger mug'alimnin' bala oqyty' protsesi aiaqtalsa, onda dag'darys paida bolady. Jan'a urpaqta biliminin' bolmay'y ma'deni, эkonomikalyq ja'ne a'ley'mettik progresti ustap tura almaidy. Qog'am moraldik jag'ynan ja'ne ka'sibi jag'ynan daiyndyqsyz qog'amg'a ainalady.  Sondyqtan keler urpaqty bilimmen sy'syndandyryp a'lemdik den'geidegi ba'sekelestikke laiyqty oqyty' men ta'rbieley' pedagog mamandardyn' aldynda turg'an negizgi maqsat. Demek,  jog'ary oqy' oryndarynda bolashaq pedagog mamandardy daiynday'˗ ku'n ta'rtibinen tu'speitin o'zekti ma'selelerdin' biri. Osyg'an orai bolashaq ustazdardy daiynday'dyn' o'zi ka'sibi bilim bery'din' mindetter ju'iesin qarastyry'dy talap etedi.

          Tulg'any damyty'da zamanay'i a'lem­dik ozyq u'lgiler y'aqyt talaptaryna sai jan'g'yry'da pedagogika salasyna da keleli mindetter ju'kteidi. Bul elimizde pedagogika pa'ni men g'ylymyn ke­n'inen damyty'dyn' o'zektiligin alg'a tartady. Qashanda jan'any bastay', bir­den qalyptastyry' qiyn.

Ta'y'elsizdiktin' ry'hy asqaqtag'an saiyn ulttyq biregeiliktin' qaita jan'g'yry'yna, qaita tu'ley'ine ja'ne o'ristei tu'sy'ine u'les qosy'dy o'zindik paryzyna ainaldyryp keledi. Qog'amymyzdyn' ultjandy ziialy qay'ymy osy qyzmette irgeli jay'apkershilikterin teren' tu'isinip, o'zindik talanty men g'ylymi shyg'armashylyqtaryn arnap keledi. Bul u'deris qazaq qog'amynyn' tarihi-a'ley'mettik, ma'deni-ry'hani salasynyn' a'rbir sa'tterinen de ko'rinis tay'yp otyr. Onyn' ishinde, bilim bery' men g'ylym salasynyn' atqarar mindetteri zaman talabyna sai keletin u'lken jay'apkershilikter arty'ymen sharttalady. Osy oraida, qog'amdyq-gy'manitarlyq bilimderdin' atqarar mindeti orasan.

Bul a'rbir qog'amnyn' damy' kelbeti men u'deristerine sa'ikes, pedagog-g'alymdarg'a u'nemi-u'zdiksiz jan'a mindetter ju'kteidi.  Osy jay'apkershilikti basqa da ultjandy, teren' parasatty g'alymdardyn' toptasqan, bas qosqan ordasy  A'l-Farabi atyndag'y QazUY'-da o'zinin' qaitalanbas ereksheligi men ka'sibi ma'rtebesin bekemdei tu'sken, zaman ag'ymyna ilesy'ge talpynatyn, g'ylymi da'rejede negizdeitin, biliktiligi o'te jog'ary mamandar daiyndaityn g'ylymi orta bar,  ol «Pedagogika ja'ne bilim bery' menedjmenti» kafedrasy bolyp tabylady.

Bu'ginde ol pedagogika ja'ne bilim bery' menedjmenti kafedrasy bolyp o'zgertilip, pedagogikalyq beiindegi mamandardy daiarlaityn filosofiia ja'ne saiasattany' faky'ltetindegi  kafedralarynyn' biri.Onyn' qalyptasy' men damy'y uzaq merzimdi qamtidy: tarihi-filologiialyq faky'ltettin' quramynda ashylyp, y'niversitettin' pedagogikalyq mamandyqtaryn qamtamasyz ety'den bastap, «pedagogika ja'ne psihologiia», «A'ley'mettik pedagogika ja'ne o'zin o'zi tany'» ja'ne bilim bery' qyzmetinin' «bakalavriat, magistraty'ra, PhD doktoranty'ra» u'sh satyly ju'iesine o'ty' kezen'ine deiin jumys istep kele jatyr.

«Pedagogika ja'ne bilim bery' mene­d­j­­­­menti kafedrasy»  ujymy sapaly bilim bery'men qatar, o'zin'di-o'zin' damyty'g'a ja'ne o'z ideia­la­ryn'­dy iske asyry'g'a mu'mkindik beredi. Oqy' or­­­nynda g'y­lymi zerttey' jumysymen ainalysy'men  qatar, shyg'armashylyq atmosfera anyq baiqalady. Oqy­ty'shylar men bilim aly'­shy­lardyn' qarym-qatynasy barysynda o'zin'nin' boi tu'zep, zamanay'i qog'amg'a sai o'kili bolyp qalyptasyp jatqanyn'dy baiqaisyn'. O'itkeni bizdin' kafedra doktoranttarg'a g'ana emes, sonymen qatar sty'dentter men magis­trant­­targ'a da kafedra o'mirimen tyg'yz bai­la­nys­ty qam­ta­ma­syz etedi. Ma'selen, mem­le­ket­tik grant utys­tary boiynsha ju'r­gi­zilip jat­­­qan jobalarg'a, memlekettik bag'darlamalar aiasyndag'y is-shara­larg'a, halyqaralyq kon­fe­­­­rentsiialar men baiqay'larg'a qatysy' mu'm­kin­digi bar.

Qazirgi tan'da «Pedagogika ja'ne bilim bery' menedjmenti» kafedrasy – zamanay'i jog'ary suranystar men qyzyg'y'shylyq ie, elimizdin' ta'y'elsizdigimen qatar jan'a g'asyr mamandyqtaryn daiyndaidy. Bul mamandyqtardyn' bilim bery' bag'darlamasy jog'ary bilim bery'din' jalpyg'a mindetti memlekettik standartyna sai negizdelgen.

Kafedra jumys jasap kele jatqan y'aqyttan beri bilim bery' men qog'amnyn' basqa salalarynda jog'ary ka'sibi den'geidegi mamandar bu'ginde elimizdin' a'r tu'rli salasy men  shet elderde jumys jasap ju'r. Kafedranyn' bilim bery' bag'darlamalarynyn' damy'yndag'y atay'ly jetistikterimen ja'ne y'niversitettin' akademiialyq saiasatyna belsendi qatysy'ynan bu'ginde mynandai tu'iin jasay'g'a bolady: en'bek naryg'ynda suranysqa ie g'ylymi –pedagogikalyq kadrlar men jog'ary bilikti mamandar daiarlay'da bilim bery' men g'ylymi ja'ne qog'amdyq ortalyq bolyp tabylady.

SHyg'ystyn' uly oishyly a'l-Farabi babamyz aitqandai, «Ustaz jaratylysynan o'zine aitylg'annyn' ba'rin jete tu'singen, ko'rgen, estigen ja'ne an'g'arg'an  na'rselerdin' ba'rin jadynda jaqsy saqtaityn, bulardyn' eshna'rseni umytpaityn alg'yr da an'g'arympaz aqyl iesi meilinshe sheshen, o'ner-bilimge qushtar, asa qanag'atshyl jany asqaq ja'ne ar-namysyn ardaqtaityn, jaqyndaryna da, jat adamdaryna da a'dil jurttyn' ba'rine jaqsylyq pen izgilik ko'rsetip, qorqynysh pen jasqany' degendi bilmeitin batyl, erju'rek boly'y kerek» degen ulag'atty jadynda saqtai alg'an, adam g'umyryn ko'k tiregen en'sesi ko'z arbag'an alyp tay'larg'a ten'eitin bolsaq, bar g'umyrlaryn osy g'ylymg'a arnag'an ardaqty professorlyq oqyty'shylyq quramy tabysty jumys atqary'da.

Sonymen qorytyndylai kele, pedagogika g'ylymyna degen qyzyg'y'shylyq atalmysh g'ylym salasynyn' eli­­­­mizde jedel qarqynmen damyp, osy y'aqytqa deiin a'rtu'rli bag'yttag'y birqatar mektepterdin' qalyptasyp u'lgery'ine a'keldi. Kafedra ujymy  bu'gin de jog'ary mektep aldyna qoiylyp otyrg'an zamanay'i talaptarg'a sa'ikes jog'ary bilikti, jan'asha ko'zqaraspen jumys jasay'g'a beiim jas kadrlarmen tolyg'y'da. Qazaqstanda pedagogika g'ylymynyn' mektepteri men bag'yttarynyn' qalyptasy' u'derisine u'les qosyp, shyg'armashylyq shabyt pen g'ylymi jasampazdyqtyn', belsendilik pen qajymas qairattyn' u'lgisin ko'rsetip ju'rgen g'alymdardy pedagogika g'ylymynyn' maitalmandary dey'imizge bolady.

Pedagogika ja'ne bilim bery' menedjmenti kafedrasynyn' dotsenti,     pedagogika g'ylymynyn' kandidaty Q.SH.Moldasan

PhD doktorant J.O.A'bikenov

PhD doktorant S.E.Qudaibergenov

Pedagogika
Tu'imebai Burymdy, Oqy'shylardyn' so'iley' ma'denietin qalyptastyry'

Maqala avtory: Tu'imebai Burymdy
Jumys orny: Aqto'be qalasyndag'y fizika-matematikalyq bag'yttag'y Nazarbaev Ziiatkerlik mektebi
Lay'azymy: Pedagog-organizator-ky'rator
Portalg'a jariialany' merzimi: 21.05.2018

Oqy'shylardyn' so'iley' ma'denietin qalyptastyry'

Bu'gingi ku'nnin' man'yzdy ma'selelerinin' biri — mektep oqy'shylarynyn' boiynda so'iley' ma'denietin qalyptastyry'. Oqyty'dyn' innovatsiialyq u'lgilerin paidalana otyryp, ay'yzsha so'iley'di jetildiry' ta'rbie men oqyty' protsesinde airyqsha oryn alady. Qazirgi tan'da bilim salasynda oqy'shyny naqty, taza, aiqyn so'iley'ge umtyldyry' mindeti ku'sheiy'de. Sebebi, so'iley' ma'denieti ay'yzsha so'iley'din' jalpy til ma'denietine qoiylatyn talaptarmen qatar o'zine ta'n formalardyn' saqtaly'yn talap etedi. Al, bolashaqtyn' irgetasy oqy'shylardyn' tildin' a'ley'mettik, qarym-qatynas ro'lin ku'sheity'de ro'li u'lken. Oqy'shylardyn' boiynda so'iley' ma'denietin qalyptastyra otyryp, adamgershilik qasietin arttyry'g'a, jeke bas tulg'asyn izgilendiry'ge, o'zge ortada erkin so'ilep ko'shbasshylyq qabiletin arttyry'g'a bolady. Osy sekildi ustanymdar oqy'shynyn' damy'y men jetily'i u'shin qajetti. Ta'rbie — u'zdiksiz protses. Ol pedagogika men psihologiianyn' negizgi nysany bolyp tabylady. Mekteptin' tutas a'ley'mettik qurylymyn quraityn ja'ne udaiy a'reket etetin faktor ta'rbie bolyp tabylady. Oqy'shylar bilim alyp qana qoimai, alg'an bilimin o'mirde ushtastyry'y kerek. Oqy'shylardy jan-jaqty ta'rbieley'de so'z o'nerinin' yqpaly a'li ku'nge deiin o'zinin' man'yzdylyg'yn joig'an emes. Bu'gingi da'y'irdin' talabyna sai oqyta otyryp, halqymyzdyn' boiyndag'y asyl qasietterdi sin'irty'-ta'rbienin' basty maqsaty. Oqy'shy boiynda so'iley' ma'denietin qalyptastyry' u'shin mektep pen ata-ana, oqy'shynyn' yqpaly a'ser etedi. Ta'rbie bastay'yndag'y osy u'sh ug'ym etene bailanysyp jatyr. SHeshen so'iley', oidy burmalamai, ma'denietti jetkizy' adamdarmen qarym-qatynasqa tu'skende basym ro'l atqarady. So'iley' qarym-qatynas maqsatynda qyzmet etetin so'iley'din' bo'ligi. So'iley' – bul tildik qubylys. So'iley' kezinde tildin' barlyq birlikteri jumsalady. So'ilemnin' a'r tu'ri bar. So'iley'din' dybyssyz, so'zsiz, intonatsiiasyz jasalmaityny belgili. Qarym-qatynastag'y jetistik so'iley'men psihologiiany, logikany bailanystyryp, tiimdi paidalana bily'ge bailanysty. Tyn'day'shyg'a aqparat tek til arqyly jetetindikten aityp turg'an adam u'nemi jen'iske jete bermeidi, berilgen aqparatty tez, a'ri durys tan'dai alg'an tyn'day'shy g'ana da'leldi oimen keri jay'ap bere alady. Osy oraida ko'shbasshylyq qasietterdi talday'g'a zerttey' ju'rgizgen Itshak Pintoseviсhtin' «A'ser et! Jetekshinin' 7 o'sieti» atty kitabynan mysal keltiry'ge bolady. Itshak Pintoseviсhtin' aity'y boiynsha «SHeshen so'iley' ko'shbasshylyq qasiet pen o'zine degen senimdilikpen ty'ra jalg'asyp jatqan du'nie. Halyq aldyna shyg'yp so'z so'iley' u'shin o'zine degen senimdilikti jog'altpai, maqsatty ju'zege asyra so'iley' qajet»[1.126 b.] eken. Sondai-aq so'iley' adamdardyn' basqadan erekshe qasieti ekendigin alg'a tartyp, bala ku'nnen qalyptasatyndyg'yn aitady ja'ne a'demi so'iley'ge ken'es beredi. «A'rbir qarym-qatynastyn' maqsatyna bailanysty so'ilesim erekshelikteri bar. So'iley'din' negizgi belgileri so'iley' a'reketi u'stinde ko'rinedi. Olarg'a: 1) so'iley'shi men tyn'day'shynyn' mindetti qatysy, iag'ni dialogtik belgi; 2) daiyndyqsyz erkin tu'rde ju'zege asy'y; 3) taqyryptyn' a'r aly'andyg'y; 4) so'iley' jag'daiatynyn' ta'y'eldiligi; 5) daiyn so'iley' qurylymdarynyn' boly'y jatady. Qatysym эmotsiia men sezimderge toly adam qog'amynda, adamdar arasynda ju'zege asatyndyqtan, so'ilesimnin' tek habardy jetkizip, so'iley'shi adammen bailanysty belgilerdi jetkizbey'i nemese so'ilesim mazmunynda so'iley'shinin' эmotsiiasy, belgili qubylysqa qatysty jasalatyn qorytyndylary, ko'zqarasy qamtylmay'y, berilmey'i mu'mkin emes. Adam tildik tan'balardy o'zara tu'sinisy' u'shin g'ana emes, tyn'day'shynyn' qyzyg'y'shylyg'yn oiatyp, ony a'reketke itery' u'shin de qoldanady. IAg'ni til birlikteri habardy jetkizy'shi quraldar qyzmetin atqaryp qana qoimai, tyn'day'shyg'a yqpal, a'reketke itery'shi quraldar retinde de jumsalady» [2, 24 b.] delingen. So'iley'din' negizgi belgilerin tolyq saqtai otyryp, oqy'shylardyn' boiynda jeke tulg'alyq qasietterdi arttyry' u'shin so'zdik qordy ko'beitip, day'ysqa, a'r dybystyn' fy'nktsiiasyna ma'n bery' kerek. Qazaqstan Respy'blikasy Prezidentinin' «Tilderdi qoldany' men damyty'» bag'darlamasynda Elbasy: «Qazaqstannyn' bolashag'y qazaq tilinde» dep aitady. Til ma'denietinsiz tutas halyq bolyp damy' mu'mkin emes. Bilimmen ushtasqan ta'rbie ma'selesinde oqy'shylardyn' so'z saptay'y alg'ash orynda qaraly'y tiis dep esepteimin. Bul ty'raly pedagogikalyq so'zdikte mynadai anyqtama berilgen: «Oqy'shylardyn' til ma'denieti – oqyty' u'rdisi men adamdardyn' tildik qarym-qatynasy negizinde jazbasha ja'ne ay'yzsha tildi igery' den'geii. Og'an tildin' mag'ynalylyg'y, oilylyg'y, bailyg'y, ko'rkemdigi men jalpytildik normalardyn' saqtaly'y ta'n»[3, 26 b.]. Pedagogika salasynyn' zerttey'shileri oqy'shynyn' til ma'denieti ty'raly birneshe pikirler aitady. SH.Berkimbaeva o'z maqalasynda bylaisha tujyrymdaidy: «Qazaq mektepterinin' o'zekti ma'selelerinin' biri oqy'shylardyn' til ma'denietin ko'tery', say'atty jaza alatyn, o'z oiyn aiqyn jetkize alatyn azamat ta'rbieley'…». Pedagogika g'ylymynyn' doktory I. Nug'ymanov pen 3. Qashqynbaeva: «Oqy'shynyn' jeke tulg'a bolyp damy'y men alg'an bilimin iske asyry'da so'iley' tilin, a'reketin, so'iley' ma'denietin, a'debin qalyptastyry' pedagogikanyn' qazirgi kezdegi ko'keitesti ma'selelerinin' biri bolyp tabylady»[4,5 b.] — deidi. Til ma'denieti degenimiz – oqyty' u'rdisinde, otbasynda, jalpy adamdardyn' o'zara qarym-qatynasy negizinde jazbasha ja'ne ay'yzsha tildi igery' den'geii. Oidy durys, tu'sinikti, anyq, da'l, a'serli a'ri a'debi til normasyn saqtai, til tazalyg'yn saqtai jetkize bily' sheberligi. So'iley' o'te ku'rdeli, jeke adamdardyn' arasyndag'y o'zara tu'sinisy', pikir, habar, aqparattarmen almasy' maqsatynda qyzmet etedi. So'iley' protsesi arqyly adam o'zinin' o'mirge, qog'amg'a degen ko'zqarasyn, bilimin, ta'jiribesin baiytady. Oidyn' qary'y-so'z ekeni belgili. So'z arqyly aly'an tu'rli oilar ty'yndaidy, a'reketke tu'sedi. So'zdi qabylday' men ug'yny' bir-birimen tyg'yz bailanysty protsesster. So'zdi durys qabylday', ug'yny' zeiinmen, tu'isikpen bailanysty. Qabylday' men ug'yny', tu'siny' men ony qorytyp jetkizy'de day'ys sazynyn' o'zi a'rtu'rli qyzmet atqarady. Oqy'shylardyn' tilinde bolatyn kemshilikterdin' sebepteri: 1. Qorshag'an ortanyn' a'seri (Otbasy, mektep, dostar); 2. Jekelegen oqy'shy tilindegi kemshilik; 3. So'iley' dag'dylarynyn' joqtyg'y; 4.O'zge ult ma'denietine eliktey'den so'zdin' burmalany'y t.b. Sondai-aq M. Balaqaev, T. Qon'yratbaev, S. Qirabaev, SH. Berkimbaeva, N. Y'a'liev tag'y da basqa g'alymdardyn' zerttey'leri boiynsha oqy'shylardyn' so'iley' ma'denietin damyty'g'a mynadai sebepter bar: 1. Ko'rkem a'debiet oqy'g'a degen oqy'shylardyn' qyzyg'y'shylyg'ynyn' to'mendigi. Til ma'denietine jastardy ta'rbieley' ko'rkem a'debi shyg'armalaryn ko'ptep oqy'men bailanysty. Ko'rkem a'debietti az oqityn adamnyn' so'zdik qory az bolady, sog'an orai olardyn' so'iley' ma'deniettiligi men o'z oiyn logikalyq baianday'y da to'men ekendigi baiqalady; 2. Ma'deni ortalyqtarg'a bary', ol ty'raly pikirlesy'din' o'te sirek kezdesetindigi; 3. Ata-analardyn' balalarynyn' til ma'denietine jete ma'n bermey'shiligi; 4. Tildik ortanyn' a'seri; 5. Til ma'denietin qalyptastyry'dy tek til sabaqtaryna mindettep, basqa pa'nderdi bul ma'seleden mu'ldem bo'lip tastay'shylyq; 6. Otbasy ta'rbiesinde ulttyq pedagogikanyn', halyq ay'yz a'debieti u'lgilerinin' tar shen'berde qoldanyly'y;
7. Mug'alimderdin' ko'pshiliginin' bul ma'selege arnaiy ko'n'il bo'lmey'i t.b. «Til ma'denietine jety' joly uzaq a'ri qiyn» [5,27 b.] — deidi g'alym M. Balaqaev. Osy aitylg'an birneshe qiynshylyqtardy to'mendety' maqsatynda oqy'shylarmen tildik jattyg'y'lar jasay'dy usyny'g'a bolady ja'ne synyptan tys oqylg'an kitaptarg'a talqylay' jasap, a'r oqy'shylardan o'z oiyn, pikirin suray'. Osy jag'daida synypta so'iley'ge, anyq, naqty aity'g'a qabileti to'men oqy'shylardy so'iletip, oilaryn suray' kerek. Zerttey'shi Rabig'a Qanybaeva o'z en'beginde diktsiiany, day'ysty, tynysty sahnada qoldany'dyn' o'zindik erekshelikterine toqtalyp, birneshe jattyg'y' tu'rlerin saralag'an. So'zdin' anyq shyg'y'yna tildin' tikelei qatysyn aityp, orfoэpiialyq normanyn' bujyltpai oryndaly'yn qadag'alaidy. E fonemasy.
Til men iektin' shamaly alg'a jyljy'ynan paida bolady.So'z basynda bas by'ynnyn' birinshi dybysy bop kelgende e dybysy aityly'ynda ie bolyp estily'i mu'mkin.
Jazyly'y Aityly'y
el iel
erten' ierten'
Birinshi by'yn erin day'ystylarynan kelgende ekinshi by'yndag'y e aityly'ynda o'-ge jy'yqtalady.
Jazyly'y Aityly'y
ku'rek ku'ro'k
ju'rek ju'ro'k.
Y fonemasy.
Eki erin bir-birine jy'yqtap, til men iektin' jog'ary ko'terilisine paida bolady
O fonemasy.
Erin do'n'gelekteny' arqyly jasalady. So'zdin' sazyn keltirip aity' a'sirese sharshy top adyna shyqqandarg'a qoiylady. So'zdin' jeke turg'andag'y dybystaly'y men men so'iley' u'stindegi aityly'y a'rdaiym birdei bola bermeidi. Bul keltirilgen mysaldar arqyly a'rbir tildin' o'zine ta'n dybystaly' ereksheligin an'g'aramyz. Ol erekshelik saqtalmaityn bolsa, sol tildin' tabig'aty nuqsan keletini day'syz. Dybystardyn' jiktelimin ko'rsetip, atqaratyn qyzmetine orai jattyg'y' tu'rlerin negizge alady.Erindi jattyqtyratyn jattyg'y'lar: — eki erindi O' a'rpin aitqandai alg'a qarai umsyndyryn'yz, bul jattyg'y'dy jasag'anda til ja'ne tis o'z qalpynda boly'y kerek; — -tisti ko'rsetpei, ezy' tartyn'yz; — -aldymen tek jog'ary tisti ko'rsetin'iz, to'mengi tisti to'mengi erinmen jay'yp turyn'yz. Endi osy jattyg'y'dy kerisinshe jasap ko'rin'iz; — eki erinnin' qalypty jag'daiyn saqtap turyn'yz da, sonan son' ernin'izdi a'y'eli sa'l jog'ary, to'men qozg'an'yz; — endi eki erindi su'iirlep alyp, a'y'eli on' jaqqa, sonan son' sol jaqqa buryp ko'rin'iz. Iek qozg'almasyn [6, 43 b.]. Dybystay' mu'shelerine erin, tis, iek, til, kishkene ko'mei, ko'mei jatatynyn eskertip, osy tildik apparattardy qoldany' arqyly diktsiiany ta'rbieley'ge bolatynyn ko'rsetken. Jeke tulg'anyn' so'iley' a'reketterinin' erekshelikteri: basqa adamnyn' so'iley' tilin qabylday'y, o'zinin' oiyn, pikirin, ishki a'serin, ku'izelisin bildiry'i, tyn'day'shysyna tabig'i a'ser etip, sendiry'ge, o'zinin' ty'ralyg'yn da'leldey'ge umtyly'y. Bul is a'rekettin' boiynda este saqtay', oilay', эmotsiialyq, eriktik protsesteri birge ju'redi. So'iley' a'reketi adammen o'mir boiy birge bolady. Osy turg'yda qalyptasy'shy tulg'a retinde, oqy'shylardyn' so'iley' ma'denietin qalyptastyry' maqsatynda o'z oiynda erkin a'ri til tazalyg'yn saqtai otyryp ma'denietti jetkizy'. Pikir almasy'da tyn'day', este saqtay' qabileti, qarym-qatynasqa tu'sken adamg'a jag'ymdy a'ser qaldyry'. Jeke tulg'anyn' qog'amda o'z ornyn aly'ynda so'iley' ma'denieti basty oryn alady. Al onyn' qainar so'zi sonay' ay'yz a'debietinen bastay' alady. Ma'deniet ty'raly tu'sinikke a'r g'alym a'r tu'rli anyqtama beredi. «Ma'deniet, oqy'-ag'arty', g'ylym, o'ner t.b. ry'hani o'mir tabystarynyn' jiyntyg'y»[5, 25 b.], – deidi tilshi-g'alym M.Balaqaev. Ma'deniettin' o'zi ekige bo'linedi: materialdyq ja'ne ry'hani. Sonyn' ishinde ry'hani ma'denietke jatady: a) oilai bily' ma'denieti – o'mirge talday' jasap qiyndyqtardan aryly' jolyn taba bily', aqylg'a saly', jasampazdyqqa jetkizy'; a') pedagogikalyq ma'deniet – uzaq jyldar boiyna jinaqtalg'an en' ozyq is-a'reket, bilim, u'ireny' na'tijesi; b) til ma'denieti – kommy'nikativtik qarym-qatynas kezinde tildik ta'silderdi durys uiymdastyryp, belgili bir ta'rtippen ju'ieli qoldany'; v) so'iley' ma'denieti – tildik ta'silderdin' shiray', jetily' da'rejesi. So'iley' ma'denieti — u'lken qasiet, mazmuny jag'ynan teren', utymdy, a'diletti, ko'rkem, g'ylymi, bai, halyq tili. So'z qoldany' ma'denietin arttyratyn negizgi sharalardyn' biri – til tazalyg'y. So'iley' ma'denieti jetilmeiinshe, aqyl-oi ma'denietine jety' qiyn. Qandai adam bolmasyn, oi-o'risinin', biliminin', ma'denieti men ry'hani du'niesinin' qanshalyqty ekeni onyn' jazg'an jazy'ynan, so'ilegen so'zinen baiqalady. «Kisige qarap so'z alma, so'zine qarap kisini al»,– dep uly Abai tegin aitpag'an. Ana tilinin' mol bailyg'yn igergen, qudiretin tu'singen, ku'shine tag'zym etip, bas igen. Ma'tindi ma'nerli, a'serli jetkizy' u'shin qajetti material ko'rkem a'debiet bolyp esepteledi. Sondyqtan, oqy' tehnikasy fonetikamen, grammatikamen, orfoэpiiamen, orfografiiamen, stilistikamen ushtasyp jatady. IAg'ni:
— ko'rkem a'debietpen jii shug'yldany';
— shyg'armalardy, o'len'derdi ko'p oqy';
— olardy teren' taalday'; shyg'armalar arqyly ko'rermenmen tildesip, syrlasy';
— so'z a'reketin ashy';
— so'z ty'g'yzy'.
So'iley' tehnikasy o'z day'ysyn'dy tolyq men'gery'ge bailanysty. So'iley' shapshan'dyg'y, intonatsiia, pay'za, diktsiia man'yzdy ro'l atqarady. So'iley' ma'denietine ta'rbieleny'din' jolg'a qoiyly'y – bu'gingi qog'amdyq-a'ley'mettik suranym talabynan ty'yndap otyrg'an ma'sele. Osy oraidag'y negizgi sharttar – sabaqtarda o'zin-o'zi damyta otyryp, pikir talas barysynda so'z ma'denietin zaman talabyna sai den'geide durys qoldana bily' iskerlikterin jetildiry' man'yzy. Qazirgi tan'da so'iley' ma'denietin oqyty'da oqy'shynyn' o'zindik izdenisterine negizdei otyryp bilim aly'yna ja'ne bilikterdi men'gery'ine qajetti jag'dailarg'a molyraq mu'mkindik bery' ma'selesi beriledi. Osy oraida oqy'shynyn' o'zdiginen izdeny'ine, tu'rli jag'daiattardy qarsylasynyn' jay'abyna sai etip ja'ne onyn' lingvistikalyq du'nietanymynyn' ken'eiy'ine jol ashatyndai oqy'shynyn' oilay' qabiletin a'r qyrynan o'zdik a'reketi arqyly tany' jolymen men'gertiledi. Oqy'shylardyn' so'iley' ma'denietin jog'ary den'geige ko'rsety' maqsatynda didaktikalyq, a'distemelik ustanymdar arqyly iske asyry' qajet. Osy bag'yt-bag'dar boiynsha oqy'shylardyn' boiynda so'iley' ma'denietinin' bastapqy negizin qalyptastyry'g'a bolady. Oqy'shylardyn' til ma'denietin jaqsarty'da birjaqty ata-ana emes, mug'alim, psihologtar, qorshag'an ortasy a'ser etedi. Mekteptegi synyptan tys u'iirmeler arqyly oqy'shylardyn' ry'hani, ma'deni damy'yn kusheity'ge bolady. A'rbir u'iirmenin' maqsaty retinde so'iley' ma'denietin jaqsarty' deep qosymsha aly'g'a bolady. Sebebi a'rbir u'iirmede oqy'shy pikir almasyp, suraqtar qoiyp talday' jasaidy. Ko'rsetilgen bag'yttar boiynsha mynadai mindetter ju'kteledi: — so'iley' ma'denietin negizderin men'gerty'; — so'z qoldany'dyn' ulttyq da'stu'rlerin jan'g'yrta otyryp, so'z a'debinin' normalaryn men'gery'; — sheshen so'iley'ge to'semdi a'ley'mettik-tildik dag'dylaryn qalyptastyry'. Osy mindetterdi orynday' arqyly oqy'shylardyn' ry'hani ta'rbiesin, ulttyq ry'hyn, til men bilimin damyty'g'a jol ashylmaq. Bilim men ta'rbie ma'selesi qazirgi ku'nge deiin o'zinin' o'zektiligin joig'an emes, sebebi ol u'zdiksiz protsess. Ta'rbie men bilim birigei jumys jasai otyryp, ko'p izdenisti, ko'p y'aqytta talap etedi. Buryng'y ma'deniet pen qazirgi ma'denietti salystyrsaq ba'rinin' ay'mag'ynda tolyq ta'rbie tu'sinigi jatyr. Memlekettik negizgi bag'darlamalarg'a sa'ikes jan'a aqparattar men tehnologiialardy paidalana otyryp, oqy'shy o'zinin' ry'hani, ulttyq bolmysyn jog'altpay'y kerek. Qorshag'an ortada oqy'shylar o'zin erkin ustap, aiqyn pikir almasa aly'y u'shin so'iley'ge mashyqtany', a'rbir so'z ma'nin tu'sinip, tabig'atyn tany'g'a umtyly', aitylg'an a'rbir so'zge ma'n bery', tildik so'z qoryn baiyty', ma'nerin jetildiry' qajet. Qazirgi tan'da oqy'shylyrdyn' ay'yzeki so'iley' dag'dylaryn damyty' bu'gingi ku'nnin' basty talaby bolyp tabylady. Til damyty' til u'irety'degi qarym qatynas quralyn iske asyry' oqy'shylardyn' tilin damyty' leksikalyq ja'ne grammatikalyq tulg'alardy men'gerty', olardy so'ilemde qoldany' dag'dylaryn qalyptastyry'. So'z, so'z tirkesi, so'ilem arqyly tildik a'reketke jeteley' bolyp tabylady. So'iley' u'shin jetkilikti, belsendi qory boly'y kerek. Sebebi so'zdik qory mol adam o'z oiyn ekinshi adamg'a jetkizy'ge qiyndyq ty'dyrmaidy.
Oqy'shylardyn' so'iley' tilderin damyty' u'shin bag'yttarmen jumys jasap, negizgi tildik erekshelikterdi boiyna sin'irty', ry'hani ta'rbie men bilimdi ushtastyry' pedagogtyn' paryzy. Qorytyndylai kele, oqy'shylardyn' ay'yzsha so'iley' dag'dylaryn qalyptastyry'da olardyn' so'iley' a'y'enderine, so'z naqyshyna keltirip so'iley'ine qatty nazar ay'dary'da jog'aryda ko'rsetilgen bag'yttardyn' ro'li u'lken.
A'debietter:
1. Pintoseviсh Itshak. Vliiai! 7 zapovedei lidera.-Moskva: Izdatelstvo «Э», 2016. –288 s.
2. Ernazarova Z.SH. So'iley' tili sintaksisinin' pragmalingvistikalyq aspektisi. – Almaty, 2001. -194 b.
3. Pedagogiсheskii slovar. M.: Izd-vo Akad. Ped. Nay'k, 1960. — 774 s.
4. Meiirmanqulova T. Otbasy ja'ne ta'rbie / T. Meiirmanqulova // Ult tag'lymy. — 2001. — № 7.- B.5.
5. M. Balaqaev. Til ma'denieti ja'ne qazaq tilin oqyty'. – Almaty, «Mektep»,1989. -96 b
6. Turanqulova D. Jog'ary oqy' oryndary teatr o'neri faky'ltetterinin' sty'dentterine arnalg'an oqy' quraly. – Almaty: “Bilim” , 1998. -208 b

Pedagogika
Dy'isenbaeva SHakizat Seidy'llaevna, Kommy'nikatsiianyn' ken' mag'ynadag'y anyqtamasy men ma'denietaralyq kommy'nikatsiia

Maqala avtory: Dy'isenbaeva SHakizat Seidy'llaevna
Jumys orny: KazNITY'
Lay'azymy: Magistr
Portalg'a jariialany' merzimi: 05.05.2018

Kommy'nikatsiianyn' ken' mag'ynadag'y anyqtamasy men ma'denietaralyq kommy'nikatsiia

An'datpa: A'lemdik integratsiiag'a bailanysty elimizde shetel tilin oqyty' o'zekti ma'selege ainalyp, bilim salasyna o'zgerty'ler men jan'arty'lar engizy' o'mir talaby bolyp qalmaq. Maqalada kommy'nikatsiia terminini jan-jaqty zertterip, onyn' shyqan tarihy men tu'rlerin anyqtap, shetel tilin oqyty'da sty'dentterge ma'denietaralyq kommy'nikatsiialyq quzirettilikti qalyptastyry'dyn' man'yzdylyg'yn ko'rsetedi.

Tu'iindi so'zder: kommy'nikatsiia, ma'denietaralyq kommy'nikatsiia, ma'deniet, u'lgi, beiverbaldy ja'ne verbaldy kommy'nikatsiia, shetel tili.

Annotation: According to the worldwide integration in our country teaching a foreign language is becoming an actual issue, and implementation of the new teaching method into the education system remains as a require of life. In this article the term communication was investigated broadly, and its types have been distinguished, the importance of formation intercultural communication has been represented as a compulsory discipline for students.

Key words: communication, intercultural communication, culture, model, verbal and non-verbal communication, foreign language.

XIX – g'asyrda a'lemnin' bedeldi jog'arg'y oqy' oryndarynda retorika kafedrasy ashylyp, g'alymdar men qog'amdyq qairatkerler retorika pa'ni boiynsha da'rister bery'di bastady. 1800-1900 jyldar aralyg'ynda retorika qog'am o'mirine aralasatyn adamdardy so'iley' ma'nerine u'iretti. CHikago Y'niversitetinde 1900 j. Kommy'nikatsiia jeke pa'n bolyp qalyptasty. Son'g'y g'ylymi zerttey'lerde kommy'nikatsiianyn' segiz tu'ri anyqtalg'an [1, 26 b.]:

1. intratulg'alyq kommy'nikatsiia – intrapersonala communication – degenimiz tulg'anyn' jeke oilay'y, iag'ni, adamnyn' o'z-o'zine so'ilesy'i;

2. tulg'aaralyq kommy'nikatsiia – interpersonal communication – eki adam arasyndag'y a'n'gime;

3. toptyq kommy'nikatsiia – group and team communication – sheshim qabylday' barysynda ty'yndaityn, arasynda o'zderinin' lideri bar shag'yn top;

4. qog'amdyq kommy'nikatsiia – public communication – remti tu'rde tulg'anyn' qog'am aldynda turyp so'iley'i;

5. ujymdyq kommy'nikatsiia – organizational communication – jumys babyna bailanysty ty'yndaityn a'riptester arasyndag'y kommy'nikatsiia;

6. aqparattyq kommy'nikatsiia – mass communication – aqparat quraldary ma'deni qundylyqtarg'a qatty a'ser etedi, ma'selen, qyz balalardyn' kiiny' stilderi;

7. tulg'alyq ja'ne a'ley'mettik aqparattyq quraldar — personal and social media – tehnikanyn' damy'yna bailanysty aqparattyq quraldar adamdar arasyndag'y kommy'nikatsiiany odan a'ri jaqsarta tu'sti, ma'selen, g'alamtorda qog'amdyq jelilerdi qoldany' arqyly adamdar tez a'ri tiimmdi tu'rde kommy'nikatsiiag'a tu'se alady;

8. ma'denietaralyq kommy'nkatsiia – intercultural communication – eki tu'rli ma'deniet iesinin' arasyndag'y qatysym.

Kommy'nikatsiia (lat. Communicatio – ortaq qylam, bailanystyram, qarym-qatynas ornatam) — adamdardyn' o'zara qarym-qatynasynyn' formasy, oi bo'lisy' tu'ri. Aristoteldin' tu'sindiry'inshe, kommy'nikatsiia degenimiz tulg'amen, onyn' so'iley' a'reketimen, ony tyn'daityn ay'ditoriiamen ja'ne onyn' so'iley' maqsatymen bailanysty protsess [1, 33 b].

Loretanyn' tujyrymday'ynsha, kommy'nikatsiia simvoldar jiyny, o'itkeni biz adamnyn' oiyn, sezimin tikelei bile almaimyz. Mysaly: g'ashyqtar bir-birine sezimin bildiry' u'shin ju'zik syilaidy. Conymen qatar, Loreta kommy'nikatsiianyn' u'sh tu'rli u'lgisin ko'rsetti:

1. Syzyqty u'lgi – linear model. 1948 j. Harold Lasvel kommy'nikatsiianyn' syzyqty tu'rin anyqtady: kim aitty – neni — qandai jolmen – kimge — qandai na'tijemen aityldy? Biraq 1979 j. Klay'dio SHanon men Varen Viver bul u'lgini o'n'dep, dybystyq kommy'nikatsiiany qosty, sebebi adam so'ilegende intonatsiia arqyly adamnyn' oiyn tu'siny'ge bolatyndyg'yn da'leldedi.

2. O'zara belsendi u'lgi – interactive model. 1955 j. Vilby'r SHram kommy'nikatsiianyn' ekinshi u'lgisin beineledi, eger adam kommy'nikatsiiag'a tu'skende aqparatty alyp qana qoimai, og'an keri jay'ap qaitarady.

3. Tranzaktsiialyq u'lgi – transactional model. Kommy'nikatsiianyn' eki u'lgisinin' bolg'andyg'yna qaramastan, 1997 j. J. T. Vy'y'd u'shinshi u'lgini oilap tapty. Vy'y'dtyn' aity'ynsha kommy'nikatsiia alma kezek boly'y mu'mkin emes, iag'ni birinshi adam surap, ekinshi adam jay'ap qaitary'men shektelmeidi. Sonymen qatar, adam kommy'nikatsiiag'a tu'skende birin biri ku'tpei soilese beredi. Sondai-aq, munda syrtqy dybystyq a'serler kommy'nikatsiianyn' mazmunynyn' o'zgery'ine a'ser etedi. Demek, kommy'nikativtik aktide belgili bir mazmuny bar informatsiiany til arqyly alyp-bery' a'reketi iske asady, demek, qaraym-qatynas barysynda informatsiia A esimdi kommy'nikanttan B-g'a ko'ship, kerisinshe, B A-g'a jay'ap qaitary' nemese lebizin aity' kezinde ay'ysyp otyrady.

Kommy'nikatsiianyn' eki tu'ri bar [2]: beiverbaldy kommy'nikatsiia – so'iley'siz iske asady, iag'ni so'zdersiz qozg'alys arqyly qatysymg'a tu'sy'; verbaldy emes qarym-qatynas — «dene tili», «ym-shara tili» degen ug'ymdarmen bailanysty. Bul qarym-qatynas quralyna – poza, ym-shara, mimika, vizy'aldy qatynas, tulg'a aralyq distantsiia t. b. jatady; al verbaldy kommy'nikatsiiada til qoldanylady, verbaldy qarym-qatynas til, so'iley'

arqyly ju'zege asady, demek so'zder arqyly aqparat berilip, og'an jay'ap qaitary' tu'rinde ju'zege asady. Kommy'nikatsiia semiotikalyq amaldar arqyly iske asady. Sondyqtanda so'iley' эtiketin lingvistikalyq ma'deniettany' turg'ysynan qarastyrg'an kezde osyndai beiverbaldy komponentterge erekshe ko'n'il ay'dary' qajet. Beiverbaldy amal-ta'silder tildik qatynaspen qatar mag'ynalyq ren'k beredi. «Paralingvistika» til biliminde tildik emes, demek, beiverbaldy amaldardy qarastyratyn bo'lim. Verbaldy emes qarym-qatynas erekshelikterine bailanysty zerttey'lerdi sheteldik g'alymdardyn', Pol Эkman, Allan Piz, Barbara Piz, Rodjer Akstel, Alber Merabian, Albert SHeflen, V.B. SHapar, Э. Holl, D. Niy'renberg, G. Kalero, S. Dankell, A. SHtangl, Karsten Nimits, A.L. IArby's, t.b. en'bekterinen ko'ry'ge bolady. Verbaldy emes qarym-qatynas erekshelikterin bily' a'n'gimelesy'shini jaqsyraq tany'g'a g'ana emes, sondai-aq aitylg'an so'zdin' basqa adamdarg'a qalai a'ser etkenin aldyn ala ko'ry'ge mu'mkindik beredi, iag'ni qajetti na'tijege jety' u'shin a'reketti ja'ne minez-qulyqty o'zgerty'din' qajettiligi jaily bily'ge bolady [2]. Kez kelgen «jemisti» qatynastyn' kepili senimdi kontakt bolyp tabylady. Al mundai kontakt sizdin' ne aitqanyn'yzg'a g'ana emes, o'zin'izdi qalai ustag'anyn'yzg'a bailanysty, a'sirese iskerlik qarym-qatynasta. G'ylymi ortag'a «paralingvistika» terminin alg'ash ret amerikandyq zerttey'shi A. Hill HH g'asyrdyn' qyrqynshy jyldary engizgen. Kommy'nikatsiiadag'y beiverbaldy эlementter semiotika iliminde zertteledi, osyndai g'ylymi zerttey'lerdin' bastay'ynda R. Berdvistell, L. Vest, T. Sibeok, Э. Sepir, V. Stokoy', Dj. Treiger, Э. Holl t.b. g'alymdar boldy. Olar kommy'nikativtik aktini verbaldy ja'ne beiverbaldy komponentterdin' jiyntyg'y retinde qarastyrdy.

Kommy'nikativtik aktidegi beiverbaldy ta'silderdi zerttey' «kinesika» ug'ymymen tyg'yz bailanysty. Kinesika – kinesis — grek tilinen ay'darg'anda «qozg'alys» degen mag'ynany bildiredi. Til biliminde kinesika kommy'nikatsiiag'a enetin ja'ne qarym-qatynas barysynda qoldanylatyn kinemalar, mimikalyq ja'ne pantomikalyq qozg'alystar, dene qimyldary siiaqty ug'ymdardyn' jiyntyg'y retinde anyqtalady [8. 119-123 b.]. Kinesika paralingvistika, jalpy til bilim, qarym-qatynas teoriiasy, lingvoeltany' t.b. pa'nderdin' ay'mag'ynda qarastyrylady. Kinemalar qarym-qatynastyn' ejelgi formalarynyn' ry'dimenti bolg'andyqtan, kez kelgen эtnostyn' ulttyq.-ma'deni erekshelikterinin' belgisi bolady, sol sebepten bu'gingi ku'ni kinesika ug'ymy ja'ne og'an jatatyn qubylystardy lingvistikalyq ma'deniettany' pa'ninin' obektisi retinde zerttey' qajet.

Kinesikanyn' erekshelikteri men fy'nktsionaldyq ju'iesin g'ylymi turg'ydan alg'ash ret qarastyry' belgili g'alym CH. Darvinnin' u'lesine tidi. Zerttey'shi tildin' shyg'y' tarihy men dene qimyly, ymnyn' damy'yndag'y bailanystardy ushtastyrdy. Lingvistikada osy ma'sele HH g'asyrdyn' ely'inshi jyldarynyn' basynda AQSH pen Angliiada P. Bэtson, M. Djos, Y'. Labarr, P. Ostvald, Э. Stankeviсh, CH. Hy'kett t.b. til mamandary men psihologtardyn' jumystarynda qarastyryldy. Al buryng'y Ken'es Odag'yn qamtityn elderde song'y qyryq.-ely' jyl ko'leminde osy ug'ym so'iley' a'reketinin' эlementi retinde

B. A. Y'spenskii, T.M. Nikolaeva, G. V. Kolshanskii, A. A. Leontev, E. F. Tarasov, IY'. A. Sorokin, V. V. Andriianov, t.b. g'alymdardyn' en'bekterinde qarastyrylg'an.

Belgili g'alym D. Haims atap o'tkendei, tilderdin' arasyndag'y aiyrmashylyq olardyn' kommy'nikativtik qyzmetine bailanysty, sondyqtan da kez kelgen tilde o'tetin qarym-qatynas protsesinde tildik ja'ne beiverbaldy komponentter ulttyq nyshandarg'a ie. Paralingvistikalyq amaldarg'a fonatsiia (so'iley' tembri, day'ys ekpini, melodiialyq qubylystar, kidiristi tolyqtyry'shy эlementter t.b.) ja'ne kinesika (ym, dene qimyly men qalyby) jatady. Atalg'an birlikterdin' barlyg'y kez kelgen tilde kezdesedi. Olar — qarym-qatynasqa qosymsha mag'yna beredi; keibir tildik amaldardyn' ornyna qyzmet atqarady; verbaldy komponenttermen birge kommy'nikativtik protsesti jalg'astyrady;

R.S. Nemov verbaldy emes qarym-qatynastyn' man'yzy zor ekendigimen kelise otyryp, ken'es bery' barysynda klienttin' psihologiialyq jag'daiy men jeke tulg'alyq erekshelikterin anyqtay'g'a mu'mkindik beretin belgilerdi ko'rsetti. Olar: mimika, jest, intonatsiia.

· Qolyn basyna qoiy'y — o'zine senimdi, o'zgelerdin' aldynda jog'ary sanaityn adamdardyn' qimyly. · Eger adam qobaljyp, synay' nemese qorg'anys pozitsiiasyn ustansa – eki qolyn ko'kireginin' aldyna jinastyrady; · Qolyn ko'kiregine jinastyry'y – qorg'anysty qajet etetin jag'daida tyg'yly'g'a degen umtylystyn' belgisi; · Eger sizben a'n'gimelesy'shi adam eki qolyn ko'kiregine jinastyrsa, ol sizdin' degenin'izben kelispei turg'any; · O'zinin' jag'ymsyz sezimderin jasyry'g'a degen umtylysty iyqty qarsy qoldyn' say'saqtarymen qysqany arqyly baiqay'g'a bolady; · Eger qoldy ko'kirekee jinastyrg'anda bas barmaq jog'ary qarasa, ol adam o'zinin' da'rejesin jog'ary sanag'any; · Qoldy aiqastyry', sondai-aq, qorqynysh seziminin' ty'yndag'anyn ko'rsetedi; Eger adam tamaq astyn y'qalasa, ol sheshim qabylday' u'stinde otyr; · Eger adamg'a o'zinin' sheshimi jaily aity'dy surag'anda ol ay'zyna bir zat (say'saq, ko'zildirik) salsa, ol senimsiz, alan'day'da, og'an oilany'g'a y'aqyt kerek bolg'any; Eger adam jelkesin alaqanymen sipap, ko'zin shetke tartsa, ol adam o'tirik aity'da; · Eki qolyn beline qoiyp, bir qolymen ekinshi qolynyn' bilegin ustasa, ol adam ashy'ly, renjy'li ku'de ja'ne o'zin «qolg'a aly'g'a» tyrysy'da; · Adam ashy'ly bolg'an saiyn, onyn' arqasyndag'y qolyly jog'ary ko'terile tu'sedi; · Adamnyn' o'tirik aitqanyn nemese shynaiy emestigin ko'rsetetin belgiler: basyn, bet bo'likterin qolymen ustay'y, a'sirese, ay'zyn, murnyn, ko'zin, qulag'yn ja'ne moinyn; · Say'sag'yn ay'zyna saly'y, qolday'dy qajet etkeni.

· Say'saqpen nemese tyrnaqpen y'stel betin tarsyldaty' shydamsyzdyqtyn' belgisi; · Eger aiqasqan qoldary' jog'aryda bolsa, bul adammen kelisy' qiyn bolady [3].

Qarym-qatynastyn' beiverbaldy tu'ri ko'ptegen zerttey' jumystarynyn' taqyrybyna ainalg'an. G'alymdar paralingvistikalyq amaldardyn' so'iley' a'reketindegi man'yzyn aita kele olardyn' atqaratyn qyzmetin paiyzben eseptep ko'rsetti. Mysaly: frantsy'z psihology Frantsy'a Siy'lje ja'ne g'alym Albert Meierban adamdardyn' qarym-qatynasy verbaldy amaldar (tek so'z arqyly) 7%, intonatsiia, dybys ja'ne u'n arqyly 38%, al beiverbaldy ta'silderdin' ko'megimen 55% o'tedi dep atap ko'rsetti. Al professor Berdvisll suhbat kezinde til 35%, al beiverbaldy amaldar 65% qyzmet etedi degen tujyrym jasag'an.[4. 162 b]. Paralingvistikalyq amaldardyn' эtno-ma'deni belgisi retinde olardyn' ulttyq ma'denietine, sonyn' ishinde salt-da'stu'ri men a'det-g'urpyna bailanysty ty'g'an erekshelikterin atay' kerek. Kez kelgen lingvoma'deni qay'ymdastyq basqa sotsiy'mdardan kinesikalyq ju'iesinin' aiyrmashylyqtary men uqsastyqtaryna bailanysty o'zgesheletini belgili. Sol sebepten tildegi paralingvistikalyq faktorlar belgili bir эtnostyn' ulttyq belgileri turg'ysynan zerttelip, sol tildi u'ireny'shilerge oqyty'shy aqparat bery'i qajet.

Kommy'nikatsiianyn' kelesi bir tu'ri verbaldy dep atalady. Kommy'nikatsiiastilderi tu'rli ma'denietterde tu'rlenip otyrady. Ma'selen, T.G.Gry'shevskaia, V.D.Popkov, A.P.Sadohin [5. b. 165-169] verbaldy kommy'nikatsiianyn' to'rt tobyn (klasyn) bo'ledi:

* ty'ra ja'ne ty'ra emes;

* astarly, da'l ja'ne syg'ymdalg'an;

* tulg'alyq ja'ne jag'dailyq;

* instry'mentaldy ja'ne affektivti.

Verbaldy kommy'nikatsiia stilderinin' arqaisysyna ken'irek toqtalaiyq:

1) Kommy'nikatsiianyn' ty'ra ja'ne ty'ra emes stili. Osy stilderdin' arqasynda adamnyn' ishki paiymyn ja'ne qatynas u'rdisine pig'ylyn bildiry' da'rejesi aiqyndalady, iag'ni adamnyn' ashyqtyg'ynyn' da'rejesi aiqyndalady.Ty'ra stil adamnyn' shynaiy peiil bildiry'imen bailanysty. Ty'ra emes stil qatynasta adamnyn' tilegin, suranysy men maqsatyn jasyry'yna mu'mkindik beredi. Kommy'nikatsiiany tan'day' tu'rli ma'denietterde qatynastyn' konteksty'aldylyg'ymen bailanysty ekeni so'zsiz. Zerttey'shilerdin' pikirinshe, qatynastyn' ty'ra, qatan' stili to'men konteksty'aldy (aityly' konteksi man'yzdy emes ma'denietter) amerikandyq ma'denietke ta'n, onda aitylmai qaly' az. Amerikandyqtar so'ilesip turg'an adamyn ty'ra da ashyq a'n'gimege tartady, olarg'a „Ko'n'ilin'izdegini aityn'yz“, „Iske ko'sheiik“, „Ty'ra aityn'yz“ siiaqty aitylymdar ta'n.Jog'ary konteksty'aldy (aitylym kontesi u'lken rol atqarady) ma'denietterde ty'ra emes stil kommy'nikatsiianyn' jetekshi stili bolyp tabylady. Mundaida ty'ra emes, qos mag'ynaly kommy'nikatsiia basym bolady, bul basqa adamdy syilay'dan ty'g'an. Bul ko'bine ujymdyq ma'denietter. Ma'selen, „ keregi joq“ nemese „sizben kelispeimin“ dep kesip aitpaidy. A'dette

olar „negizi sizben kelisemin“ nemese „sizge janym ashidy“ siiaqty jaltarma jay'aptar beredi. Munyn' bas tarty' ekenin jag'daidyn' konteksinen tu'sinemiz.

2) Kommy'nikatsiianyn' ozat, da'l ja'ne syg'ymdy stili. Bul stilder tildin' эkpressivti quraldaryn, u'zilisti, u'nsizdikti qoldany' da'rejesin ko'rsetedi. Ozat nemese astarly stil qatynasta bai, эkpressivti tildin' qoldanyly'yn qajet etedi. Ma'selen, arab ma'denietterinde syidan bas tarqanda, „joq“ dep qana qoimai evropalyqtyn' nemese amerikandyqtyn' ko'zqarasy turg'ysynan mu'lde qisynsyz anttar men sendiry' so'zderin qosa aitady. Sebebi keiingiler qysqa aitylymdy qajet etetin da'l stildi qoldany'g'a u'irengen. Da'l stil aqparat bery' u'shin qajetti ja'ne barynsha qysqa (qajettiden ko'p te emes, az da emes) aityly'ynda. Syg'ymdy stilge qysqalyqpen qosa jaltary', u'zilis jasay' men ma'nerli u'nsizdik te enedi.Ko'ptegen taiay' shyg'ys ma'denietterine astarly, Batys Evropa men AQSH u'shin da'l, ko'ptegen aziialyq ma'denietter men amerikandyq u'ndisterdin' keibir ma'denietterine syg'ymdy stil ta'n.

3) Kommy'nikatsiianyn' tulg'alyq ja'ne jag'dailyq stilderi. Kommy'nikatsiianyn' tulg'alyq stili qatynasta ekpindi individtin' tulg'asyna, jag'dailyq stili onyn' ro'line tu'siredi. Verbaldy quraldarmen tulg'alyq stilde men-uqsastyq, al jag'dailyq stilde roldik uqsastyq ku'sheitiledi. A'ley'mettik ten'dikti bildiretin til tulg'alyq stildi paidalanyp, jeke (individy'alnyi) ma'denietterge ta'n, jag'dailyq stil qog'amdyq qatynastardyn' satylyg'yn bildirip, ujymdyq ma'denietterge ta'n dey'ge bolady.

Ma'selen, amerikandyqtar basqalarmen aralasqanda minez-qulyqtyn' formaldy kodtarynan, ataq-dan'qtan, qurmet ko'rsety' men salt-da'stu'r naqyshtarynan qashqaqtaidy. Ol so'ilesip otyrg'an adamyn atymen atap, verbaldy qatynas stilinde jynystyq aiyrmashylyq jasamay'g'a tyrysady. Japondyqtar o'zderinin' adami qatynastarynda formaldyqty en' basty sanaidy. Olar qatynastyn' sypaiy ja'ne boljamsyz boly'yna mu'mkindik beredi. Japon tili a'n'gimege qatysy'shylar roldik pozitsiiag'a qoiy'g'a, da'ra'jelik satyda a'rkimnin' ornyn aiqynday'g'a beiim.

4) Kommy'nikatsiianyn' instry'mentaldy ja'ne affektivti stilderi. Bul stilder verbaldy kommy'nikatsiiag'a qatysy'shylardyn' qaisysyna bag'darlany'ymen airyqshalanady. Qatynastyn' instry'mentaldy stili so'iley'shi men kommy'nikatsiianyn' maqsatyna, al affektivti stil tyn'day'shy men kommy'nikatsiianyn' u'rdisine bag'darlang'an. Instry'mentaldy stil aiqyndylyqqa jetisip, a'n'gimeley'shinin' kelisimin aly' u'shin da'l bilimge su'ienedi. Instry'mentaldy stil adamnyn' o'zine seny'ine, bet-beinesin ko'rsety'ine, jeke qasietin bildiry'ine ja'ne o'zgege ta'y'eldi bolmay'yna mu'mkindik beredi. Affektivti stil, kerisinshe, qatynas u'rdisinin' o'zine, a'n'gimeley'shinin' sezimi men suranysyna beiimdely'ge, toptyq u'ilesimge jetisy'ge bag'darlang'an. Bul affektivti stil kezinde adamnyn' baiqap so'iley'ine, oqys pikir aity'dan saqtany'yna soqtyrady. Sol u'shin da'lsizdikterge su'ienip, ty'ra, kesip aity'dan qashqaqtaidy. A'n'gimelesy'shi eki jaqta osy stildi ustansa, aitylg'andy tu'sindiry', ony teksery' problemasy u'nemi ty'yndaidy, buny janama tu'rde ju'rgizy'ge ty'ra keledi. Mundai jag'daida ne aitylg'any emes, ne istelgeni man'yzdy. So'iley'din' affektivti stilinde qatynas konteksi erekshe man'yzg'a ie

bolady. Qatynastyn' japondyq stili kommy'nikatsiianyn' affektivti stiline u'lgi bola alady. So'iley'shiden so'zder arasyndag'y ma'nge inty'itivti sergektik tanyty' ku'tiledi. So'iley'shilerden birin biri tu'siny' u'rdisin o'zine basty maqsat etip qoiady. So'zderdin' o'zi verbaldy aitylymdar naqty mazmung'a shara retinde g'ana qyzmet etedi, olardy aqiqatty beineleitin naqty faktiler retinde eshkim qabyldamaidy [6, b. 73−75]. Kommy'nikativtik stilderdin' atalg'an varianttary barlyq ma'denietterde bar, alaida arqaisysy ony o'zinshe bag'alap, olarg'a o'zindik ma'n beredi. A'r jag'daida kommy'nikatsiia stili belgili bir ma'deniettin' negizinde jatqan qundylyqtar men normalardy, a'lemdi o'zindik tanymyn ko'rsetedi.

So'itip, kommy'nikatsiia, til, qog'am, ma'deniet siiaqty ug'ymdar tu'rli ma'deniet ielerinin' arasyndag'y qatynasta tildik sa'ikessizdik ty'y' turg'ysynan ma'denietaralyq kommy'nikatsiiasyn man'yzyn ashy' u'shin teoriialyq negiz jasay'g'a yqpal etti. Tildin' bailyg'y men man'yzy jeke halyqtyn' ma'deni faktorlary arqyly ashylady [7]. Ma'denietaralyq kommy'nikatsiiany jeke g'ylym retinde de qarastyry'g'a bolady.

A'debietter:

1. Loreta Chodzkiene, What every student should know about intercultural communication, Vilnius, 2014

2. Gorianina V.A. Psihologiia obsheniia: Y'сheb. posobie dlia sty'd. vyssh. y'сheb. zavedenii/-3 izd., ster. –Moskva: Izdatelskii tsentr Akademiia, 2005. -415 b.

3. Zhasiya Urinbaeva, Verbaldy kommy'nikatsiia, 2016, https://prezi.com/g4s7gfq2quvo/presentation/

4. Piz A. IAzyk teledvijenii. Kak сhitat mysli dry'gih po ih jestam/Perevod s angl. — Nijnii Novgorod: Ai Kiy', 1992. — 262 s.

5. Gry'shevitskaia T.G., Popkov V.D., Sadohin A.P. Osnovy mejky'lty'rnoi kommy'nikatsii : y'сhebnik dlia VY'Zov / pod red. Sadohina. − M. : IY'niti-DANA. 2003. − S.165 −169

6. Sadohin A.P. Mejky'lty'rnaia kommy'nikatsiia : y'сhebnoe posobie. − M. : Alfa-M; INFA-M, 2004. − S. 73−75

7. Arzan Jy'magy'lova, Ma'denietaralyq kommy'nikatsiia — tu'rli ma'deniet ielerinin' arasyndyg'y tildik qatynas quraly,http://group-global.org/ru/publication/24908-mdenietaralyk-kommunikaciya-turli-mdeniet-ielerinin-arasyndygy-tildik-katynas, 08 may'sym 2015

8. Seisenova A. D., Lingvistikalyq ma'deniettany': эtiket formalaryna salystyrmaly talday', dissertatsiia, A'l-farabi atyndag'y Qazaq Memlekettik Ulttyq Y'niversiteti, Almaty, 1998 j.

Pedagogika
Qanag'atova Maqpal Serikjanqyzy, U'shtildilik – zaman talaby

Maqala avtory: Qanag'atova Maqpal Serikjanqyzy
Jumys orny: «Pavlodar tehnologiialyq kolledji» KMQK
Lay'azymy: Oqyty'shy
Portalg'a jariialany' merzimi: 25.02.2018

U'shtildilik – zaman talaby

U'shtildilik – zaman talaby. Elbasy o'zinin' «Jan'a a'lemdegi – jan'a Qazaqstan» atty jolday'ynda: «Qazaqstan halqy bu'kil a'lemde u'shtildi paidalanatyn ma'denietti el retinde tanyly'g'a tiis. Bular: qazaqtili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qatynas tili ja'ne ag'ylshyn tili – jaһandyq эkonomikag'a oidag'ydai kirigy' tili» degen  bolatyn.

Bu'gingi tan'da Elbasymyzdyn' u'sh tug'yrly til saiasaty saliqaly da syndarly tu'rde ju'zege asyryly'da. Sonyn' bir aig'ag'y retinde Qazaqstan Respy'blikasynyn' Bilim ja'ne g'ylym ministrliginin' qolday'ymen, tehnikalyq ja'ne ka'siptik bilim bery'degi pedagogikalyq kadrlar toby Ulybritaniia memleketinde SHeteldik tag'ylymdamadan o'tip keldi.  Atalg'an tag'ylymdamag'a Pavlodar oblysynan Pavlodar tehnologiialyq kolledjinin' oqyty'shysy Qanag'atova Maqpal Serikjanqyzy qatysty. Tag'ylymdama Glazgo qalasynyn' Glazgo Kaledoniialyq  y'niversitetinde pedagogikalyq kadrlardyn' ag'ylshyn tili den'geiin arttyry' ja'ne ka'sibi quzirettilikterin jetildiry'di ko'zdeidi.

Qanag'atova M.S. elge oralg'an son' shet elden u'irenip kelgen ta'jiribesin a'riptesterimmen bo'lise otyryp, «U'sh tildi oqyty'dy damyty' boiynsha keshendi jospardy ju'zege asyry' aiasynda» atty 22 aqpan ku'ni, Pavlodar tehnologiialyq kolledjinde  oblystyq seminar-trening o'tkizildi.

Seminardyn' basty maqsaty qazirgi tan'da u'sh tildi damyty'dyn' man'yzdylyg'yn nasihattay', jəne bizdin' jas mamandarymyzdyn' shet eldegi alg'an təjiribelerimen bo'lisy'. Trening qonag'y retinde Malaiziiada bilim alg'an, Semei qarjy-эkonomikalyq kolledjinin' informatika pəni mug'alimi Amejanov Jasulan Jasbolatoviсh qatysty. Jas mamandar shet elderde alg'an bilimdermen qy'ana qy'ana bo'listi. Bizdin' jastar gana shet elge ju're bermeidi. Qazirgi tan'da elimiz basqa elderdin' sty'dentterin shaqyry'da. Sonyn' biri PMY' sty'denti Noa Salako. Noada seminarg'a qatysyp o'z elinin' bilim bery' ju'iesi ty'raly ko'ptegen məlimettermen bo'listi.

Pedagogika
Ainur Serikqyzy, A'y'let pedagogikasynyn' qag'idalary

Maqala avtory: Ainur Serikqyzy
Jumys orny:
Lay'azymy: oqyty'shy
Portalg'a jariialany' merzimi: 22.01.2018

A'y'let pedagogikasynyn' qag'idalary

A'y'let pelagogikasynyn' qag'idalary
( Alg'ashqy a'n'gime)
Ta'rbie a'disi bul mektep ta'jiribesinde ta'rbiege qoiylatyn maqsattarg'a qol jetkizy' u'shin paidalanylatyn jol. Ta'silder-ta'rbieley' sanasyna,erkine, sezimine, is-a'reketine a'ser ety' sharalary. Ta'rbie ta'sili-jalpy a'distin' bo'ligi, jeke dara a'reket (a'ser ety'), naqty is. Ta'silder-bul ta'rbieshinin' qoiylg'an maqsatqa tez jety'i u'shin ta'rbieleny'shimen birge salatyn soqpaq jol dey'ge bolady, Eger ony basqa ta'rbieshiler de paidalana bastasa, birtindep ol u'lken dan'g'yl jolg'a-a'diske ainalady.Bul bu'gu'ngi pedagogikag'a su'iengen tujyrym.M.Jumabaev bylai deidi. «A'rbir ulttyn' bala tarbiia qyly' ty'raly eskiden kele jatqan jeke-jeke joly bar.Ult tarbiiasy baiag'ydan beri synalyp,ko'p by'yn qoldanyp kele jatqan taqtaq jol bolg'andyq-tan,a'rbir tarbiiashy,so'z joq,ult tarbiiasymen tanys boly'g'a tiisti.Ja'ne a'rbir ulttyn' balasy o'z ultynyn' arasynda o'z ulty u'shin qyzmet qylatyn bolg'andyqtan, ustaz balany sol ult ta'rbiesimen ta'rbie qyly'g'a mindetti» Osy kezge deiin Qazaqstanda ,ulttyq ta'rbiege qatysty, a'jepta'y'ir zerttey' jumystary ju'rilip,qomaqty bilim qory jinalg'an.Ko'pshiligi arnay'ly pedagogikalyq orta ja'ne jog'arg'y mektepterde beriletin эtnopedagogikalyq bilim, pa'ndik ky'rstar to'n'ireginde bolyp keledi. Al,qalg'andarynyn' ishinde,qazaqtyn' belgili da'y'irinde, kezen'inde o'mir su'rgen oishyldar men aqyn-jyray', ag'arty'shylardyn' oi-pikirleri saralanadyJalpy bilim beretin mektepterde 3-4 bag'ytpen jasalg'an,ulttyq ta'rbielik- arnay'ly bag'darlamar men teren'detilgen sabaqtar,faky'ltetivter oqytylady.(Ulttyq ta'rbie ilimin oqyty',bilim bery' isi anag'urlym ju'ielengen,jolg'a qoiylg'an.Bulai dey',ba'ri de boldy,jeter endi degen toqmeiilsiny' bola qoimas)Bu'gingi jastardyn' ta'rbielengen dengeii, olardyn' igergen ulttyq a'dep,minez-qulyq,dag'dy–a'detinin' shama-sharqy tipten to'men jatyr.Ma'selen, «imandy ul,ibaly qyz» ta'rbielegen qazaq joly dinge qatysty delinip, eskery'siz qalg'an.Ulttyq ta'rbienin' ay'dandy ta'rbie quraly «olar eski nanym-senimge bailanysty ty'yndag'an» degen aidar tag'ylyp qoldanystan shyg'yp qalg'an.
Ulttyq ta'rbienin' negizgi muraty «segiz qyrly bir syrly»qazaq azamatyn daiynday'; adamgershiligi, kisiligi mol,o'ner bilimdi,shary'ag'a epti,iske-sheber,shan'yraq iesin, otag'asyn, ka'sipshil-ko'pshil ulttyq tulg'any qalyptastyry' ekeni belgili.Osy maqsatqa jety' u'shin,qandai qag'idalardy basshylyqqa alyp,is-a'reketinde nendei erejelerdi ustang'an? Ulttyq ta'rbiede ustang'an qag'ida joq,ol, kezdeisoq is-qimyl arqyly,boljay'syz tu'rde, beibereket ju'rilgen o'mir qubylystarynyn' rettey'siz a'reketi dep aity'shylar bar bolg'anymen, «mine,mynandai qag'idalar bolg'an»dep, g'ylymi tujyrym jasap,y'a'j aity'shy da joqqa ta'n. Sondyqtan, bu'gingi ata-analar,ustaz-ta'rbieshiler ulttyq ta'rbie ta'jiribe-sine bet burg'anymen «da'l osylai»dep,basshylyq etetin,esinen shyg'armai u'nemi sanasatyn qag'ida qalmag'an ta'rizdi. Olar,amalsyzdan «na'tijesin Allaһ biledi», «kezi kelgende ko'rermiz», «y'aqyt ko'rsetedi», «tise terekke, timese butaqqa»dep, «a'itey'ir ziiany joq shyg'ar» dep neni oig'a alsa,sony ju'zege asyratyn bolg'an.
Ulttyq ta'rbie na'tijesine negiz bolyp,onyn' na'tijeli boly'yna ty'ra yqpal jasaityn, ay'yzdan-ay'yzg'a tarap, jazylmag'an zan'dai qalyptasqan,ta'lim-ta'rbie igerty',qazaq u'rdisine sin'isken,qalyptar men erejeler jiyntyg'yn,biz,ta'rbienin' qazaqi qag'idalary dep atadyq. Ondai ug'ymdardy jalpy ja'ne erekshe qag'idalar dep ekige toptastyry'g'a bolady.
Birinshi.Ta'rbie-eki jaqty a'reket.Urpaqty o'sirip,ony aity'ly azamat boldyryp ta'rbieley' ata-ananyn', ta'rbieley'shi-ustazdardyn' abzal boryshy, o'mirdin' bultartpas zan'dylyg'y ekenin tu'siny'.Urpaq aldyndag'y boryshyn abyroimen atqary' sanalylyg'y. Urpaq ta'rbieley': el aldyndag'y,Allaһ aldyndag'y o'lshey'siz qaryz, moiyndalg'an paryz.Atam qazaq ulym o'sip er jetse,esigim jabylmaidy,a'y'letim jalg'asady.Qyzym boi jetse ,o'risim ken'eiedi, dostyg'ym, tiregim nyg'aiady» deidi. Al,A.Baitursynov:«Balam deitin jurt bolmasa,jurtym deitin bala da shyqpaidy». «O'setin el urpag'yn oilaidy.», «Ata-anadan o'sip urpaq tarag'an,jaqsy –jaman bolsa da,bala-solardan»,«Ata–ana aqyly sairap jatqan jolmen ten'.»Al,uly pedagogtar bylai deidi. «A'ieldin' o'z perzentin u'iretip, o'siry'ge umtyly'y qanynda bar ja'ne og'an munymen birge osyg'an sai qabilet bar».K.Y'shinskii «Siz ulyn'yzdy nemese qyzyn'yzdy tek qana o'zin'izdin' ata-analyq qy'anyshyn'yz u'shin g'ana du'niege a'kelip, ta'rbielep jatqan joqsyz. Sizdin' otbasyn'yzda ja'ne sizdin' basshylyg'yn'yzda bolashaq azamat, bolashaq qairatker ja'ne bolashaq ku'resker o'sip keledi.»A. Makarenko «Bir a'kenin' ta'rbiesin ju'z mektep bere almaidy»
Qazaq halqy ulyq pedagogtardyn' o'siet-o'negesin estip bilgen-bilmegenin aita almaimyn.Alaida,urpaq aldyndag'y ta'rbieley' boryshyn abyroimen atqaryp kelgenin
da'leldei alamyn.Keshegi otag'asy-a'kede sy'yq qabaq, otanasy-sheshede o'r minez,qazynaly
qarttarda aqylman abyzdyq bolg'an. Ia',keshegi otbasynda; sotqaryn su'mireitip otyryp, tu'zep alatyn talqysy,jetesizin jelkelep otyryp jo'nge salatyn aibary,jalqay'yn zorlap otyryp en'bekke jumyldyra alatyn y'yty,do'rekilerdi ju'ndei tu'tip, jibektei minezdi ul men qyz jasai alatyn tezi, ba'ri ba'ri bolg'an. Osynyn' ba'rinde,a'kenin' orny erekshe edi. «A'ke-asqar tay', ana qainar bulaq,bala-jag'asyndag'y quraq».A'ke a'rkimnin' su'iener tirey'i.A'ke a'rkimge qymbat.A'keni ardaqtai bily' ata saltymyz. Otbasynda, a'kenin' otyrar oryny, jatar jaiy, isher asy, so'iler so'zi ,atqarar qyzmeti ba'ri-ba'ri airyqsha edi. Onyn' jan'ag'y atalg'an tutynatyn buiymy,is-a'reketi bala u'shin kieli de,salmaqty. Mysaly a'kenin' bas kiimi qaida tury' kerek,ony qalai daiyndap, usyny' kerek,basqa adam nemese balalary kiiy'ge bolama,jok pa?Tize bersek,a'kege qatysty a'deptin' qalyptary men o'lshemderi ko'p-aq. «Alty ag'a birigip a'ke bolmas,jeti jen'ge birigip ana bolmas», «O'sirgen baptap balasyn, a'keden u'lgi alasyn'.Bar o'nerin u'iretken,a'keler tipten salmaqty-aq, Aitaiyn shyn ju'rekpen.A'ke degen ardaqty- at.Ty' etemin, qashanda, A'ketaiym, ardaqtap!»Qurmet pen ardaqqa laiyq a'keni o'mirge daiyndag'an ulttyq u'rdisimiz negizi osal emes!Ol -olma,a'keler, urpag'ynyn' keleshekte jan bag'yp, tirshilik jasar ka'sibin, talg'ajay' etetin «nan-bay'yrsag'yn» bala janqaltasyna salyp beretin.Ia',bizdin' atalar-ymyz, «u'i-ishi a'kege,a'ley'met ry'basyna bag'yng'an,tapqa jikke bo'linbegen qazaq orta-synda ty'yp o'sti.» «A'kege bag'yny'-Allaһqa bag'yny'»- degen eken Paig'amparymyz(s.g'.s.). Al,bizder anamyzdyn':«A'ken' kele jatyr!»-degen bir ay'yz so'zin estigende,a'ke aldynda minez-qulyq,is-a'reketimizden, emtihan tapsyratyn sha'kirttei daiyndalatynbyz. A'kemiz bizge-paig'ampar edi. Ata-anag'a sa'bileri perishteler edi. Ainalamyzdag'y ty'ystar biz u'shin saqabalar bolatyn. Barshag'a jar salyp, M.Jumabaev: «Ku'n shyg'ysta aq altyn bir syzyq bar:Men kelemin,men paig'ampar-Ku'n uly.»-dedi emes pe? Ku'ni bu'gin qazaqtar o'zinen u'lkenderdi;«Paig'ampar-peiildi,paig'ampar-nietti,paig'ampar-ko'n'ildi,paig'ampar jastag'y» -dep syilap, qurmettep, so'z ta'msili etedi. Hazreti Hasan Basri qag'bany ta'y' etip ju'rip,ju'k arqalag'an bir jas jigitti ko'ripti.-Ne u'shin ju'gin'men birge ta'y' etip ju'rsin'?-dep surapty. Arqalap ju'rgenim ju'k emes, a'kem.Qasietti qag'bag'a a'kemdi jetinshi ret arqalap a'keldim.O'itkeni ol menin' boiyma imandylyq nuryn septi. Meni islamnyn' ko'rkem minezimen ta'rbieledi.-dep jay'ap beripti.Sonda hazret:-A'ken'di osylai qiiametke deiin arqalap ju'rsen' de,bir ret renjitsen',bul jaqsylyqtaryn'nyn' barlyg'y bosqa ketedi. Eger a'ken'di bir ret qy'antsan',osynshama qyzmettin' say'abyna jolyg'asyn',-degen eken
Qasietti de,kieli,ardaqty da,aibarly-Qazaq Ana-otbasynyn' berekesi,birlik pen yntymaqtyn' uitqysy boly'men qatar qog'amda u'ilesimdilik pen qarym-qatynas jarasymdy-lyg'ynyn' negigi tiregi bolg'an. Sondyqtan, Ana- ulttyn' ult bolyp qalyp-tasy'yna, saqtaly'yna,damy'yna ty'ra yqpal ety'shi –qog'am mu'shesi.Ol-ata salttyn',otbasy ta'rbie da'stu'rinin' saqtay'shysy,taraty'shysy,jarshysy,a'y'let mektebinin' ten' da'rejeli-bas ustazy.Qazaq halqynyn' ku'lli o'neri men ma'denietinin'-padishasy, to'l iesi.Qazaqtyn' ku'rseskerlik, jay'yngerlik,erlik da'stu'rlerinin' nag'yz maitalmany,biregei paig'ampary. Ana u'idin' shyrag'y,a'ke u'idin' pyrag'y. «Ana -saia bolar bag'yn' bolsa,a'ke-asqar tay'yn'» deidi qazaqtar. Otbasynyn' altyn qazyg'y-Ana.Ana ta'rbiesi qyzg'a,a'ke ta'rbiesi ulg'a u'lgi. Ana-aqylshyn',a'ke-qamqorshyn',ag'a-qorg'ay'shyn',inin'-su'ienishin',qaryndasyn'-qanatyn'.Anany syilamag'annyn' aqyly kem, a'keni syilamag'annyn' jaqyny kem,Ananyn' meiirimi ko'zinde,yqylasy ko'n'ilinde, aqyly so'zinde.Ana men a'kenin' ta'rbiedegi orny ty'raly tu'sinik qazaq halqynda erte qalyptasqan a'ri ay'qymdy-aq.Ata-ananyn' boryshyn orynday'da qazaqqa tigizgen musylman o'rkenietinin' yqpaly orasan zor bolg'an.Adam boiyndag'y asyl qasietterdin' barlyg'y ananyn' aq su'tinen jaralyp,ku'nnin' nur shapag'ynan na'r alyp,bu'r jaratynyn atam qazaq erte zamannan-aq bilgen g'oi.Alash balasynyn' anany airyqsha ardaqtap,esimin asqaq ustaityny da sodan boly' kerek. SHynynda da el bastag'an ko'sem de,topty jarg'an sheshen de,ay'zyn aig'a bilegen aqyn, semserin ko'kke sy'arg'an batyr da,oi kenin qazg'an g'alym da,a'lemdi ay'zyna qaratqan daryn da anadan ty'g'an. Ty'g'an halqynyn' ataq danqyn da'y'irletip,du'iim du'niege tanytatyn analar emes pe? Ia',olar qazaqtyn' altyn qursaqty,abzal jandy analary!Atam qazaq osyndai analardy arman etti ja'ne senimdi tu'rde o'mirge daiyndady.Olardyn' arman muraty tamasha tabyspen oryndalyp otyrg'an.Sol bir en'bek pen ta'rbie negizinde olar o'mirge keldi ja'ne olardyn' esimi, o'negesi,g'ibratty g'umyry tarihta qaldy.Tipti Allaһ tag'alanyn' o'zi a'z-anany erekshe jaratty. Allaһ anany barlyq jaqsylyq atay'lyny judyryqtai ju'regine syidyryp,jan du'niesi tek meiirimnen sy'arylg'an,jan-jag'yna ku'nnin' ko'zi siiaqty nur-shy'aq sey'ip turatyn,ko'p qyrly jahy't gay'һardai etip jaratty. Sy'ly'dyn' sy'ly'y,a'semnin' a'semi, asyldyn' asyly –Ana g'ana. Onymen ten'deser jaratylys joq!Ananyn' aldyndag'y perzenttik paryzdyn' o'telmeitini ras.Biraq o'tey' u'shin janyn'dy da aiama! «Jumaqtyn' kilti anan'nyn' tabanynyn' astynda jatyr» degen ulag'atty so'z bar, qazaqta.Anany, baryn'dy salyp bas iip, alaqanyn'a salyp aialasan', aitqanyn oryndap, qurmettep quldyq ursan', kiltke qolyn jetip qaly'y mu'mkin.U'mitin'di u'zbe, tyrysyp baq!Paig'amparymyz (s.g'.s.)dyn' o'sietin a'ste esin'nen shyg'arma.Allaһ Elshisi (s.g'.s.): «bala du'nienin' hosh iisi»-degen.Qazaq halqynyn' turmys tirshiligine my'sylmandyq a'deptin' ornyg'y'y, bizdin' da'stu'rli a'depterimiz nyg'aiy'yna,ony o'mirde basshylyq etip dilimizge sin'iry'de u'lken a'serin tigizdi. Ma'selen, Quranda: «Biz adam balasyna ata-anag'a jaqsylyq qyly'dyn usqadyq», (Gankaby't.s.8)dese, «MenNa'biden(s.g'.s.): AllaһTag'alanyn' en' jaqsy ko'retin amaly qandai?-dep suradym, Ol(s.g'.s.): «Y'aqytyly oqylatyn namaz», -dedi.-Odan keiin she?—Ata –anag'a jaqsylyq istey'.-Al,Odan keiin she?—Allaһ Tag'ala jolynda arpalysy'.» (Abdy'llaһ ibn Masy'd)-dep aitty.Ata -anag'a jaqsylyq istey' islamda o'te jog'ary da'rejede man'yzg'a ie. Paig'amparymyz(s.g'.s.): «Allaһ Tag'alanyn' razylyg'y ata-ananyn' razylyg'ynda,al ashy'y ata-ananyn' ashy'ynda» (Abdy'llaһ ibnOmar),-dep ko'rsetken. «Paig'am-pardan(s.g'.s.): IA,Rasy'ly'llaһ, jaqsylyqty aldymen kimge isteimiz?-dep surag'anda. Ol(s.g'.s.)-«Anan'a!»-dedi.Onan keiin she?-Anan'a!-Al, onan keiin she?-Anan'a! Al,Onan keiin she? –A'ken'e!(A'by' Һy'raira)-dep, anan'a degen so'zdi u'sh ret,erekshe ma'n berip qaitalag'an.Ata-anag'a jumsaq so'iley',ata-ananyn' o'sirip jetkizgen qaryzyn qaitary' ty'raly a'depter hadisterde tym ashyq ko'rsetilgen. Eger ata-anany qadirlemese tartatyn azap, ko'retin jamandyqtaryn da, a'depsizdiktin' aldyn aly' ja'ne joiy' joldaryn da nusqap bergen. Mysaly ata-anag'a jaqsylyq istegennin' g'umyr jasyn uzaq etse,ata-anasyn ka'dirlemese,onyn' ko'z jasyn to'kse,do'n' aibat so'z aitsa,ata-anag'a qarsy kelse, qarttarg'a qaramai qoisa tym ay'yr ku'na'g'a jazylyp, tozaqqa kiretindigi naqty da'leldermen uqtyrylady. Aitalyq,«Na'bi(s.g'.s.)u'sh qaitara; «Qorbolsyn! Qorbolsyn! Qorbolsyn! -degen. Man'aiyndag'ylar;«IA,Rasy'ly'llaһ (s.g'.s.), kim?-dep surag'anda, Ol (s.g'.s.) «Ata anasy nemese ata-anasynyn' biri qartaig'an shag'ynda (olarg'a qaramay'dan) tozaqqa kirgen adam» Urpaq ata-anag'a boryshty ekenin tu'sinip,ag'aiyn ty'ys,ata-baba namysyna, abyroi-atag'yna kir keltirmei meilinshe ony a'spettep ardaqtay' zor mindet,u'lken baqyt.Jaqsy bala ata-ananyn' an'sag'an qy'anyshySHyg'ys halyqtarynda aitylatyn «Bala qymbat bolsa da, balanyn' ta'rbiesi odan da qymbat»degen naqyl so'z bar. Bala ata-anasyn qy'antarlyq is-istegen kezde olardyn' to'besi ko'kke jetkendei bolady.Ata-ana balasyna kishkentai kezinen bar jaqsylyqty u'iip-to'gip o'siredi. Bala baqyty u'shin qolynan kelgenin aiamaidy.Mine,birinshi kezekte bala ata-ananyn' osy bir en'begin jete tu'siny'i kerek. Bala daiyn ta'rbieni u'nsiz ma'jbu'rli igery'shi jasyq,a'ljy'az, talapsyz, kerenay' jan emes.Ol o'sip jetilip kele jatqan,ushqyr oily,teren' sezimdi, yntaly, damy'g'a qumar,ko'ry'ge qyrag'y, esty'ge alg'yr,jalyn atqan jas bolg'andyqtan ta'rbieni sanaly igery'ge tiis.Ondai qarym-qabylyt barlyq balada bar. «Ta'rbie degenimiz balanyn' u'stine kigize qoiatyn daiyn kiim emes.Ta'rbie jumysynyn' myn'dag'an tu'ri men qyry bar. Olar ta'jiribede synala kele na'tijege ie bolady».( M.G'abdy'llin) Da'lirek aitqanda ta'rbie jat jurttan a'kelip jaba salatyn jaby' emes! Ta'rbie birey'din' ekinshige syig'a tartar murasy da emes,ko'zsiz qabyldar su'iekke sin'irer y'yty da emes, ta'rbieshinin' en'begin aqtar jemisi bar, ta'rbieleny'shinin' arymen aqtalar qaiyrymy bar, sanaly jolmen jas o'spirim boiyna jug'ysqan yrys,basyna qong'an baqyt.Ta'rbie isinde,murat maqsatyn' oryndalsa,odan asqan qy'anysh bolmaidy. «Basyna baq jug'ysyp,qut qonatyn qazaqtyn' uly qulyqty, qyzy qylyqty keledi.Sebebi-qazaq,Alladan surap, qalap alg'an urpag'yn olar qansha ko'p bolsa da, «Alla amanaty ,Ta'n'ir syiy»,- dep ko'rip,olardy-«Su'iispenshilik besigine bo'lep, Mahabbat jo'rgegine orap, Meiirim y'yzymen ay'yzdandyryp o'siredi.» Sondyqtan qazaq balasyna su'iispenshilik, mahabbat,meiirim, sypaiylyq, imandylyq qatarly asyl qasietter ana su'timen berilip, damyp jetiledi.Qazaq urpag'yn jetimsiretpeitin sebebi osynda.Jetim o'sken urpaq atalmysh besikke bo'lenbei meiirimdilik y'yzyna jary-maidy.Sondyqtan,ta'rbie meiirimdilik alaqanynda a'lpeshtenip, ju'rek jyly'y besigine bo'lenip, ju'rek qylyna terbelip, ry'htan u'ndestik tabatyn ry'hani na'zik qubylys, jan seziminin' jaidarlany',rahat taby',adam talg'amyna sa'ikestiktigin ko'rsetetin asyl murattyn' oryndaly'y.Balanyn' ata-anany ardaqtap,o'zinin' perzenttik qaryzyn bir sa't esten shyg'armay'y,tipti olar kelmes saparg'a attang'an son' da olardyn' ry'hy men ary'ag'y aldyndag'y mindetin umytpay'y-adamgershiliktin' belgisi.Bul- jas bolsyn, jasamys bolsyn balanyn' o'mir boiy o'tey'men bolatyn qaryzy, paryzy.
Qazaq:-Ei balam!Sen a'y'eli ata-anan'dy qurmettep,olardyn' qas-qabag'yna qara.Olardy shyn peiilmen su'ie bil,renjitpe. Atan' qorg'anyn',anan' qazyg'yn' ekenin esin'nen shyg'arma. «Atan'a ne istesen' aldyn'a sol keledi.»Ata-anan'nyn' abyroiy u'shin ku'res. Olardyn' atyna kir keltirme.Al,Kiikbai sheshen:«Aqylym-atam, bilimim-buryn'g'y babam, saltanatym- sabyrym,su'zip so'ileitin so'zim.Nan tabarym–narym,janashyrym-anam men jarym,-degen. Ta'rbiede ta'rbieleny'shi de,ta'rbieley'shi de birdei mindetti,birdei jay'apty boly' kerek degen qag'ida osydan ty'yndag'an.Ata-a'je,a'ke-sheshe o'z mindetin atqara alatyn, bala da ta'rbieleny'ge keletin,ony sanaly tu'rde boiyna sin'ire alatyn boly'y shart.Ko'lgir ta'rbie da'ry' bolmaidy.
Ekinshi.Ta'rbie na'tijesi ortag'a bailanysty,orta ta'rbieli bolsyn Balapan uiada neni ko'rse ushqanda sony alady.Ag'ag'a qarap ini o'sedi.Aldyn'g'y arba qaidan ju'rse, son'g'y arba son'ynan ju'redi.Eki qarttyn' ortasynda bir bala dana bolady.Eki balanyn' janyndag'y bir qart bala bolady.Qataryna qarap bala o'sedi.«Adamnyn' adamshylyg'y — aqyl, g'ylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady.» – Abai.Qorshag'an ortag'a, adamdarg'a, o'zine, o'mirge degen ko'zqarastarda jeke adamnyn' du'nietanymy, ko'zqarasy, umtylysy, nanymy baiqalady. Sondyqtan jeke adamnyn' adamgershilik sferasyn qalyptastyry'-ta'rbienin' o'zegi.Bizdin' qanshalyqty o'zimizdi ja'ne o'zgeni tu'sinetimizge bailanysty bolady. Ia',qazaqtar ul men qyz ta'rbiesine tym teren' boilap,olardyn' jas ereksheligi men tabig'i o'zgeshelikterin u'nemi jadynda ustap,ta'rbieley' jolyn tamasha tan'dai bilgen.Sondyqtan adamdy o'zin qorshag'an a'lemine ja'ne qatynasyna bailanysty anyqtaidy. Adamnyn' qorshag'an ortag'a qarym-qatynasy onyn' o'zindik ko'zqarasynan, seniminen, du'nietanymynan, basqa adamdar men qatynasynan,en' bastysy onyn' a'reketinen (en'bek, oqy', t.b) ko'rinedi.U'lgi-o'nege-o'te əserli tərbie ədisi. Bul ədis negizinde jatqan zan'dylyq: ko'ry'men qabyldang'an sanada tez əri jen'il bekidi, sebebi ony oilanyp so'zben tan'balap ne tan'basyn ay'ystyryp jaty'dyn' qajeti joq. U'lgi- birinshi, ol so'z – ekinshi signaldyq ju'ie den'geiinde əser etedi. U'lgi eliktey' u'shin naqty o'rnek berip, sana, sezim, senimdi belsendi qalyptastyryp, is-əreketke qozg'ay' salady. «Y'ag'yz joly uzaq, u'lgi joly qysqa»-degen baiyrg'y Rim g'ulamsy Seneka. Bala o'mirindegi tun'g'ysh jandy o'rnek — ata-ana,tərbieshi, dos-jaran.U'lginin' psihologiialyq negizi-eliktey'shilik. Osyg'an orai bala əley'mettik jəne inabattyq təjiribe jinaqtaidy. Jas o'spirimder o'zderi asa unatqan adamdarg'a elikteidi. Sondyqtan, balanyn' adamgershilik damy'yna qamqorlyq jasay'da onyn' o'negeli ortag'a aralasy'yna basty nazar ay'dary' qajet. O'mir o'negesi udaiy on'dy bolsa, tipti jaqsy, biraq olai bola bermeidi, balag'a əser ety'shi keri o'rnek aiaq astynda.Jastar nazaryn o'mir, adam kelen'sizdikterine ay'daryp,bolymsyz qylyqtar saldaryn taldap, olardan qorytyndy shyg'ary'-mindetti shart. Mezetimen oryndy paidalang'an unamdy u'lgi tərbieleny'shini jaman qylyqtan saqtandyry'g'a jərdem beretinin de eskergen jo'n. Tərbie tərbieshinin' jeke basy u'lgi-o'negesine, onyn' qylyq-əreketine, qamqorlyg'yndag'y balalarg'a qatynasyna, du'nietanymyna, iskerligi men abyroiyna təy'eldi. Ustaz u'lgisinin' on'dy yqpaly onyn' so'zi men isinin' jarasymdylyg'yna, balalardyn' bərine birdei aq peiildi qatynasyna orai arta tu'sedi. Bul tərbieshinin' bedeline, ol bastag'an istin' ju'ieliligi men birizdiligine de bailanysty.Sonymen,sana qalyptastyry' ədisteri tulg'anyn' izgileny' tərbiesinde man'yzdy ro'l atqarady. Mundai ədister tu'ri: ədeptilik ən'gimeleri, tu'sindiry', ug'yndyry', ədeptilik suhbattary, u'gittey', sendiry', ko'rsetpe nusqay', u'lgi tərbie ədisterinin' tiimdiligi olardyn' qalai qoldanyly'yna, ustaz tan'dag'an gy'manistik bag'ytqa təy'eldi. Bul aityp otyrg'anymyz,bu'gingi pedagogi-kadag'y nusqay'lar.Osyny Farabi babamyz bylai o'rnektegen. «Jaratylysynda a'rbir adamg'a o'z tirshiligi u'shin ja'ne en' jog'ary kemeldilik da'rejesine jety' u'shin ko'p na'rse kerek,ol muny o'zi jalg'yz ju'rip taba almaidy ja'ne bug'an jety' u'shin ol qandai da bir adam qay'ymyn kajet etedi, osy qay'ymdag'y adamdardyn' a'rqaisysyn og'an qajetti na'rselerdin' jalpy jiyntyg'ynan qandai da bir zatty tay'yp berip otyrady. Onyn' ber jag'ynda a'rbir adam o'zinen basqa ekinshi adam jo'ninde de naq osyndai ku'ige tu'sedi. Mine, sondyqtan da, bir-birine ko'mektesip jan'a o'mir jolynda jasampaz ry'hani ku'shterdin' birey'i ekinshisinin' o'mir su'ry'ine qajetti na'rselerdin' bir bo'ligin tay'yp berip otyratyn ko'ptegen adamdar birlestikteri arqyly g'ana adam o'zinin' jaratylysyna sai kemeldilik da'rejesine jete alady». Abai atamyzdyn' «Balag'a ko'binese u'sh aly'an adamnan minez jug'ady. Birinshisi – ata-anadan, ekinshisi-ustazynan, u'shinshisi-qurbysynan. Solardyn' ishinde, bala qaisysyn jaqsy ko'rse, sonysynan ko'birek jug'ady» degen dana so'zi bar. Sondyqtan da, ata-ananyn' balag'a berer ta'rbiesinin' ro'li jog'ary. Ata-analar balalaryna ta'rbieli boly'dy u'nemi y'ag'yzdaidy,teris qylyg'yn ko'rip qalsa, urysyp jekidi,kei jag'daida qol da tigizip jatady.Is ju'zinde durys u'lgi, jaqsy o'nege ko'rsety'ge shamasy jetpei qalady.Ata-ana,ag'aiyn-ty'ys,ata-a'je nag'yz ta'rbieli azamat («jaqsy ul,jaqsy qyz»)qandai boly' kerektigin ispen,o'negemen ko'rsety'i tiis. «Balany buzy'g'a,tu'zey'ge sebep bolatyn bir shart-jas ku'nde ko'rgen o'nege.»(J. Aimay'ytov).
U'shinshi. «Ta'lim men bilim kilti-til», «Ta'rbie basy-til»,«U'lkennin' tilin alg'an jas,su'rinip qabynbaidy.Ko'rinip turg'andai til men ta'rbie egiz. Ult qasieti tilinde.Tili o'lgen el-tiri o'lgen el.Til-qai halyq u'shin o'ner, bailyq,a'dep, u'lgi, o'nege. J.Balasag'un(HIg'.)«Kisige qut-tilden»-degen A.Iu'gineki(HIIg'.) «A'deptilik basy-til»-degen. Til ju'irikten de ozar.So'z adamnyn' ainasy. O'tkir so'z-o'lmes erlik,o'shpes mura.Til-janyn',dil -aryn'.Til aity'g'a on'ai, esty'ge qiyn.So'z bailyg'y -til bailyg'y. Til bailyg'y- oi bailyg'y Qazaq qog'amy:sert so'zdi, semser tildi, segiz qyrly ataly so'zdi da'riptep,ony tek qatynas nemese ta'rbie quraly g'ana emes,o'mir saltyn u'ilestiry'shi tetik retinde paidalang'an.Sondai-aq,qazaq azamatyn marapattasa, «shendi shekpen jappaityn,to'sine jyltyratyp metall taqpaityn». Qazaqtyn' marapaty da- so'z, jazasy da -so'z. Sol sebepti,a'y'let mektebinde negizgi ta'rbie quralynyn' mindetin so'z atqarg'an. Mysaly,ulyqtay',ardaqtay' , bag'a-lay',keshirim ety',tag'zym ety', ko'n'il aity', tyiymdyq so'zder,eskertpelik so'zder, estirty', joqtay', t.b. Tipten, a'y'let mektebinin' en' basty a'ley'mettik pa'ni de-«So'z o'neri» bolg'an. Bul jag'dai, qazaq degen halyqtyn' so'zdi tyn'day', so'zge toqtay',so'zde tury', so'zdi ug'yp ony qadirlei bily' dag'dysyn,onyn' salihaly a'debine, erekshe qasietine, o'zgeshe minezine. ainaldyra alg'an. Qazaq so'zben adam janyn da,ta'nin de emdegen. Qazaq tilmen azamat,tulg'a ta'rbielegen. Qazaqtyn' tili-qylysh,so'zi-soiyl.Ta'rbieley' qazaq iliminin' basty qag'idasy-ulttyq tildi jete men'gertip,sol arqyly ta'rbiele!
To'rtinshi. Balalardyn' jas erekshelikterin esepke aly' – osy zamang'y oqyty' ja'ne ta'rbie bery' ju'iesindegi negizgi printsipterinin' biri.Al,qazaq iliminde: ta'rbie isin a'r balanyn' jeke bas erekshelikterin (psihologiiasyn) eskere otyryp ju'rgizy'di de eskertedi. «Balany ty'ady ekensin', minezdi ty'maidy ekensin'», «Bir bieden ala da ty'ady, qula da ty'ady»,«Balag'a u'mit arty'-a'kenin' paryzy, aqtay'-balanyn' qaryzy» dep oi tu'iindegen Adamtany' qazaq iliminde bala-nyn' damy' ereksheligi o'te da'l, a'ri o'te qyzyqty saralang'an.Mysaly; na'restenin' kindigi tu'skenge deiin;qyrqyna deiin;tusay'yn qig'ang'a deiin:jetige deiin;ul ja'ne qyz jasy;bozbala, boijetken jasy:ku'iey' jigit,qalyn'dyq (jar bolar jasy) kezen'i t.s.sAl,munyn' o'zin en'bekke aralasy'yna sai:qozy jas,qoi jas,jylqyshy jas t.b.),na'reste, sa'bi, baldyrg'an, jas ulan,jetkinshek dep,balanyn' aqyl-oi,denesinin' damy'yna sai jiktep qarastyrady.Mine osy jas kezen'derinin' jeke o'zgeshelikterimen sanasyp ta'rbieley' qag'idalaryn qalyptastyrg'an. Mysaly,«Altyg'a deiin atan' dy(kei o'lkede ay'ylyn'dy tany) tany,jetige deiin jerin'di tany»,«Jetige deiin jerden taiaq jeisin'!», «Balan'a bes jasqa deiin patshan'dai qara,onbeske(on u'shke) deiin qosshyn'dai sana,onbesten asqan son' dosyn'dai bag'ala!» Demek, ta'rbie ja'ne oqyty' jumystary osy jas satylaryna sa'ikes ju'rgizily'i qajet. O'itkeni adam jasynyn' tabig'i negizi — jas satylary nemese biologiialyq jetily' shaqtary ekendigin halyq erte uqqan.Jas urpaq ta'lim ta'rbiesinde,qazaq: «Balag'a-Toqta!-degen so'zdi der kezinde aitpasa, keiin kesh bolady» degen qag'ida ustang'an.Basqasha aitqanda:«Balapan basynda, turymtai tusynda» demekshi, a'r na'rse der kezinde a'serli,yqpaldy bolmaq.Y'aqyt barlyq qubylysqa esepshi a'ri sarapshy. Balag'a berily'ge tiisti ta'lim-ta'rbie,bilik-dag'dy onyn' jas
shag'ynda irgesi qalanbasa,negizi qalyptaspasa,y'aqyt o'tken son',qisyq ag'ashtai qyn'yrlyq ko'rsety'i mu'mkin. Sondyqtan,myna qag'ida o'mirge kelgen.«Jastai berilgen ta'rbie, jas shybyqty igendei.»Balany y'ystan shyg'aryp alyp, opyq jey'din' o'zi qaig'y.Aitalyq,bes jas oiyn balasynyn' jasy ekeni ras. Alaida,jeti jasqa kelse de, oiyn balasynyn' ortasynda, tairan'dap ju'rgen ulang'a: «Qoisaishy-ei,…jarbaqtamai, baldyrg'an emessin' g'oi!»-dey' arqyly olardy tiia qoiatyn.Qazaq balasynyn' o'sip damy' a'r kezen'inde olarg'a arnap jasalatyn jol-jora,ra'sim ta'msilder bar.Aitalyq «Altyg'a deiin atan'dy tany» degen bolg'andyqtan qazaq balasy bul mindetin qaitken ku'nde atqary'g'a tiis.Jetige deiin jerin'di tany degendikten qazaq balasy jerin tany' dag'dysyn igery'i paryz.Ata-anasy sol balanyn' mindetin atqary'yna basshy boly'y kerek,a'ri mu'mkindik jasay'y qajet. O'mirlik bilim bery',ta'rbieley' degenimizdin' o'zi-nag'yzynda osy!Al,ag'aiyn,balan'yzdyn' osy mindetteri oryndalyp pa edi? Eske tu'sirip qoig'anyn'yz jo'n aq.Bulai dey'imnin' ekinshi ushy,balany-adam retinde qurmettep qadyr-tuty'dyn', olarmen til tabysyp tu'sinisy'din' basty sharty osy g'uryptardy atqary' bolyp tabylady Mysaly, atqa mingizy', toqym qag'y',su'ndetke otyrg'yzy', tyrnaqaldysyn belgiley', tilasharyn atap o'ty' t.b.« Jaqsylyqqa qur so'z arqyly shaqyryp, yntyqtyry' mu'mkin emes. Adamnyn' tabig'aty sol — kez -kelgen na'rsede u'lgini qajet etedi Jasynda ko'rgeni joqtyn', o'skende aitary da joq.»(G'.Mustafin) ( jalg'asy bar)

Ainur Seriqyzy
16 qan'tar 2018

Pedagogika
Qobdabai Qabdyrazaquly, Sanaly ta'rbie qag'idaty buzylg'any nesi?

Maqala avtory: Qobdabai Qabdyrazaquly
Jumys orny: zeinetker
Lay'azymy: zeinetker ustaz
Portalg'a jariialany' merzimi: 20.01.2018

Sanaly ta'rbie qag'idaty buzylg'any nesi?

Sanaly ta'rbie,syldyr so'z,tuldyr u'lgige nege ainaldy?Qulaq muryn,bet –beinesi anyq emes,bereri men ko'rseteri du'da'mal,,tipti imani mazmuny,ry'hany azyg'y jalan',g'ylymi negizi jutan',o'siet-o'negesi na'rsiz ,jasurpaqty jalyqtyratyn,sag'yzdai sozylg'an u'ndey'ler men urandarg'a,oryndaly'y shu'ba'li maqsattar men jobalarg'a malshyng'an bu'gingi ta'rbieley' ta'sili, kisi qalyptastyry' amaly,tulg'a ta'rbieley' jol-jorasy,adam jetildiry', o'n'dey' a'disi, tu'r tulg'asy jynoinaq shen'berinde,a'depsiz, tu'rpaiy,tag'y, na'psiqumar, qatygez, ashko'z,alaiaqtardyn' ty'yp shyg'yp jatqany qandai ta'rbienin' na'tijesi,nendei u'lgi-o'negenin' yqpaly?
A'rbir ulttyn' qai kezen'de bolmasyn aldynda turatyn uly murat- mindetterinin' en' bastysy o'zinin' isin, o'mirin jalg'astyratyn salay'atty, sanaly urpaq ta'rbieley'. Bolashaq qog'am ielerin jan-jaqty jetilgen, aqyl — parasaty mol, ma'deni- g'ylymi o'resi ozyq azamat etip ta'rbieley' ag'a by'ynnyn' qog'am aldyndag'y zor boryshy. Sanaly urpaq-sanaly ta'rbie na'tijesi.Sanaly ta'bie degenimiz ne edi?Zamang'a sai osy ug'ymymyz o'zgerip ketken shyg'ar..Sondyg'ynan bolyp,qog'amda ju'rilip jatqan ku'lli ta'rbielik is-a'reketter bizge «sanasyz bolyp» sezilip,tanylyp ju'ry'i de mu'mkin g'oi!
. Sana — obektivti shyndykty tany', adam psihikasynyn' en' jog'arg'y tu'ri. Sana adamnyn' o'zine, tabig'atka, basqa adamdarg'a qarym-qatynasyn sezine aldyna maqsat qoia bily'ge, ony ju'zege asyry'g'a mu'mkindik jasaidy. Sana эrbir jeke adamg'a ta'n dara qasiet. Jeke sanamen qatar o'mir su'rgen ortag'a bailanysty qalyptasatyn qog'amdyq sanada bolady, adam sanasynyn' mazmunyna onyn' o'sken ortasy, qog'amdyq bolmys yqpal jasap otyrady. Adamnyn' psihikasy, sanasy onyn' qog'amdyq qyzmetteri men tu'rmys jag'dailaryna bailanysty damidy. Sana degenimiz – obektivti du'nienin' adam miynda paida bolatyn sy'bektivtik beinesi, sa'y'lesi. Biraq ol jai beine emes, shyg'ar-mashylyq beine. Sana-qog'amdyq qubylys. Adamnyn' sanasy adamzat kog'amynyn' uzaqqa sozylg'an damy'ynyn' na'tijesinde paida boldy. Psihikalyq ja'ne sanaly qyzmettin' эlementteri aqparat almasy' u'shin dybys signaldaryn ja'ne isharany qoldanatyn jog'ary damyg'an, toptasyp o'mir su'retin jany'arlarda da ko'rinis beredi. Bir katar jany'arlardyn' — mysyq, it tektester,primattar, delfinder a'reketterinin' ko'bi ku'rdeli ja'ne sananyn' qyzmetin talap etedi.Qazaq muny qolynda o'sirgen jylqysynynan,bay'lyg'an qusynan,basqa da jany'arlardan ko'rip,baiqap erte an'g'arg'ag. Odan keiin jany'arlardyn' o'zindik «morali», o'zin ustay' a'detteri, jetekshilik u'shin ku'res ju'rgizy'i bar. Jalpy, jany'arlardyn' o'miri o'zinen-o'zi ju'rip jatqan joq, olarda sanag'a bag'ynyshtylyq, iag'ni bir ma'n bar. Alaida adamnyn' sanasy bu'l jany'arlardyn' ku'rdelendirilgen psihikalyq qyzmetinin' jalg'asy emes, teren' ustanymdy o'zgeristerdin' na'tijesi. Bu'l o'zgeristerdin' negizi-en'bek. En'bek arqyly en'bek quraldary jasaldy ja'ne materialdyq zattardy kaita jan'g'yrty' u'shin adamdardyn' aldymen qarapaiym, keiinirek ku'rdeli qajettilikterin o'tey' u'shin paidalanyldy. Adamnyn' эvoliy'tsiiasy 3 million jylg'a jy'yq merzimdi quraidy, sonyn' 95%-y adamnyn' nyshany aiqyn ko'rinetin alg'ashqy ujymdardy kalyptastyry' u'shin jumsaldy Bul materialistik ug'ym bolg'anymen sanaly ta'rbie ma'nin ashy'g'a jetkilikti ko'zqaras.Adam sanasy u'sh tu'rli qyzmet atqarady, olar-aqyl-oi, erik, sezim. Adamgershilik ry'hani sananyn' maqsaty-o'mirdin' qundylyg'yn tu'siny', aqyl-oi arqyly u'nemi shyndyqty, aqiqatty izdey'; sezim arqyly suly'lyqty sezinip, tu'siny';erik arqyly meiirimdilikke, raqymdylyqqa umtyly'.Adamnyn' qiialy, o'zindik sanasy, ar-uiaty, shyg'armashylyq umtylysy ba'ri de sananyn' qyzmetine jatady. Osyndai ry'hani qasietter bolmasa, biz kisilik kelbetimizdi mu'lde jog'altar edik. «Adamnyn' igi qylyqtary men jaqsy a'reket-terin ju'zege asyry'g'a ko'mektesetin jan qasietteri – izgilikti qasietter, al adamnyn' pasyq ister men on'bag'an a'reketter jasay'yna sebepshi bolatyndary – surqiialyq, kemistik nemese opasyzdyq bolyp shyg'ady».« Qaiyrymdy qala turg'yndarynyn' ko'zqarastary» degen traktattarynda a'l- Farabi o'z zamanynda sirek kezdesetin oilar aitady. Adam o'mirin jai g'ana su'rmei, u'nemi qaiyrymdylyq jasay'g'a, izgilikke, jaqsylyqqa qarai umtyly'g'a qajettigin eskertedi uly oishyl, sonymen qatar qog'amdag'y en' negizgi ry'hani qundylyqtarg'a – «o'zara ko'mektesy'di» jatqyzady. « Qaiyrymdylyq eki tu'rli bolady, — deidi g'ulama: эtikalyq ja'ne intellekty'aldyq. Intellekty'aldyq – (jannyn') aqyl-parasattyq jag'yna jatatyn qaiyrymdylyq, ma'selen, danalyq, parasat, aqyl-oidyn' tapqyrlyg'y men o'tkirligi, ug'ymtaldyq. Эtikalyq qaiyrymdylyq – (jannyn') umtyly' jag'yna jatatyn qaiyrymdylyq, ma'selen, ustamdylyq, batyldyq, jomarttyq, a'dildik. Jaman qylyqtar da osylaisha bo'linedi». Bul jerde эtikalyq qaiyrymdy-lyqtardyn' nag'yz ry'hani qundylyqtar ekendigin atap o'ty'ge bolady .Sonymen qatar osy qasietterdin' turaqtany'y u'shin ko'p ret qaitalany'y ja'ne sog'an u'ireny'i qajet ekendigi aitylady. Bul adamnyn' tulg'a bolyp qalyptasy'yndag'y ry'hani damy'dyn' roli zor ekendigine qarai bag'yttaidy. Tərbie so'zi arab tilindegi halaha tu'birinen shyg'ady. Mag'ynasy: minez, tabig'at, jaratylys, sipat degen mag'ynalarg'a keledi. Termindik mag'ynasyna sai, adamnyn' jaqsy men jamandy ajyraty'yna sebep bolg'an ry'hani tan'day'lardy, minezder men qatynas-tardyn' jiyntyg'yn ta'rbie dep ataimyz. Jalpy islam so'zinin' tildik mag'ynasy: moiyn-suny', meiirim, shapag'at, ta'rbie, qabylday' degen mag'ynalardy beredi.Termindik mag'ynasy: Paig'ambarlar arqyly jaraty'shy tarapynan jiberilgen a'mirler men tyiymdardyn'
jiyntyg'y. Osy a'mirler men tyiymdarg'a moiynsuna otyryp ta'rbielengen adamdy
«Musylman» dep ataimyz. Demek, musylman ta'rbieli adam degen so'z eken. Islam dinin-de ahlaq (ta'rbie) eki topqa bo'linedi: 1. Alla tag'ala aldyndag'y (ta'rbiemiz) nemese mindet-terimiz. Bug'an: Namaz, Oraza, t.b. g'ibadat qulshylyqtarymyz jatady. 2. Jeke tulg'a men
qog'am arasyndag'y mindetter, ta'rbielik qarym-qatynastar Bug'an: O'mir su'rip . otyr-g'an qog'amdag'y jeke tulg'alyq barlyq qarym-qatynastar (a'ke-sheshe, januia, Otan, ustaz, sha'kirt, qog'am aldyndag'y mindetterimiz t.b) jatady. Islam dininin' ta'rbiege bergen man'yzynyn' tag'yda bir buljymas aig'ag'y-Rabby so'zi ta'rbieshi so'zimen tikelei mag'ynalas. Orys tilinde “Ta'rbie” so'zi asyray', o'mirge u'irenbegen, ko'mekti qajet etetin a'lsiz, na'resteni tamaqtandyry' degen mag'yna beredi.Qazaq tu'sinigi boiynsha (shyg'y' tegi ko'ne tu'rik tilinin' ig-er,ig-dir-il-gen,bay'lyng'an,jigerlendirilgen,ta'rbielengen) : «Ta'rbie- ken' mag'ynasymen alg'anda, qandai da bolsa bir jan iesine tiisti azyq berip, sol jan iesinin' durys o'sy'ine ko'mek ko'rsety' degen so'z» (M. Jumabaev)Olai bolsa sanaly ta'rbie degenimiz aitylg'an aqyl-ken'es,berilgen u'lgi o'neginin' qajettiligi men man'yzyn sanag'a salyp,oilanyp –tolg'anyp,jan azyg'yn,jaisan' minezben,asqaq ko'n'ilmen,shyn nietpen qabyl alyp,ustazdyn' yqylasyna ko'nip,tilin aly'dy aitamyz.Ta'rbieley'-ta'rbieshi ta'rbieleny'shinin' jan saraiynyn' kiltin tay'yp,ony jan jyly'ymen nurlandyryp, ko'kirek ko'zin asha otyryp,aitqanyna ko'ndirip,son'ynan erte bily' o'neri bolmaq.Osy nietten, evropada pelagog ug'ymy paida bolyp qalyptasqan.Evropa pedagogikasynyn' damy' ko'shinde mynandai eki iz, eki pikirdin' silemi anyq baiqalady:Birinshi pikir boiynsha, balanyn' basy «taza taqta» (tabula raba) nemese «taza paraq».Sondyqtan, onyn' ko'keiine
ne jazam desen',sony jazy'g'a bolady.Balanyn' keleshekte kim bolatynyn tu'geldei ta'r-bieshi sheshedi. Ta'rbieshi baladan keleshekte qandai adam jasap shyg'arg'ysy kelse,
ba'ri qolynan keledi.Ekinshi pikir boiynsha, balanyn' ko'keiine ne bolsa, sonyn' ba'rin jazy'g'a bolmaidy. Birey'di birey' ta'rbielei almaidy, a'rkim o'zin-o'zi ta'rbielep,azamat qataryna jete alady. Son'g'y pikir myna da'lelge su'ienedi.Eshkim balanyn' basyna o's-ietterdi engizip, onyn' ruqsatynsyz isin, qylyg'yn sol o'sietterge bag'yndyra almaidyBala u'lkenderdi tyn'dag'ysy kelse, tyn'daidy, tyn'dag'ysy kelmese, tyn'damaidy – o'z erki. Da'leldin' bul tu'ri oryndy siiaqty.Biraq, birinshi pikirdi de joqqa shyg'ary'g'a bolmai-dy.Sebebi:ta'rbieshi balamen til tay'yp, jaqyn qatynasta bola alsa, onda balany o'zinin'so'zine ko'ndirip, birazg'a deiin jetelep, ony ta'rbieley'de eda'y'ir da'rejege jete alady. Biz osy eki pikirdin' a'rqaisysyna ta'n qolaily jag'yn alyp, ta'rbiege umtylatyn bal-anyn' o'zi, onyn' kelisiminsiz bul salada na'tijege jety'ge bolmaitynyn moiyndai otyryp, eger ta'rbieshi balanyn' «kiltin» taba alsa,onda ta'rbie salasynda u'lken na'tijege jete alady deimiz. Sebebi,ta'rbieley' qazaq iliminde erekshe qag'idat bar. Urpaq ata-anag'a boryshty ekenin tu'sinip,ag'aiyn ty'ys,ata-baba namysyna,abyroi-atag'yna kir keltirmei meilinshe ony a'spettep ardaqtay' zor mindet,u'lken baqyt.Jaqsy bala ata-ananyn' an'sag'an qy'anyshyAta-ana balasyna kishkentai kezinen bar jaqsylyqty u'iip-to'gip o'siredi. Bala baqyty u'shin qolynan kelgenin aiamaidy.Mine,birinshi kezekte bala ata-ananyn' osy bir en'begin jete tu'siny'i kerek. Bala daiyn ta'rbieni u'nsiz ma'jbu'rli igery'shi jasyq,a'ljy'az, talapsyz, kerenay' jan emes.Ol o'sip jetilip kele jatqan,ushqyr oily,teren' sezimdi, yntaly, damy'g'a qumar,ko'ry'ge qyrag'y, esty'ge alg'yr,jalyn atqan jas bolg'andyqtan ta'rbieni sanaly igery'ge tiis.Ondai qarym-qabylyt barlyq balada bar. «Ta'rbie degenimiz balanyn' u'stine kigize qoiatyn daiyn kiim emes. Ta'rbie jumysynyn' myn'dag'an tu'ri men qyry bar. Olar ta'jiribede synala kele na'tijege ie bolady».( Ma'lik G'abdy'llin) Da'lirek aitqanda ta'rbie jat jurttan a'kelip jaba salatyn jaby' emes! Ta'rbie birey'din' ekinshige syig'a tartar murasy da emes,ko'zsiz qabyldar su'iekke sin'irer y'yty da emes, ta'rbieshinin' en'begin aqtar jemisi bar, ta'rbieleny'shinin' arymen aqtalar qaiyrymy bar, sanaly jolmen jas o'spirim boiyna jug'ysqan yrys,basyna qong'an baqyt. Sondyqtan,ta'rbie meiirimdilik alaqanynda a'lpeshtenip, ju'rek jyly'y besigine bo'lenip,ju'rek qylyna terbelip, ry'htan u'ndestik tabatyn ry'hani na'zik qubylys,jan seziminin' jaidarlany',rahat taby',adam talg'amyna sa'ikestiktigin ko'rsetetin asyl murattyn' oryndaly'y.Ta'rbie isinde,murat maqsatyn' oryndalsa,odan asqan qy'anysh bolmaidy. «Basyna baq jug'ysyp,qut qonatyn qazaqtyn' uly qulyqty,qyzy qylyqty keledi.Sebebi-qazaq,Alladan surap, qalap alg'an urpag'yn olar qansha ko'p bolsa da, «Alla amanaty ,Ta'n'ir syiy»,- dep ko'rip,olardy-«Su'iispenshilik besigine bo'lep,Mahabbat jo'rgegine orap, Meiirim y'yzymen ay'yzdandyryp o'siredi.» Sondyqtan qazaq balasyna su'iispenshilik, mahabbat,meiirim, sypaiylyq, imandylyq qatarly asyl qasietter ana su'timen berilip, damyp jetiledi.Qazaq urpag'yn jetimsiretpeitin sebebi osynda.Jetim o'sken urpaq atalmysh besikke bo'lenbei meiirimdilik y'yzyna jarymaidy. « Meiirimdilik,- dep jazdy K.Bovi,- mylqay'lar so'ilei alatyn, keren'der esti alatyn til» Osy ultandy qag'idat buzylyp,meiirim-ja'birley'ge,aqyl qosy'-ma'jbu'rley'ge ay'ystyrylg'an. Ma'jbu'r-ley'-oqytyp bilim-bery' barlyq salasyna kirigip, bilep-to'stey'shilik sipat alg'an. Ta'rbie-leny'shi men bilim aly'shy,ata-ana men jurtshylyq pikirin elep-eskery' osy ju'ieden oryn ielenbeitin halge jete qabyl bolg'an.Oqyty'-ta'rbieley' qag'idatyn maman-g'alymdar, zerttey'shiler emes,aqshasy bar,bedeldi,biligi barlar qoldan jasap alatyn bolg'an.
Halyq danalyg'y adamda u'sh jut bar deidi. Onyn' biri – o'lim, ekinshisi – ka'rilik, u'shinshisi – jaman bala. Ka'rilik kelmei qoimaidy. O'lim almai qoimaidy, al bala jaman bolsa, odan qutyly' joq, adamdyqtan shyg'arady, abyroiyn'dy airandai to'gedi. SHynymen de adam balany o'mirge o'zinin' artynan urpaq, mura, o'zinin' jalg'asyn qaldyry' u'shin a'keledi. Sondyqtan, «atadan jaqsy bala ty'sa, esiktegi basyn to'rge su'irer, atadan jaman bala ty'sa, to'rdegi basyn jerge su'irer» dep tegin aitylmaidy Qazaq qatty aitsasa da,jaqsy aitatyn halyq. A'kemin dep qaitesin',tilin'di ulyn' almasa, adammyn dep qaitesin', ju'rekte jyly' bolmasa. «Aqyldy urpaq o'sirsen' alyp shyg'ar quldyqtan, aqylsyz urpaq o'sirsen', by'lyqqanyn' by'lyqqan! Balan' jaqsy ta'rbieli bolsa,jer beti jaqsy,ta'rbiesiz,o'negesiz bolsa jer asty jaqsy!»BUrpaqtyn' bulai boly'yna ata-ananyn' o'zi kina'li ekeni barshag'a aian bolg'anymen,olardyn' erkine salyp,urpaq keleshegin,jeke a'y'let shen'berinde qaldyryp qoimai,jo'nge salatyn, oqy'-ag'arty' orny,ta'rbie oshaqtary bola tu'ra,ju'ieli de,pa'rmendi sharalardyn' jetispei jatqany jasyryn emes.SHyndyg'ynda quldyqtan qutylsaq ta,by'lyg'y'dan ko'z ashpadyq.En' aldymen eshkimge des bermegen,bar meiirim men izettin' uiasy bolg'an,o'ner men salt-da'stu'rdin' saqtay'shy a'ri jalg'astyry'shysy,qut bereke oshag'y qazaq otbasynyn' irgesi so'gilip,shan'yrag'y shaiqala bastady.Onyn' o'zin ja'birley' men zorlyq-zombylyq uialap aldy. «Qazaqstannyn' dag'darys ortalyqtary odag'ynyn'» ma'limetinshe, elimizde turmystyq zorlyq-zombylyqtan jyl saiyn 400-ge jy'yq a'iel ajal qushady eken.Bas proky'raty'ranyn' 2016 jyl boiynsha ma'limetine qarasaq, 36 a'iel mert bolg'an. Tag'y bir quqyqqorg'ay'shylardyn' derekterine qarag'anda, byltyr qyz-kelinshekterge qatysty 91 631 quqyqbuzy'shylyq tirkelgen. Onyn' 71 965 ay'yrlyg'y ortasha qylmys bolsa, 4 131-i ay'yr qylmystar sanatynda. Al, 420-sy asa ay'yr qylmys.
Ta'rbielik qarapaiym qag'idalar bu'zylg'andyg'ynan bolyp,ulttyq sanada u'lken ay'ytqy'lar ko'rinis bery'de.Ta'rbieley' qazaq iliminde 7-15 jasqa deiin biiazy a'dep,jibek minez u'lgiliri men qalyptaryn jas urpaqqa igertip,dag'dylandyry' tiis.Eger osy shaqta,jas urpaq ulttyq dag'dy- mashyqtardy igermei qalsa,basqa jurttyn' a'dep,dag'dysyn o'zdiginen igerip kete barady.Osynyn' saldarynan a'depsizderdi a'deii daiynlag'andai,ko'rgensizder tym ko'beiip ketken.A'y'lette,bala-baqshada,mektepte osy y'aqytta balalardyn' basyn qatyryp, eshkimge tu'siniksiz pa'nderdi(o'zin-o'zi tany',valelogiia t.b.) oqytyp kelemiz. Osynyn' ba'rinen bultary' u'shin,balany ta'rbieley'din' 80 paiyzy otbasynda(6 jastan mektepke barady ) ju'zege asyryly'y tiis degen «danyshpandyq qag'idatty» alg'a tarta bastadyq.Qazaqtar o'tken shaqta 4-7 jas aralyg'ynda balalarynyn' ty'ma talant nyshandaryn anyqtaty' u'shin adamtany'shylar men boljag'ysh ta'y'ipterge aparyp,bolmag'anda aity'ly o'ner g'ylym ielerine ko'rsetip,sondai bolar ma eken dep ay'zyna tu'kirtip zyr ju'girgeni belgili. Al,o'rkendi elderde ka'zirgi shaqta balalrynyn' beiimdiligin, ikemdiligin anyqtaty' u'shin 3-7 jas aralyg'yndajalyqpai anyqtay',joramalday' ortalyqtaryna aparyp jan-jaqty saraptama jasatady. Al,bizde munyn' ornyna, «shet tilin» oqytyp zerdesin ashady,o'mirge daiyndaidy. Bizdin' qog'amda adamdardyn' talantyna,intellekty'aldy a'ley'itine su'ieny'den go'ri etektei diplom,at u'rkerlik ataqqa su'ienetindikten olardyn' ty'ma talant,darynyn jastai anyqtap damyty'dyn' qajeti joq bolyp tur.Jalpy oqytyp ta'rbieley' is-a'reketin ma'jbu'rley'den, qajettilikke qarai bet buratyn kez keldi.

Pedagogika
Jailay'baeva Indira Jy'batkanovna, Y.ALTYNSARINNIN' AG'ARTY'SHYLYQ QYZMETININ' PSIHOLOGIIALYQ NEGIZI

Maqala avtory: Jailay'baeva Indira Jy'batkanovna
Jumys orny: Y.Altynsarin atyndag'y Ry'dnyi a'ley'mettik -gy'manitarlyq kolledji
Lay'azymy: arnaiy pa'nderdin' oqyty'shysy
Portalg'a jariialany' merzimi: 08.01.2018

Y.ALTYNSARINNIN' AG'ARTY'SHYLYQ QYZMETININ' PSIHOLOGIIALYQ NEGIZI

Ahmettei alyp, Mirjaqyptai talantty tulg'alar du'nie esigin ashqan kieli Torg'ai topyrag'ynyn' maqtan tutar uldarynyn' biri de biregei qaran'g'y qazaq dalasyna ry'hani sa'y'le shasha bilip, halyqty bilim aly'g'a shaqyrg'an , ju'reginde jiger oty bar urpaqty arman etken uly ag'arty'shy Y.Altynsarin. Onyn' qazaq balalar a'debietinin' atasy, aqyn, эtnograf, qazaq alfavitin jasay'shy jan'ashyl pedagog ,qazaq tilindegi alg'ashqy oqy'lyqtyn' negizin qalay'shy ekendigin , mektep tabaldyryg'yn alg'ash attag'an oqy'shydan bastap , eseiip , egde tartqan qarttarymyzdyn' da biletini aidan anyq. Altynsarinnyn' o'z halqyn oqy'g'a, o'nerge u'ndey'i, nadandyqqa, zulymdyqqa qarsy shyg'y'y, sol kezdegi a'ley'met o'mirindegi ten'sizdiktin' betin ashyp, o'mir shyndyg'yn ko'rsety'i, jastardy jaqsylyqqa, adamgershilikke ta'rbieley'i onyn' shyg'armashylyg'ynyn' negizgi arqay'y desek, sonymen qatar qazaqtyn' qazirgi erjetken proza janrynyn' ja'ne balalar a'debietinin' de en' alg'ashqy negizin saly'shysy boldy. Ybyrai Altynsarin – jazba a'debietimizdin' to'rinen berik oryn alatyn pedagog-jazy'shy. Ultynyn' uly ustazy –bar sanaly g'umyryn ty'g'an halqyn o'ner-bilimdi, jan'a zamannyn' o'rkenietti,ma'denietti elderdin' qataryna qosy' jolyna arnag'an ko'rnekti tulg'a. Ol o'zinin' pedagogtik, ag'arty'shylyq, aqyn-jazy'shylyq tarihi qyzmeti men talantyn , u'mit ku'ttirer jas urpaqty oqytyp , sol zamannyn' ozyq g'ylymymen qary'landyry'g'a belsene at salysqan. Uly ag'arty'shynyn' o'mir joly men halqyna sin'irgen adal qyzmeti men ry'hani shyg'armashylyg'y jaily qalamy ju'irik ,ozyq oily g'alymdar jete tanysyp ,zerdege tu'iip zerttep ju'rgen jaiy bar. Mysaly, Ken'es da'y'irinde de Y.Altynsarinnyn' o'mirbaiany, onyn' ag'arty'shylyq jolyndag'y jumystary, jazy'shylyg'y, pedagogtik en'bekteri, a'r ma'selege ko'zqarastary jaily jazylg'an maqala, tanystyry', zerttey'ler ko'p: M.A'y'ezov, S.Muqanov, M.Joldybaev, G'.Tog'janov, A'.Qon'yratbaev, T.Ta'jibaev, B.Su'leimenov, Q.Jarmag'ambetov, tag'y basqalardyn' en'bekteri bar. Altynsaring'a a'r jag'ynan kelip, ko'ptegen bag'aly pikirler aitqan — professor A.F.Эfirov («Ybyrai Altynsarinnyn' pedagogikalyq qyzmeti», 1945 jyl)bolsa , al Altynsarinnyn' o'mirbaianyn, ag'arty'shylyq, pedagogtik oi-pikir, ko'zqarastaryn molyraq qamtyp, teren'irek zerttegen — pedagogikalyq g'ylymdardyn' kandidaty A'.Sydyqov boldy Onyn' «Pedagogiсheskaia ideia i prosvetitelstvo Ibraia Altynsarina» (1949j.) atty en'begi uly ag'arty'shynyn' ulylyg'yn asqaqtatyp , ta'rbielik ma'ni zor shyg'armalaryn tany'da qundy en'bekterdin' biri bolyp tabylady. Bul avtorlardyn' ekey'i de pedagogika g'ylymdarynyn' mamany. SHyndyg'ynda da atalmysh g'alymdardyn' zerttey'leri oqyrmandardyn' ko'n'ilin ay'dararlyq jaqsy en'bekter bolyp shyqty. Jalpy, g'ylymda uly ag'arty'shynyn' pedagogikalyq ko'zqarastary tolyg'ymen ashyldy dey'ge negiz bar. Biraq a'li ku'nge deiin az zerttelip kele jatqan –onyn' psihologiialyq ko'zqarastary jaily ma'sele.Bar o'mirin ag'arty' ta'lim ta'rbie salasyna arnag'an osy qyzmetti o'z o'mirinin' negizgi arqay'y dep oilag'an u'lken ju'rekti ustazdyn' adam janyn na'zik sezetin asa sezimtal psiholog bolg'andyg'y aidan anyq. A'itse de Y.Altynsarinnyn' psihologiialyq ko'zqarastary jaily zerttey' ju'rgizgen g'alymdar qatary sirek. Solardyn' qatarynan oq boiy ozyq turatyn ko'rnekti g'alym, pedagogika g'ylymdarynyn' doktory, professor, Qazaqstannyn' en'bek sin'irgen g'ylym ja'ne tehnika qairatkeri Jaryqbaev Qubyg'ul Bozaiuly boldy. Ol Alash qairatkerlerinin' psihologiialyq ja'ne pedagogikalyq muralary jo'ninde birqatar g'ylymi en'bekter jazg'an.Onyn' g'ylymi-zerttey' jumystarynyn' negizgi bag'yty:Qazaqstandagy psihologiialyq ja'ne pedagogikalyq oi-pikirlerdin' damy' tarihy,эtnopsihologiia ma'seleleri. Ol o'zinin' S.Qalievpen birge qurastyryp jazg'an «Qazaq ta'lim-ta'rbiesi» atty kitabynda Y. Altynsarinnyn' psihologiialyq ko'zqarastaryna ken'inen toqtalg'an bolatyn. Biraq Y.Altynsarin pshologiiadan arnaiy taqyryp zerttemegen, kerisinshe onyn' ta'rbielik ma'ni zor shyg'armalarynyn' astarynda psihologiialyq oidyn' tamyry teren'ge tartqan. A'sirese, bala ja'ne ony ta'rbieley' joldary, oqyty' protsesinin' psihologiialyq pedagogikalyq negizderi, ustaz ma'selesi, qog'amdyq psihologiia ma'seleleri siiaqty t.b jatqyzy'g'a bolady.Altynsarinnyn' aity'ynsha, adamnyn' sana sezimin negizinde ta'rbie bileidi de,onyn' jan-jaqty tulg'a bolyp qalyptasy'yna materialdyq o'mir jag'dailary emes,ag'arty'shylyq a'reketpen tyg'yz bailanysty ekenin an'g'artady. Onyn' bir g'ana «Bir y'ys maqta» degen a'n'gimesinin' ko'zdegen maqsaty jastardy en'beksu'igishtikke, uqyptylyqqa ta'rbieley' bolsa, al, «Asyl sho'p» degen a'n'gimesinin' mazmuny psihologiialyq tu'iinge negizdelgen. «Sabyr» termini psihologiialyq protsess bolyp tabylatyn eriktin' sapalarynyn' biri ustamdylyqqa sinonimdes bolyp keledi.O'mirde sabyrly bola bilgen adam , qandai jag'dai da bolmasyn ustamdylyq tanytsa , qai kez de de oilag'an armanyna, dittegen maqsatyn jetedi. [3,75-82b]
Psihologiialyq ma'nge toly ta'rbielik man'yzy zor a'n'gimelerinin' tag'y biri «Ay'ry'dan aiag'an ku'shtirek».Munda jaso'spiriminin' shydamdylyq,sabyrlylyq,imandylyq, adamgershilik syndy erik-jiger qasietteri ko'rkem tilmen baian etiledi.A'n'gime jelisinde abaisyzda bir balany arba qag'yp ketip, aiag'yn syndyrady.Bolg'an jag'daidy ko'zimen ko'rgen anasy qatty qapalanyp,esinen tanady. Anasynyn' jylap jatqanyn baiqag'an bala birden jylag'anyn qoiyp,tipti syng'an aiaqty salyp jatqannyn' o'zinde dymyn shyg'armaidy.Er jigitke ta'n shydamdylyq, sabyrlylyq, ustamdylyq tanyta bilgen jas balanyn' bul qylyg'y synyqshyny qairan qaldyrady. Synyqshy baladan: «aiag'yn' ay'yrmai ma, qabag'yn'dy da shytpaisyn' g'oi dep suraidy.Anasyna bildirtpei bala : «Ay'yrmaq tu'gil janym ko'zime ko'rinip tur,biraq menin' janymnyn' qinalg'anyn ko'rse,a'jem de qinalyp,ju'demesin dep shydap jatyrmyn»-depti. Kip-kishkentai bala tu'n uiqysyn to'rt bo'lip ta'rbielep o'sirgen anasynyn' qabag'yna esh kirbin' tu'spegenin qalap otyr. Ag'arty'shynyn' shag'yn g'ana a'n'gimede aitar oiy bala ju'reginin' an'g'arympaz, sezimtal ekendigimen erekshelep tur.
Y.Altynsarin a'n'gimelerinin' barlyg'y da balalardyn' jas erekshelikterin eskere otyryp jazylg'an. Tili jen'il, mazmuny tartymdy. A'n'gimelerdin' negizgi ko'zdegen maqsaty- ustaz ben ata-ana yntymaqtasa otyryp,balanyn' boiynda en' izgi qasietterdi qalyptastyry'. Sondyqtanda bolar, uly ag'arty'shy jaso'spirimderdin' teren' bilim men o'negeli ta'rbieni boig'a sin'iry'i ja'ne de aqyl oi belsendiligin arttyra otyryp, jan-du'niesin jaqsarty' mektep pen ata-ananyn' ortaq mindeti ekenin eskertedi.
Ol –man'dai termen ,adal en'bekpen kelgen en'bek g'ana o'nimdirek bolyp adamnyn' o'mirge degen ko'zqaras ko'kjiegin ken'eitip, onyn' boiynda kishipeiildilik,meiirimdilik, zerektik, a'deptilik ,jinaqtylyq, jomarttyq, shydamdylyq, tabandylyq syndy jaqsy qasietterdin' qalyptasy'yna o'zdiginshe a'seri bar ,sondyqtan ata-ana otbasynda balany kishkentai ku'ninen bastap ug'yndyryp ta'rbieley' qajettiligin basa eskertedi. Mysaly : »Qypshaq Seiitqul»taqyrybyndag'y a'n'gimesinde de aianbai en'bek etken adam g'ana,o'z muratyna jete alatynyn baian etken. Atalmysh a'n'gimesinde qazaq ay'ylynyn' en'beksu'igish ,otyz u'ili tobyrdyn' basshysy Seiitquldyn' aqyldylyg'y men tapqyrlyg'yn tamasha sy'rettegen. Ol adal en'bektin' na'tijesinde o'zine de, o'zgelerge de qol ushyn berip, qiyndyqtan shyg'ar joldy on'ynan izdestirip, o'zen-sy'ly Qabyrg'a degen jerge elin ko'shirip kelip qonystandyrady.Az y'aqytta halyqtyn' en'sesin ko'terip, maldy ay'ylg'a ainalady. Halyqtyn' turmys tirshiliginin' jaqsarg'anyn an'g'arg'andar oidan-qyrdan ko'ship kele bastaidy. So'itip tynymsyz en'bek , ustamdylyq pen shydamdylyq o'z jemisin berdi. Al, keiipkerdin' ag'asy urlyqtyn' jeteginde , aqyr aiag'ynda qolg'a tu'sip mert bolady. Ag'arty'shy o'z a'n'gimesinde « en'bek tu'bi jen'bek» degendei, qandai qiyndyq bolsa da o'z adal en'begimen u'lken jetistikterge jety'ge bolatynyna oqy'shysyn sendire bilgen. Ko'rkem a'n'gimenin' sheberi Y.Altynsarin didaktikalyq a'n'gimelerinde keiipkerlerinin' jan saraiyn, ka'sibi oilay' qabiletin ulttyq ry'hta sipattaidy. SHag'yn a'n'gimeler jastardy en'beksu'igishtikke,izgilikke,tapqyrlyq pen a'reketshildikke ,izdenimpazdylyqqa ,durys o'mir su're bily'ge ta'rbieley'ge negizdeidi. [2,45b ]
Mektep bilim bery'din' negizgi by'yny retinde man'yzdy qyzmet atqarady.Sondyqtan da bolar Y.Altynsarin ta'rbieshi ,ustaz , mug'alimdik o'ner jo'nindegi aitqandarynda da psihologiialyq tu'iinder az emes. Ol oqy' ta'rbie protsesinde mug'alim roline airyqsha man'yz berdi, mektep isinin' san salasyndag'y jetistikterdi mug'alimnin' bilimi men iskerligine ,bedeli men o'z qyzmetin jan ta'nimen su'ie bily'inde dep tu'sindi. Y.Altynsarin mug'alimderdin' oqyty' ta'silderin u'nemi jetildirip otyry'yn olardyn' pedagogikalyq ja'ne oqyty'shylyq ta'silderdi men'gery' qajettiligin basa aitty. Ultynyn' uly tulg'asy o'zinin' ustazdyq qyzmetine bailanysty qazaq jastaryn oqytyp ta'rbieley' ma'selesin en' basty ma'sele dep eseptei otyryp , adam ja'ne ony ta'rbieley' joldary, oqyty' protsesinin' psihologiialyq ,pedagogikalyq negizderi;ustaz ma'selesi, qog'amdyq psihologiia ma'selelerine qalam tartqan.Bilim bery' isinde ustazdar qay'ymy bala janyn durys tu'sine almai asyg'ys sheshim qabyldap jatady. Onyn' saldary oqy'shynyn' oqy'g'a degen qyzyg'y'shylyqtyn' bolmay'yna a'kep sog'ady .Osy oraida, ultynyn' uly tulg'asy «Oqy'shylardyn' tu'sinbey'shiligin oqyty'shylardyn' o'z kina'si dep bilmei, oqy'shylardyn' zer salmaitandyg'ynan dep biletin mundai oqyty'shylardyn' qatty adasatyny aitpai-aq tu'sinikti,-dep oryndy aita bilgen. Budan shyg'atyn qorytyndy mug'alimnin' a'r kez jadynda ju'retin ja'it bala ta'rbiesi, ult ta'rbiesi, sebebi bu'gingi mug'alim aldynda otyrg'an bilimdi, ta'rtipti bala , eldin' keler ku'ngi senimi men nurly bolashag'y. Qoryta kele ,shag'yn maqalada Y.Altynsarinnyn' psihologiialyq ko'zqarastaryn tolyq qarastyry' mu'mkin emes. Jalpy , aitylg'an oidyn tu'iini uly ag'arty'shynyn' kez-kelge janrdag'y en'bekterinin' astarynda psihologiialyq oidyn' bar ekendigin anyqtap bergendei.[1,15-20b ]
G'ylym u'zdiksiz damy' u'stinde. Osyg'an orai, XXI g' g'alymdary u'shin zerttey'ge turarlyq , qalammen qag'azg'a tu'siretin taqyryptar jeterlik Sonyn' biri Y.Altynsarinnyn' psihologiialyq ko'zqarastarynyn' o'zi bir to'be, ay'qymdy taqyryp .Ol endi y'aqyt enshisinde. Urpaq jalg'astyg'y degen osy bolar sira'!Qanshama jyldar, g'asyrlar tarlan tarihtyn' qoinay'yna ense de Ybyrai Altynsarin esimi esh umytylmaidy. Kerisinshe, onyn' tay' tulg'asy jyldar o'tken saiyn biiktei tu'sedi.

A'debietter tizimi:
1. Q. Jaryqbaev, S. Qaliev «Qazaq ta'lim-ta'rbiesi» – 1995;
2. Tarihi tulg'alar. Tanymdyq — ko'pshilik basylym. Mektep jasyndag'y oqy'shylar men ko'pshilikke arnalg'an. Qurastyry'shy: Tog'ysbaev B. Sy'jikova A. – Almaty. “Almaty kitap baspasy”, 2009 ;
3. Derbisa'lin A'. Y., Ybyrai Altynsarin. O'miri men qyzmeti ty'raly, A., 1965;
4. Tajibaev T. Razvitie prosvesheniia i pedagogiсheskoi mysli v Kazahstane vo vtoroi polovine HIH veka, A.-A., 1958.
5. Orynbekov M.S.»Ejelgi qazaqtyn' du'nietanymy»A.1996j