Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Jaiabaeva Jy'magy'l Kairovna, Mektepke deiingi uiymdarda V.Voskobovish tehnologiiasyn qoldany'

Maqala avtory: Jaiabaeva Jy'magy'l Kairovna
Jumys orny: MKQK "Qarlyg'ash" bo'bekter baqshasy
Lay'azymy: Ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 24.11.2018

Mektepke deiingi uiymdarda V.Voskobovish tehnologiiasyn qoldany'

 Mazmuny

  1. Kirispe
  2. Negizgi bo'lim

2.1. Oiynshyqtardyn' man'yzdylyg'y

2.2. Paidalany' mu'mkindiginin' a'r tu'rliligi

2.3. Voskoboviсhtin' tehnologiiasy – Oiynnyn' ertegilik labirintteri

2.4. Tehnologiiany iske asyry' ta'silderi

2.5.   Voskoboviсhtin' Damyty'shy Oiyndary.

2.6. Qazaqstan eline beiimdelip jasalg'an avtorlyq oiyndar

  1. Qorytyndy
  2. Qoldanylg'an a'debietter tizimi

I. KIRISPE

Elimizdin' damy' den'geii mektepke deiingi kezen'nen bastap, balalarymyzdyn' du'nietanymyn durys bag'yttay'dan bastalady. Balabaqsha jag'daiy onda tu'rli oqyty' tehnologiialary ken'inen qoldanyly' u'stinde. Qazirgi tan'da oqyty'dyn' jan'a tehnologiialary tek sipattama tu'rinde g'ana emes, shynaiy problemalyq negizde boly'y tiis. Bu'gingi tan'da bilim bery'din' jan'a tehnologiialar ju'iesi o'te man'yzdy, qarqyndy. Qazaqstan Respy'blikasynda bilim bery'di damyty'dyn' 2011 – 2020 jyldarg'a arnalg'an memlekettik bag'darlamasynda kelesidei negizgi maqsattar belgilengen:

mektepke deiingi uiymdardyn' jelisin ulg'aity'; mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'dyn' mazmunyn jan'arty'; mektepke deiingi ta'rbie men oqyty' uiymdaryn kadrlarmen qamtamasyz ety'. IAg'ni, jeli ulg'aiy'ynyn' basty sharty – mektepke deiingi mekemede sapaly bilim men ta'rbie beretin bilikti pedagog kadrlary boly'y tiis, uiymda jan'a pedagogikalyq tehnologiialar qarqyndy qoldanyly'y kerek. Sonymen qatar, negizgi mindetter ishinde balalardy mektepke deiingi sapaly ta'rbiemen ja'ne oqyty'men tolyq qamty'dy, olardy mektepke daiarlay' u'shin mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'dyn'  a'r tu'rli bag'darlamalaryna ten' qol jetkizy'di qamtamasyz ety'; bilim bery' protsesinin' barlyq qatysy'shylarynyn' u'zdik bilim bery' resy'rstary men tehnologiialaryna ten' qol jetkizy'in qamtamasyz ety' ja'ne pedagog mamandyg'ynyn' bedelin ko'tery' erekshelengen. Bul bag'ytta, mektepke deiingi bilim bery'de Voskovobiсh oiyndaryn standartty igery' u'derisine engizy'di usynyp otyrmyn.

Joba ma'selesi: Mektep jasyna deiingi balalardyn' til damy'y,bilim sapasynyn' to'mendigi.

Jobanyn' maqsaty: Zamanay'i pedagogikalyq tehnologiialardy qoldany' arqyly bolashaqta fy'nktsionaldy oqy'shy bolatyndai tulg'a qalyptastyry'.

Jobanyn' gipotezasy: Eger jobada usynylg'an tehnologiia praktikada qoldanylsa, onda balalardyn' logikalyq oilay'y, qarapaiym matematika tu'sinikteri qalyptasady,  bilim sapasy artady.

Jobanyn' nysany: Mektep jasyna deiingi balalar.

Jobany iske asyry' kezen'deri: Oqy' jyly.

Joba jan'alyg'y: Voskoboviсh oiyndaryn respy'blika boiynsha is-ta'jiribesinde qoldanatyn mektepke deiingi uiymdar pedagogterinin' sany az.

V. Voskoboviсhtyn' o'mirbaiany

Viaсheslav Vadimoviсh Zaporojeda du'nige kelgen. Mektep jyldaryn pr Herson qalasynda o'tkizdi, sodan keiin Leningrad  qalasyna ketip qaldy.(qazirgi Sankt-Peterby'rg).  Injener-fizik mamandyg'y boiynsha Politehnikalyq instity'tyn bitirgen  .  Eki jyl a'skerde boryshyn o'tep, ty'g'an qalasyna oraldy. Mamandyg'y  fizik bola tura,a'rtu'rli  qozg'alystarda  o'len'der, my'zyka, a'n jazg'an, alan'darda so'z soilegen.

. Osy oiyndardy oilap taby'g'a o'zinin' balalary sebep bolg'an. Injener-fizik Viaсheslav Voskoboviсhtin' balalary Perestroika kezen'inde ty'dy, oiyn du'kenderi jas a'keni tyg'yryqqa tiredi. Onda bar oiyndardy bizdin' a'jelerimizdin' a'jeleri oinag'an oiyndardy usyndy. Al elimizde alternativti pedagogika ty'raly a'n'gimeler belsendi ju'rip jatty. Sondyqtan da Viaсheslav Valereviсh Voskoboviсh ta'rbie bery'din' aldyn'g'y qatarly a'disterine o'zinin' lebin qosy'dy jo'n ko'rdi.

 II. NEGIZGI BO'LIM

  • Oiynshyqtardyn' man'yzdylyg'y

Ko'p fy'nktsionaldyg'y. Bir oiynnyn' ko'megimen ko'ptegen bilim bery' mindetterin sheshy'ge bolady. O'zi sezbei-aq sa'biler tsifrlar men a'ripterdi men'gere bastaidy; tu's, pishindi biledi ja'ne esinde saqtaidy; qoldyn' usaq motorikasyn shynyqtyrady; tilin, oiyn, zeiinin, este saqtay'yn, qiialyn jetildiredi. Oiyndar oqy', matematikalyq dag'dylar, qurastyry', shyg'armashylyq qabiletterin damyty' ta'silderin arqyly ju'redi.

Beinelilik ja'ne a'mbebaptylyq. Bul en' negizgisi, osy arqyly basqa oiyndardan Voskovobiсh oiyndary erekshelenedi. Oiyndar ertegi a'lemimen, erekshe tilimen tolyqtyrylg'an, bul tildi biz, eresekter, tiimdi so'z tirkesterimen almastyryp alg'anbyz. Barlyq oiyndar en' basty qatysy'shyg'a-balag'a bag'yttalg'an. Ertegi-tapsyrmalar, meiirimdi keiipkerler, sonyn' ishinde aqyldy Metr qarg'a, erju'rek sa'bi Geo, ailaker, biraq qarapaiym Vsiy's, qyzyqty Magnolik oiyn barysynda balany su'iemeldey' arqyly, olarg'a tek qana matematika, oqy', ligikany da, sonymen qatar, adamgershilik qarym-qatynastarg'a, oiyng'a qatysyp otyrg'an eresektermen de ortaq til tabysy'g'a ko'mektesedi.Jastyq motivatsiialyq a'reket aktsentterine – qyzyg'y'shylyq, beinelik, qol jetimdilik, standartqa sai emestigi, qabylday' jan'ashyldyg'y, san-qilylyg'y – oiyndar shettetedi, zeiindi, qyzyg'y'shylyqty jinaqtaidy, ja'ne balany sheshy' u'rdisine a'rdaiym tartady, mindetti «oilanady». Mindetterge su'n'gy' tiimdi ju'rip jatady. Bala mindetti tu'rde jag'daig'a kiredi, naqty algoritm talap etetin, a'reketterdin' ju'ieliligi, usynylg'an tapsyrmalardy, maqsattardy, sheshimder nusqalaryn izdey' saraptay'. SHeshimderdi su'iemeldey'de eresekterdin' ro'li ten' quqyly oinay'shy seriktestik retinde oiyndy u'irety' bolyp ainalysady. Damyty'shy oiyndarymen jumysty man'yzdy tu'rde jen'ildetedi. Sabaqtardan keiin keiipkerler tu'rinde oinaidy, jan'a saiahattar men oiyndardy oilap taby'g'a tyrysady.

  • Paidalany' mu'mkindiginin' a'r tu'rliligi.

Osy oiyndardyn' u'i jag'daiynda da, otbasylyq jag'daida oiyn jinaqtarynda da, sonymen qatar, balabaqshalardyn' toptarynda da, mektepterde de, jeke ja'ne tu'zety' praktikasynda da paidalany'g'a mu'mkindik beredi. Oiyndardyn' qurylymy qatan' algoritm sipaty bar ja'ne bilim bery'din' a'r tu'rli modelderinde qoldany'g'a bolady. Bul ta'rbieshi men mektep pedagogyna jeke ja'ne tu'zety' jumystaryn ju'rgizy'ge mu'mkindik beredi, bul toppen, synypta sabaqty uiymdastyry' u'shin material bola alady. Sonymen qatar, jeke material retinde de, sonymen birge, toptyn' jalpy ko'rnekilik retinde de paidalany'g'a bolady (mysaly «Geokont», «Larсhik» kesheni – u'lken ko'lemdi).

Oiyn tan'day'dag'y basymdylyq

Ko'ptegen pedagogtardyn' ta'jiribesi «Voskoboviсhtin' Damyty' Oiyndary» boiynsha sabaqtar barysynda ko'n'ilderin ay'dary' u'shin bir ret erejeler men mindetterdi tu'sindirip bery'di uiymdastyry' jetkilikti ekendigin aityp otyr, al materialdardyn' qol jetimdiligi men tehnologiialylyg'y balalarg'a oiynmen qarym-qatynas jasay' arqyly o'zi u'shin jan'alyqtar men jaa jaqtaryn ashy'g'a mu'mkindik beredi.

Oiynnyn' basy a'r tu'rli boly'y mu'mkin: bala «kezdeisoq» ashyq jerde qaldyrylg'an oiyndy tay'yp alady ja'ne birden tanysy'dy bastaidy. Qurastyrylg'an beineli material kezdeisoq shyg'armashylyqqa yntalandyrady, balanyn' qyzyg'y'shylyg'ynyn' arqasynda ata-ananyn' mindeti oiyn ju'iesinin' iekmdiligin paidalana bily'i. Oiynmen tanysy' ertegimen tanysy' arqyly ju'ry'i mu'mkin. Beinelik ja'ne qyzyqtyratyn siy'jeti arqyly oiyng'a degen qyzyg'y'shylyqty yntalandyrady. «oinaimyz-sezemiz-tanimyz», birinen son' biri qadamday', ju'ielilik printsipteri arqyly qyzyqsyz y'aqyt o'tkizy'di g'ana emes, sonymen qatar, oqyty'dyn' tehnologiialyq modelin qamtamasyz etedi, bilim aly'g'a qajettilikke negizdelgen eresektin' de, ata-ananyn' da, ta'rbieshinin' pedagogtyn' da, balanyn' shyg'armashylyg'yn, qyzyg'y'shylyg'yn arttyrady.

Mysaly, «Igrovizor» oiyn trenajeri, «Larсhik» oiyny bilim bery' kesheni pedagogqa da, ta'rbieshige de, eresekke de bilim bery'de ken' tan'day' jasay'g'a mu'mkindik beredi, o'zin iske asyry'g'a, balamen birge qiialday'. Biraq, oiyn – bul tek qana damyty' tehnologiiasy g'ana emes, jetistik printsipin esepke ala qurastyry' arqyly oiyn dag'dylary men bilikterin qalyptastyry' dinamikasyn diagnostikalay'g'a mu'mkindik beredi, baqylay', jeke kartalardy qurastyry', arnaiy diagnostikalay' arqyly jetimsiz (nashar) jaqtaryn damyty'g'a mu'mkindik beredi. A'distemelik negizdey', aprobatsiia, daiynday'. Oiyn – bul man'yzdy is (ko'n'ildiligine qaramai). Kez kelgen qurastyrylg'an keshennin', tehnologiianyn' biregeilik oiymen g'ana emes, sonymen qatar, g'ylymi negizdiligimen, a'distemelik sipattamasy men taratyly' mu'mkindikterine de qatysty bolady. Ko'binese, oiyn jeke ta'sil, qural retinde ju'rdi, biraq a'distemelik negizdey', sipattay', my'ltimody'ldik mu'mkindikti paidalany' tehnologiia qataryna, bilim bery' u'rdisinin' qurastyry'shysy qataryna shyg'ardy. Oiyng'a degen erekshe qatynas barlyq qurastyrylg'an keshender, barlyq Voskoboviсh damyty'shy oiyndarynda eskerilgen.

  • Voskoboviсhtin' tehnologiiasy – Oiynnyn' ertegilik labirintteri

Erte damyty'dyn' a'dette eki joly bar: birey'i – teoriialyq erejelerden praktikalyq negizdey'ge, ekinshisi- kerisinshe – praktikalyq ta'jiribeden, ony jalpylay'dan teoriialyq negizdey'ge bag'yttalg'an. Voskoboviсh tehnolgiiasy – praktikadan teoriiag'a qarai ju'retin jol. Nege tehnologiia, a'disteme emes? Negizinde, bular bir-birine uqsas tu'sinikter. «Pedagogikalyq tehnologiia» termini pedagogikada jaqynda paida bolg'an termin. A'distemelerde ko'binese mazmundyq jaqtary, al tehnologiialarda – protsessy'aldyq jaqtary berilgen.

Oiyn pliy's ertegi (Igra pliy's skazka)

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasynyn' birinshi printsipi bolyp mektepke deiingi jastag'y balalardy oiyn arqyly oqyty'. Balalardy oiyn arqyly damyty' oiy jan'a emes. Bunyn' jan'alyg'y, mektepke deiingi jastag'y balalardy oqyty' u'rdisi tolyg'ymen oiyn arqyly sheshiledi. «Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasy- anyqtalg'an siy'jetti (oiyn ja'ne ertegini) iske asyry' barysyndag'y eresekter men balalardyn' oiyn tu'ri arqyly a'rekettesy'i. Bul jerde bilim bery' mindetteri mazmung'a kiritirilgen. Damyty'shy oiyndar sa'bilerge bilim aly'dy qyzyqty qoiylym retinde beredi, motivatsiialyq sipattag'y ma'selelerdi sheshedi, u'irenip jatqan bilim, bilik, dag'dylaryna qyzyqy'shylyq ty'g'yzady. Pedagogikalyq u'rdiste damyty'shy oiyndardy qoldany' bilim bery' a'reketterin qaita qury'g'a mu'mkindik beredi: eresekter nemese o'zderi uiymdastyrg'an da'stu'rli jumys tu'rlerinen tanymdyq oiyn a'reketterine ko'shy'. Oiyn barysynda eresektermen qarym-qatynas jasay' jaily эmotsiialarmen qabattasady, qyzyqty oiyn tapsyrmalaryn orynday', oiyn quraldarynyn' jaqsy bezendirily'i balanyn' mektepke deiingi bilim bery' mekemesinde boly'yn ko'n'ildi etedi. Oiyn a'detinde balalardy da, eresekterdi de bei-jai qaldyra almaidy ja'ne olarg'a shyg'armashylyqtaryn qosy'g'a serpilis beredi.

Qosymsha oiyn motivatsiiasyn a'distemelik ertegiler de quraidy. Olardyn' siy'jetine suraqtar, tapsyrmalar, jattyg'y'lar, mindetter ju'iesi kiriktiriledi. O'te yn'g'aily – ertegini oqisyn', bala ony tyn'daidy ja'ne siy'jet barysynda suraqtarg'a jay'ap beredi, mindetterdi sheshedi, tapsyrmalardy oryndaidy. «Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasynyn' ertegileri – avtorlyq bolyp sanalady.

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» taza oiyn tehnologiiasy bolyp sanalady (avtorlyq ertegiler; zattyq oiyndardyn' ko'ptigi – bala damy'ynyn' a'r tu'rli aspektilerine bag'yttalg'an — matematika, qurastyry', say'attylyqqa daiyndyq; balalar men eresekterdin' birlesken oiyndary), onyn' tiiimdi ereksheligi bolyp sanalady.

Damyty'shy orta — Ku'lgin orman (Fioletovyi les)

Bul erteginin' basy «SA'BI GEO, QARG'A METR ja'ne MEN(I IA)» (jasyryng'an GEOMETRIIA so'zi) «Geokont» oiyny, onda birinshi ret Ku'lgin orman beinesi paida boldy. Birneshe jyldan keiin Ku'lgin orman beinesindegi damyty' ortasy ko'ptegen Resei qalalarynda paida boldy. Ku'lgin orman o'te a'r tu'rli, olardy fanerden, kovralinnen, qabyrg'ada, matada sy'ret retinde paida bola bastady. Negizinde, damyty'shy sensomotorlyq aimaq qurylady. Bala onda o'zdiginen a'reket etedi: oinaidy, qurastyrady, eresektermen a'rekettesy' arqyly alg'an bilikterin jattyqtyrady. Ku'lgin ormanda mindetti tu'rde ertegi keiipkerleri — Nezrimka Vsiy's, Qarg'a Metr, Sa'bi Geo, Lopy'shok ja'ne basqalar bolady.

Intellekt

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasynyn' ekinshi printsipi na'tijesinde zeiin, este saqtay', qabylday', oilay', til sekildi psihikalyq u'rdister damytatyn balalardyn' oiyn a'reketterin qurastyry' bolyp sanalady. A'rdaiym ja'ne satylai oiyndardy qiyndaty' (spiral boiynsha) tiimdi qiyndyq aimag'ynda bala a'reketterin ustap tury'g'a mu'mkindik beredi. «Jaqyn damy' aimag'yndag'y » intensivti tu'rde damyty'g'a o'nimdilik a'reketteri de ko'mek beredi. A'r oiynda bala qandai da bir «zattyq» na'tijege qol jetkizedi.

Mektepke deiingi jastag'y balalardyn' intellektin damyty'g'a ko'p ko'n'il bo'linetini kezdeisoq emes. Verbaldy intellekt damytady, ony «paida bolg'an» dep te ataidy. Anasy balag'a kitap oqidy, onymen эntsiklopediialardy qaraidy, murajailarg'a aparady. Na'tijesinde bala ko'p biledi, ko'ptegen na'rseler ty'raly estidi. Mundai balalardy mektep mug'alimderi «ko'p biletinder» dep ataidy. Biraq, bul a'ri qarai bul bala jaqsy oqidy degen kepildeme emes. Olardyn' verbaldy emes intellekti nashar damy'y mu'mkin, ony nemese «ty'a bitken» dep ataidy. Ty'a bitken intellekt degenimiz ne? Bul zeiin, analizge, sintezge, sebep-saldar bailanystar, usaq motorika, este saqtay' psihikalyq u'rdisterinen turady. Psihologtar ty'a bitken intellektini a'ri qarai damyty' qiyn dep aitady. Voskoboviсh oiyndary birinshi kezekte olardy damyty'g'a bag'yttalg'an ja'ne onyn' bir kontsepty'aldyq jag'daiynyn' biri «Oiynnyn' ertegilik labirintteri» arqyly negizinen, verbaldy emes intellektini damyty' bolyp sanalady.

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasynyn' avtorlary balalardyn' erte jastan damyty'dyn' jaqtastary emes. Tehnologiianyn' barlyq materialy senzitivtik bolyp tabylady, mektepke deiingi jastag'y balalardyn' jaily psihologiialyq erekshelikterine, sondyqtan balalar men eresekterde stresstik jag'dailardy ty'g'yzbaidy.

SHyg'armashylyq

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» tehnologiiasynyn' tag'y bir printsipi mektepke deiingi jastag'y balalardyn' erte shyg'armashylyg'yn damyty' bolyp tabylady. Oiyn shyg'armashylyqtaryn anyqtay' sharttaryn qurady, balalardyn' shyg'armashylyq qabiletterin damyty'g'a yntalandyrady. Eresek adamg'a balalardy qiyn ja'ne oiyn belsendilikterinin' shyg'armashylyq tu'rlerine satylai kiriktiry'ge tabig'i qajettilik retinde paidalany'g'a bolady.

  • Tehnologiiany iske asyry' ta'silderi

«Oiynnyn' ertegilik labirintteri» erekshelikteri mynadai, mekemenin' jumysyn qaita qurastyryp qajet emes nemese u'idin' qalypty o'mirin buzy'g'a bolmaidy. Tehnologiia ornalasqan ta'rtipterge jaqsy kiriktiriledi. «Eresek-bala» qatynastarynda eresek adamnyn' balanyn' u'stine qaray' qarastyrylmag'an, munda tek qana seriktestik qatynastar. Bala jaily, ko'n'ildi, intellekty'aldy-shyg'armashylyq atmosferamen qorshalg'an. Bala o'zinin' tanyqtqan shyg'armashylyg'y u'shin eresek tarapynan nashar bag'a almaitynyn, syrtqy qay'ipsizdik sezimimen astarlanady, o'zinin' shyg'armashylyq bastamalaryn qolday' esebinen syrtqy sezimderi ashylady.

  • Voskoboviсhtin' Damyty'shy Oiyndary.

Geokont

Halyq ony «shegeleri bar taqtaisha» dep ataidy. Negizinde fanerli taqtaishada plastmassa shegeler bekitilgen «Sa'bi Geo, Metr qarg'a ja'ne men, Slava ag'ai» ertegisinde «ku'mis» dep atalg'an. Osy «ku'mis» shegelerge «o'rmekter» tartylady (tu'rli-tu'sti rezen'ke-prodejka), ja'ne osy arqyly geometriialyq figy'ralar, zat pishinderi ko'rsetiledi. Sa'biler eresekterdin' ko'rsety'imen, o'zderinin' oilary boiynsha sulbalardy qurastyrady, eresek jastag'y balalar syzba-beine ja'ne so'zdik model («Geokont» oiyn ay'mag'ynda, osyndai basqa oiyndardan ereksheligi koordinatalyq tor salyng'an). Bastay'ysh ja'ne orta mektep oqy'shylary geometriiany oqidy ja'ne teoremalardy da'leldeidi (basqa ken'istikke ko'shy' meselenin' negizin jaqsy tu'siny'ge ko'mektesedi).

«Geokont» oiynynyn' na'tijesinde balalardyn' qol ja'ne say'saq motorikalary, sensorlyq qabiletteri (tu's, tu'r, pishin), oilay' protsesteri (so'zdik model boiynsha qurastyry', simmetriia ja'ne simmetriialy emes figy'ralardy qurastyry', zan'dylyqty taby' ja'ne bekity'), shyg'armashylyq

Voskoboviсh sharshysy (Oiyn sharshysy)

Osy oiynnyn'  «halyqtyq» atay'lary ko'p – «U'ien'ki japyrag'y», «Jay'lyq», «Ma'n'gi origami». Bulardyn' barlyg'y da negizinen alg'anda shyndyqqa janasady. » Oiyn sharshysy» iilmeli negizge bekitilgen bir-birinen birshama qashyqtyqta ornalasqan 32 qatty u'shbqryshtan turady. Osyndai qurylymyna qarai sharshy jaqsy transformatsiialanady. SHarshy tyg'yz matadan(dy'blirin ta'rizdi) jasalg'an, eki jag'ynan kontrasty tu'sti jen'il plastikten jasalg'an u'shburysh japsyrylg'an (qatty kartonnan).

SHarshylar eki tu'sti ja'ne to'rt tu'sti boly'y mu'mkin.

Balalardyn' kishi motorikasyn, ken'istikti qabylday', qiialday', logika ja'ne eseptey' dag'dylaryn damyty'g'a bag'yttalg'an. «Uly sharshynyn' shegi bolmaidy» dep osy sharshy ty'raly aitylg'an. Balanyn' qolynda qyzyqty material, ol a'r tu'rli qalyptag'y geometriialyq pishinderge, «origami» printsipi boiynsha oiynshyqqa, ko'lemdi pishinderge transformatsiialanady. Bul sharshy tek qana oinay'g'a g'ana emes, sonymen qatar, ken'istikti qabylday', jen'il motorikany da damyty'g'a da, geometriia, ken'istik koordinatsiiasymen, ko'lem negizderimen, eseptey' materialy, modeldey' negizi u'shin, jastaryna qaramai shyg'armashylyqty damyty'g'a da ko'mek beredi.

Avtomobilder parki, ko'ilek garderoby, jany'arlar zoobag'y, ko'belekter tobyryn «Figy'ralar albomynan» taby'g'a bolady.

Siqyrly-uia ja'ne «Ara Jy'jidin' ty'g'an ku'ni» qosymshasy.

Qyzyqty keiipkerler, a'r tu'rli figy'ralardy qurastyry', logikalyq tapsyrmalardyn' barlyg'yn siz «Oiyn+qosymsha» kesheninde taba alasyz.

 

Siqyrly gu'l (CHy'do-tsvetik)

Sa'bi «Siqyrly gu'l» arqyly u'lesterdi men'gere alady, japyraqtardan a'r tu'rli figy'ralardy qurastyry' arqyly Dolka qyzdyn' qupiialaryn sheshy'ge ko'mektesedi.

Igrovizor

«Uzaq oinalatyn» papka. Jog'arg'y mo'ldir qag'az betine flomastermen sy'ret saly'g'a bolady, olardy boiay' barysynda qate jiberdim dep qoryqpay'g'a bolady. O'itkeni, ol qatelerdi mailyqpen on'ai o'shiry'ge bolady, sondyqtan tapsyrmalary bar paraqtar qajet emes. Igrovizor kesheninde a'r tu'rli qosymshalar bar:

A'ripter labirinti

Labirintte so'zder shashylyp qaldy. SHashylyp qalg'an a'rip-monshaqtardy jinay' ja'ne so'zderdi oqyg'annan olardan so'zder qurastyry' qyzyqtyraq! Labirinttegi durys emes joldy mailyqpen su'rtip tastap qaitadan jan'a jol saly'g'a bolady.

Sklady'shki

Sklady'shki oiyn-quraly sklad ju'iesi boiynsha balalardy (3-4j) oqy'g'a erte u'irety'ge arnalg'an. Quralda 21 u'lestirme bar, onda a'r u'lestirmenin' on' ja'ne sol jaqtaryna tik bag'andar tu'rinde skladtar ko'rsetilgen.A'r u'lestirmedegi eki skladty bag'an skladty u'idi beineleidi. Sy'retter, o'len'der, my'zyka osy u'ilerdn' beinelerin quraidy, basqasha aitqanda, oqyty'dyn' skladtyq ju'iesin beineleidi. Endi Skladinsk qalasyn elestetip ko'reiik. Onda 20 u'ishik bar, onda Boria ty'raly o'len', qaz ty'raly ja'ne basqalar ty'raly o'len'der turady. Sonymen qatar, ku'n u'iler bar (A O Y' Y Э IA Ё IY' I E). Osyndai u'ilerde a'n turady.

 

Voskoboviсhtin' teremoktary

Bul balalardy erte oqy'g'a daiynday' u'shin arnalg'an keremet oqy' modeli. Biregei qurylym, a'ripter jiyntyg'y, ko'rnekilik, beinelilik, by'yndar men so'zderdi «qurastyry'» jen'ildiligi bul oiyndy «uzaq oinalatyn shattyqqa» ainaldyrady.

Voskoboviсhtin' teremoktary-bazalyq qurylym. Ky'bik bar,teremok bar. Ky'bik teremokqa salynady – by'yn shyg'ady. Osyndai qurastyry' balalarg'a dybystardyq by'yng'a ainaly' printsipin tu'siny'ine ko'mektesedi. Teremoktar ky'biktermen bailanysady ja'ne sol arqyly so'zder qurastyrylady. Keshende barlyg'y 12 ky'bik, 12 teremok bar – o'te jinaqy, yn'g'aily konstry'ktsiia.

A'ripter konstry'ktory

Osy эlement-mody'lderden a'lipbidin' kez kelgen a'rpin qurastyry'g'a bolady.Osyndai qurastyry' balalarg'a a'r a'riptin' motorlyq beinesin este saqtay'g'a ja'ne olardy a'ri qarai shatastyrmay'g'a u'iretedi, mysaly, P men N, B men V, S men O.

1 ja'ne 2 oqylmaqtar (сhitaika)

Oqy' dag'dylaryn damyty'g'a arnalg'an oiyn. Bala buryshtardy birinen son' birin bu'ge otyra a'r tu'rli so'zderdi alady. Kishkentai «alan'kaidan» 4 so'zdi oqy'g'a bolady, oiynda 100-den astam so'z bar.

A'ripter sandyqshasy (Kopilka by'kv)

Bul oiyn bu'kil otbasyna arnalg'an. Jan'byrly ku'ni nemese jolda balalar men eresekterdi zerigy'den saqtaidy. Al onyn' paidasy qandai?

SHarlardag'y oqylmaqtar (CHitaiki na sharikah)

O'zdiginen oqylady, olarda ko'ptegen ko'n'ildi oiyndar men qyzyqty tosynsyilar bar.

«Romashka», «IAblonka», «Pary'snik», «Snegovik»

Sa'bilerge arnalg'an o'zindik biregei эry'dit, munyn' a'r oiynynda 200-den astam so'z oilay'g'a bolady ja'ne olardy bay'dyn' ko'megimen jazy'g'a bolady.

 

2.6. Qazaqstan eline beiimdelip jasalg'an avtorlyq oiyndar

Voskoboviсh oiyndaryn zerttei kele, elimizdin' balalary oinai alatyndai, qazaq halqynyn' salt-da'stu'rleri men a'det-g'uryptaryn u'iretetindei avtorlyq oiyndarymdy jasadym. Olardyn' birinshisi, geokontqa negizdelip jasaldy. Ulttyq aspaptardy qurastyry'g'a bag'yttalg'an.

Ekinshisi ulttyq oiy'lardy zerttetkizy' arqyly geometriialyq pishinderdi, tu'sterdi ajyraty', sanay' mashyqtaryn damyty'g'a arnalg'an.

 

III. QORYTYNDY

Berilgen jobada usynylyp otyrg'an oiyndardyn' quraldary du'kenderde satylady, alaida olardy qoldan jasay'g'a bolady. IAg'ni, jobany ju'zege asyry' u'shin materialdyq bazag'a qarajat bo'ly' mindetti emes.

Jobada usynylg'an Voskoboviсh oiyndaryn ta'jiribemde bir jyl boiy qoldanyp kelemin. Na'tijesinde balalardyn' so'iley' tilderi, logikalyq oilay' qabiletteri, zeiinderi damydy. SHyg'armashylyq oilay', motorikalary da damy' u'stinde. Balalar bir-birimen jaqsy qarym-qatynasta, ertegilerdegi, oiyndardag'y sipattalatyn adami qasietterdi boilaryna sin'irgen. Bilim sapasy jog'arylap, balalar udaiy ziiatkerlik oiyndarg'a qatysady, osylaisha «U'rker» oblystyq marafonynda ta'rbieleny'shilerim ekinshi ja'ne u'shinshi oryndarg'a ie bolyp, alg'ys hatpen marapattaldym.

 

IU'. QOLDANYLG'AN A'DEBIETTER TIZIMI:

  1. Qazaqstan Respy'blikasy Prezidentinin' 2010 jylg'y 7 jeltoqsandag'y № 1118 Jarlyg'ymen bekitilgen Qazaqstan Respy'blikasynda bilim bery'di damyty'dyn' 2011 – 2020 jyldarg'a arnalg'an memlekettik bag'darlamasy;
  2. 2012 jyldyn' № 1080 jalpyg'a mindetti Mektepke deiingi bilim bery' standarty.
  3. «Zerek bala» mektepke deiingi kishi jastag'y balalardy ta'rbieley' men oqyty' bag'darlamasy.
  4. 4. Voskoboviсh oiyndary.

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Grigoreva Rita, Mektepke deiingi uiymdarda teatrlandyrylg'an a'reketti uiymdastyry'

Maqala avtory: Grigoreva Rita
Jumys orny: №201 mektep-litsei
Lay'azymy: Bastay'ysh synyp mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 17.05.2018

Mektepke deiingi uiymdarda teatrlandyrylg'an a'reketti uiymdastyry'

«Teatr – adamdardy ty'ystyratyn

shyg'armashylyq otbasy,sahna o'neri – til

jetpes qudiretti o'mir shyndyg'yn bily', iag'ni

adamnyn' sahnany su'imey'i mu'mkin emes».

Bu'gingi tan'da balalardyn' negizgi qabiletteri qalyptasatyn ja'ne damityn, mektep jasyna deiingi kezen'degi tulg'a damy'ynyn' erekshe o'zektiligine airyqsha nazar ay'daryly'da.Onyn' ishki ma'denietinin' bailyg'y, ziiatkerlik erkindigi,biik shyg'armashyl a'ley'eti,jog'ary ko'rkemdik talg'amy, tulg'aaralyq, ultaralyq ja'ne a'ley'mettik qarym-qatynasta to'zimdilik tanyta bily'i qazirgi zamang'y jan-jaqty damyg'an tulg'a qalyptastyry'g'a qajetti jag'dailar bolyp tabylady.
Osy oraida mektepke deiingi uiymdardag'y teatrlandyrylg'an a'reketter – bul tulg'a shyg'armashylyg'yna bag'yttalg'an ta'rbie,balanyn' shyg'armashylyq a'ley'etin ashy'dyn' mu'mkindigi.Teatrlandyrylg'an a'reketterdi uiymdastyry' balanyn' qyzyg'y'shylyg'y men qabiletterin damyty'g'a ja'rdemdesedi, jalpy damy'yna,bily'ge qushtarlyg'ynyn' aiqyndaly'yna,jan'any tany'g'a degen umtylysyn,jan'a aqparattardy ja'ne a'reketterdin' jan'a a'disterin igery'ge , assotsiativti oilany'g'a;ro'lderdi orynday' kezindegi эmotsiianyn',aqyl-parasatynyn' ko'riny'ine, maqsatqa jety' u'shin umtyly'yna,tabandylyg'ynyn' damy'yna yqpal etedi.
Balalar qorshag'an a'lemdegi qyzyqty ideialardy baiqay'g'a, olardy qoldana bily'ge,keiipkerdin' o'zindik ko'rkem beinesin qury'g'a u'irenedi,olarda balalar shyg'armashylyg'ynyn' ken' tarag'an tu'ri shyg'armashylyq qiialy damidy.
Osy maqsatta mektepke deiingi bilim bery' ju'iesinin' damy'ymen qatar mektep jasyna deiingi balalar o'mirine teatr myqtap endi.

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Borog Sy'nkar, A'lippe oqy'lyg'ynyn' tiimdiligi

Maqala avtory: Borog Sy'nkar
Jumys orny: Pavlodar oblysy Baianay'yl ay'dany №1 Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi
Lay'azymy: Ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 16.05.2018

A'lippe oqy'lyg'ynyn' tiimdiligi

«Elimizdin' erten'i- bu'gingi jas urpaqtyn' qolynda, al jas urpaqtyn' tag'dyry ustazdardyn' qolynda» sondyqtan menin' maqsatym: sanaly da bilimdi,parasatty, jan- jaqty urpaq ta'rbieley', jeke tulg'any damytyp onyn' alg'ashqy qalyptasy'yn qamtamasyz ety', sebebi mekteptin' alg'ashqy tabaldyryg'yn daiarlyq synyptan bastaidy, en' alg'ashqy bilimdi biz beremiz.Qai eldin' bolsyn o'sip-o'rkendey'i,  g'alamdyq  du'niede o'zindik oryn aly'y onyn' ulttyq bilim ju'iesinin' den'geiine, damy' bag'ytyna  bailanysty. Mektepaldy daiarlyq synyptarynda say'at ashy' negizderi  mazmunynda o'zgerister boldy. Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'dyn' standartyna sa'ikes,  u'lgilik oqy' bag'darlamasy boiynsha say'at ashy' negizderi mazmunyna ku'tiletin na'tijelerine ja'ne 1-synyp Say'at ashy' pa'nimen sabaqtastyqta  «A'lippe» oqy'-a'distemelik kesheni daiyndalyp aprobatsiiadan o'ty'de.

Oqy'lyqtyn' sy'retteri, bezendirily'i, is-a'reketterdin' balalardyn' psihologiialyq ja'ne jas ereksheligine qarai quryly'y – basty qundylyqtarynyn' biri. A'lippe oqy'lyg'ynyn' qalyptasy' tarihynda A.Baitursynyovtyn' talday'-jinaqtay' a'disin, ku'ndelikte o'mirde qoldany' a'disterinen  bastap en' qolaily tustary, a'distemeleri negizge alyndy Mektepaldy balalardyn'  balalardyn' to'rt tu'rli  so'iley' is-a'reketin: tyn'dalym, aitylym, oqylym ja'ne jazylym dag'dylary arqyly qalyptastyry'g'a bag'yttalg'an. Bul dag'dylary balanyn' kez kelgen orta jag'daiynda bəsekege qabiletti boly'g'a, qarym-qatynas u'derisinde tiimdi qoldany'g'a mu'mkindik beredi. «A'lippe» boiynsha OA'K-nin' quramy: «A'lippe» oqy'lyg'y;  №1, 2 jumys da'pterleri;A'lippe pa'ni jylyna64 sag'attan berilge , aptasyna 2 sag'at berilgen.

Osy pa'nnen ashyq sabaq  o'tti,bul ashyq sabaqqa ata- analarda qatysty. Sabaqtyn' son'ynda oqy'lyqtag'y tapsyrmalarg'a talday' jasaldy. Bul oqy'lyqqa ata- analar on' ko'zben qarady, tapsyrmalary  ata- analardyn' oilary boiynsha balalaryna jen'il ,taqyrypty tez men'gery'ge septigin tigizedi deidi.

Kelesi is shara ku'z mezgiline bailanysty «Ku'z keremeti» atty erten'gilik o'tti .

Maqsaty: Balalarg'a jyl mezgilderinin' aiyrmashylyg'y baryn tu'sindiry' Olardyn' a'rqaiysy o'z qyzyg'ymen erekshe. Ku'z ailarynyn' halyqqa molshylyq a'keletinin qy'anysh syilaitynyn jetkizy'. Tabig'atty su'iy'y'ge ta'rbieley'. O'nerge qyzyg'y'shylyqtaryn damyty',so'zdik qorlaryn baiyty'.

Bul erten'gilikte balalar o'zderinin' o'nerin ko'rsetti, erten'gilikke ata- analar da qatysty balalarynyn' o'nerlerin ko'rip tamashalady.

Sonymen qatar ata- analar arasynda  «Ta'rbie- otbasynan bastalady » atty saiys o'tti.

Maqsaty: Ata- ana, mug'alim ja'ne bala arasyndag'y qarym-qatynasty nyg'aity'. O'zara ko'mekke, yntymaqtastyqqa , uiymshyldyqqa ta'rbieley'. Saiys 8-kezen' boiynsha o'tti. Bul saiysta ata- analar balalaryna degen ystyq sezimderi baiqaldy, o'zderinin' otbasynda qandai ata- ana ekendigin da'leldep ko'rsetti. Saiystyn' son'ynda ata- analar marapattaldy.

Toqsan son'ynda jan'a- jyl merekesine bailanysty  jan'a- jyldyq kesh o'tti,balalar o'z onerlerin ko'rsetip «aqshaqar»biin biledi .

Qoryta ketsem :

Aqyryn ju'rip, anyq bas,

En'begin' ketpes dalag'a,

Ustazdyq qylg'an jalyqpas,

U'irety'den balag'a.- dep Uly Abai atamyz aitqandai sanaly da bilimdi urpaq ta'rbieley' u'shin  anyq basyp, anyq ju'rip, eshqashan da jalyqpai myqty urpaq ta'rbieleiik.

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Ibraeva Maira Alipbekovna, Balalardyn' so'zdik qoryn damyty'

Maqala avtory: Ibraeva Maira Alipbekovna
Jumys orny: Pavlodar oblysy Baianay'yl ay'dany №1Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi
Lay'azymy: Mektepaldy daiarlyq top ta'rbieshisi
Portalg'a jariialany' merzimi: 07.02.2018

Balalardyn' so'zdik qoryn damyty'

Ult bolyp uiysyp, el bolyp en'semizdi tiktegen kezen'de qolg'a alar isimizdin' biri de, biregeii de urpaq ta'rbiesi. Qazaq halqynyn' san g'asyrlar boiy qalyptasqan tili men ma'denietine moiyn uryp, urpag'ymyzg'a to'l ta'rbie, ulttyq tag'ylym bery' bu'gingi ku'nnin' basty isi. Bu'gingi oqy' –ta'rbie jumysynyn' sapasyn qazirgi kezen'ge sai qalai jaqsarty' kerek degende, en' bastysy sabaq formalarymen onyn' qurylymyn jetildiry', oqyty'dyn' jan'a a'dis ta'silderin jetildiry'.Mektepaldy daiarlyq balalaryn ta'rbieley'-oqyty' jumysynda balalardyn' tilin damyty', so'zdik qorlaryn damyty', ay'yzsha so'iley'ge u'irete otyryp, u'irengen so'zderin ku'ndelikti o'mirde erkin qoldany', a'ri ony ku'ndelikti is-a'reket kezindegi tildik qarym-qatynasta qoldana bily'ge jattyqtyry' isine erekshe ma'n berilgen. Mektepaldy daiarlyq kezen'indegi balalarmen so'zdik jumysyn ju'rgizy' isi- til damyty'dyn' negizgi bir mindetteri bolyp eseptelinedi.  Biz balalarmen so'zdik jumysyn ju'rgize otyryp, olardy ainalasyndag'y zattarmen tanystyryp, atyn atai bily'ge, qasieti men sapasyn, tu'r-tu'si ja'ne pishinin ajyrata bily'ge, o'mirdegi, qorshag'an ortadag'y tu'rli qubylystar jaiyndag'y ug'ym, tu'sinikterin damyta otyryp, belsendi tu'rde tildik qarym-qatynas jasai bily'ge u'iretemiz.

Sultanmahmu't Toraig'yrov «Balalyqtyn' qanyna oiyn azyq» dep beker aiytpag'an.Balalardyn' so'zdik qoryn damyty'da oiyn, tapsyrma, jattyg'y'lardyn' orny erekshe. Sonyn' ishinde oiyn – balanyn' shyn tirshiligi.Oiyn arqyly bala ainalasyndag'y na'rseden o'zine qyzyqtysyna yqylasy ay'yp, tan'dap alady. Balanyn' bir erekshe qasieti so'iley'den esh jalyqpaidy. Oiynbala tilinin' damy'yna yqpalyn tigizip, tanym belsendiliginin' damy'yna jol ashady. Qai bala bolmasyn oiynmen o'sedi, o'itkeni bala tabig'atynyn' o'zi tek oiynmenbailanysty. Oiyn u'stinde bala esh na'rsege ta'y'elsiz.Ol o'zin erkin ustaidy. Al erkindik degenimiz barlyq damy'dyn' baspaldag'y, ba'rin bily'ge degen talpynysy men qulshynysy. Balanyn' bily'ge degen qushtarlyg'y, so'iley'i oiyn u'stinde qalyptasady.

Oiyn mazmuny men tu'rine qarai: mazmundy-beineli,qimyl-qozg'alys,didaktikalyq,qurylys,keiiptendiry' oiyndary bolyp bo'linedi. So'zdik qordy damyty' isin uiymdastyry' jumysynda oiyn sabag'y en' negizgi oryn alady. Ta'rbieshibaqylay', zattardy qaray', sy'ret qaray', jumbaq sheshy' ja'ne qurastyry', saiahat, oiyn-sabaqtaryn uiymdastyry' barysynda balalardyn' so'zdik qorlaryn damytady.

Arnaiy oiyn-sabaq ja'ne sabaq mazmunyna qarai tanymdyq, damyty'shy oiyndardy, tapsyrmalardy qoldany', balalardy zattardy bir-birimen salystyry'g'a, olardy qasietine qarai ajyraty'g'a ja'ne ony tanyp bily'ge u'iretedi. So'itip bala toptag'y jasyna sa'ikes bag'darlamalyq mindetti men'geredi. Oiynuiymdastyry'da ta'rbieshi o'zi jetekshi bola otyryp, balalardy oinai bily'ge, oiyn erejesin saqtay'g'a, a'ri olardy oinata otyryp, oilany'g'a bag'yttaidy, zattyn' atyn nemese qasietin esinde saqtap qaly'g'a jolashady, oiyng'a qyzyqtyra otyryp zeiinin, qiialyn damytady. Balalardyn' este saqtay' qabiletin, qiialyn, qabylday' qabiletin,zeiin turaqtandyry'g'a,an'g'arympazdyq qabiletin damyty'g'a arnalg'an oiyndar:

To'rt qubylys .Balalar shen'bermen turady. Ju'rgizy'shi «sy'» — dese qoldaryn aldyna sozady, «ay'a» dese jog'ary ko'teredi, «ot» degendeeki qolyn ainaldyrady, «jer» degende qoldaryn tu'siredi. Kimshatassa oiynnanshyg'arylady.

Al so'zdik oiyn arqyly so'zdi oryndy qoldana bily'ge, durys jay'ap aity'g'a, so'z mag'ynasyn tu'siny'ge, oryndy so'iley'ge u'irenedi. Mysaly: «So'z oila», «So'z qura», «Jumbaq oila», «Jaqsy-jaman», «Jalg'astyr», «U'sh so'z ata».
Bala say'sag'yn oinata otyryp, tilin damyty'.

Say'saq oiyny- bul urpaqtan urpaqqa jalg'asyn tay'yp kele jatqan, a'ri u'lken ma'ni bar ma'deni shyg'armashylyq. Say'saqtardyn' ko'megimen qandai da bolmasyn ertegini nemese o'len'-taqpaq shy'mag'yn sahnalay' bolyp  tabylady.   Say'saq oiyny arqyly balanyn' so'iley'ge degen talpynysy, qabileti damyp, yntasy artady ja'ne shyg'armashylyq a'reketine jol ashady. Say'saq oiynyn oinai otyryp, balalar qorshag'an ortadag'y zattar men qubylystardy, jan-jany'arlardy, qustardy ja'neag'ashtardy beinelei alady. Say'saqtarynyn' qozg'alys- qimylyna qarap bala qy'anady, shattanady, so'zdi aity'g'a tyrysady ja'ne o'len'degi u'irengen so'z shy'maqtaryn qaitalap aita otyryp, esinde saqtaityn bolady. Mysaly: «Say'saqtar sa'lemdesedi» oiynyn alaiyq. Munda bas barmaq ushy a'rsay'saqtyn' ushymen kezekpen tu'iisedi. «Adamdar keledi». On' qoldyn' suq say'sag'y men ortan'g'y say'saqtaryn ju'girgen ta'rizdi etip qimyldatady.  Sonymen say'saq oiyndarynju'rgizy' arqyly balalardyn' say'saqtarynyn' na'zik qimyldary men bulshyq etterinin' jetily'imen birge, olardyn' so'iley' tili men oilay' qabiletteri damityn bolady ja'ne keiin jazy' sheberligin oidag'ydai men'gery'ine daiyndaidy.

Sonymen balalardyn' qorlaryn damyty'da oiyndardy, tapsyrma-jattyg'y'lardy qoldany' u'lken na'tije beredi. Oiyn arqyly balalardyn' so'zdik qory damyp, ay'yzsha so'iley' mashyg'yn igeredi, tanym belsendilikteri qalyptasa tu'sip, aqyl-oiy o'sip jetiledi, a'ri adamgershilik qasietter boiyna sin'iredi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Abieva Baglan SHaimerdenovna, Mektepaldy daiarlyq topta oiyn tu'rlerin paidalany'

Maqala avtory: Abieva Baglan SHaimerdenovna
Jumys orny: Pavlodar oblysy Baianay'yl ay'dany №1Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi
Lay'azymy: Mektepaldy daiarlyq top ta'rbieshisi
Portalg'a jariialany' merzimi: 07.02.2018

Mektepaldy daiarlyq topta oiyn tu'rlerin paidalany'

Kez-kelgen  ustazdyn'  maqsaty — oqy'shylarg'a  sapaly  bilim  bery' jan — jaqty  damyty', oqy'g'a  qyzyg'y'shylyqtaryn  arttyry'.

Oiyn  —  mektep  jasyna  deiingi  bala  a'reketinin'  en'  alg'ashqy  baspaldag'y,  onyn'  minez — qulqynyn'  qalyptasy'ynyn'  bastapqy  mektebi.

Oiyn  damy'  ta'jiribesi  bolyp  tabylady. Bala  oiyn  kezinde  damidy,  damy'  u'shin  oinaidy. Oiyn — balalar  qarym —  qatynasynyn'  negizgi  ortasy.

Oiyn u'lgisinin' tehnologiiasy  balanyn'  naq  osyndai  belsendilikterin  arttyrady. Kez  kelgen  bala da, adamnyn' ma'denieti de oiyn arqyly  damidy. Al  bu'gingi  g'asyrda  oqy'  protsesinde  oiyn  aldyn'g'y  orynda, oiyn  tehnologiiasy arqyly balanyn'  oqy'g'a  yntasyn, qyzyg'y'shylyqtaryn  arttyry'  jen'il  bolmaq. Oiyn degenimiz ne? Oiyn degenimiz — halyqtyn' balany  a'deptilikke, say'attylyqqa  bay'lityn  quraldyn'  biri.

Bala  sanaly,  ma'denietti,  adamgershiligi  mol  bolyp,  jan — jaqty  damy'y  u'shin  ja'ne  tilin  damytyp,  so'z  bailyg'yn  damyty'  u'shin  ainaladag'y  o'mir  qubylysyn  ug'yny'  u'shin  paidalany'dyn'  man'yzy  zor. Oiyn  u'lgisindegi  balanyn'  tu'rli  qasietteri,  qabileti  men  belsendiligi  de  ko'rinetini  ty'raly  asa  ko'rnekti  pedagog  A. S. Makarenko  bylai  deidi:

«Oiynda  bala  qandai  bolsa,  o'mirde,  ka'sibi  qyzmet  salasynda,  ko'binese  sondai  bolady».  Sondyqtan  keleshekke  adamdy  ta'rbieley' — ba'rinen  buryn  oiyn  arqyly  ju'zege  asyrylady. Oiyn  balalar  u'shin  ainalany  tanyp,  bily'  ta'sili. Oiyn  a'reketi  mazmunynan  a'ley'mettik  sipaty  balanyn'  qog'amdyq   o'mir  su'retindigimen  bailanysty. Ol  alg'ashqy  ailardan  bastap — aq  man'aiyndag'ylarmen  qarym — qatynas  jasay'g'a  umtylady, sonyn'  arqasynda jasay'  quraly,  ku'sh  qy'aty  tildi  birtindep  men'geredi.

Oiyn — bala a'reketinin'  negizgi  tu'ri. Oiyn  oinag'anda  bo'lme  ten'iz  de,  ushaq  ta,  temir  jol  vagony  da  boly'y  mu'mkin. Balalar  oiyn  kezinde  tynysh  otyra  almaidy. Tipti  jalg'yz  balanyn'  o'zi  de  so'ilesip  ju'redi,  sondyqtan  oiyn  barysynda  tildesim  u'lgisi  qalyptasady.

Oiyndar  mazmunyna  qarai,  o'zine  ta'n  erekshelikterine qarai  siy'jetti — roldi,  dramatizatsiialyq,  didaktikalyq  qurylys  oiyndary,  qimyldy  oiyndar,  ulttyq  oiyndar  bolyp  bo'linedi. Oiynnyn'  tu'rleri  o'te  ko'p.

Mysaly: Ro'ldik  oiyndar,  dene  shynyqtyry'  oiyndary,  siy'jettik  oiyndar,  didaktikalyq  oiyn  эlementterin  paidalany'dyn'  man'yzy  o'te  zor.  Didaktikalyq  oiyndar  balanyn'  aqyl — oiyn  damytyp,  sabaqqa  degen  qyzyg'y'shylyqtaryn  arttyrady. Tipti  nashar  oqityn  balalardyn'  o'zderi  de  oiyn  эlementteri  aralasqan  sabaqqa  zor  yntamen,  jigerimen  aralasatyny  anyq. Balany  qorshag'an  zattyq —  ken'istik  orta  bolyp  tabylatyn  top, oiyn  alan'y,  onyn'  эlementteri (jabdyqtar,  oiynshyqtar, didaktikalyq  materialdar) — balanyn'  qajettiligi  men  qyzyg'y'shylyg'yn  qanag'attandyryp,  jeke  basyn  damyty'g'a  bag'yttaly'g'a  tiis.

Sondai – aq,  zattyq  —  ken'istik  orta  oqy' — ta'rbie  protsesinin'  mindetteri  men  mazmunyna  sai  uiymdastyrylady. Barlyq  oiyndar  men  oiynshyqtar,  sy'ret  saly',  mu'sindey',  qiyp —  japsyry',  qurastyry', oqyty'  men  ta'rbieley'din'  ay'diovizy'aldyq,  aqparattyq  quraldary,  a'reketterge  arnalg'an  qural —  jabdyqtar,  materialdar  balalardyn'  erkin  alyp  qoldany'laryna  qolaily  etip  qoiyly'y  kerek,  jiһazdardy  balalardyn'  qurbylarymen  birlese  oinap,  a'reket  ety'lerine,  o'z  qalay'larynsha  ju'rip  tury'laryna,  on'ashalany'laryna  kedergi  jasamaityndai  barynsha  yn'g'aily  etip  ornalastyry'dy  talap  etiledi. Top bo'lmesin  ulttyq  oiyn  buryshy,  tynyshtyq  jekeley'  buryshy,  kitap  buryshy,  tabig'at  buryshy, tag'y  basqa buryshtarg'a  bo'lip  tastay'  tiimdi. Buryshtardyn'  taqyryby  ja'ne  onda  qoiylg'an  zattar  u'nemi  jan'artylyp,  mazmuny  baiytylyp otyry'y  tiis.

Oiyndar  a'r  top  jas  ereksheligine  sai  ju'rgiziledi. Mektepte  balalar  tabysty,  jaqsy  oqy'  u'shin  balanyn'  tildik  fy'nktsiialary  tolyq  damyg'an  boly'y  kerek. Balanyn'  tilin  jetildiry'  u'shin  ony  a'n'gimege  tarta  otyryp,  balanyn'  so'zdik  qoryn  jan'a  so'zdermen  tolyqtyryp,  tu'sinigin  molaity'  qajet. Balanyn'  tilin  damyty'da  oiyn  tu'rlerin  ju'rgizy'  arqyly  oiyn  sharttaryn  aita  otyryp  ta  baiyty'g'a  bolady. A'sirese  didaktikalyq  oiyndardy  til  damyty'  sabaqtarynda  paidalany'dyn'  tiimdiligin  ta'jiribe  ko'rsetip  otyr. Sabaqty  bekity',  balanyn'  shyg'armashylyg'yn  damyty',  til  bailyg'yn  molaity'  u'shin  oiyndar  alamyz. Qimyldy  oiyndar  balanyn'  barlyq  jas  kezen'inde  o'tedi. Ro'ldik  oiyndar  mektepke  deiingi  balalar  o'mirinde  eley'li  oryn  alady. Bul  oiyndar  uzaq  ta,  qysqa  da  boly'y  mu'mkin. Siy'jetti —  ro'ldi  oiyndar  beineley'  quraly,  oiyn  a'reketi  bolyp  tabylady. Qoiylymdylyq  oiyndarda  rolder,  oiyn  a'reketteri  qandai  shyg'armanyn'  erteginin'  siy'jeti  men  mazmuny  sharttas  bolady. Ol  siy'jetti —  ro'ldi  oiyng'a  uqsas. Barlyq  balalar  ertegini  jaqsy  ko'redi, ertegi  aityp  bersen'  bar  yntasymen  tyn'daidy. Ertegi  balalardyn'  oi — qiialyn, so'zdik  qoryn  damytady. Qurylymdyq  oiyndar — balalar  a'reketinin'  bir  tu'ri. Onyn'  negizgi  mazmuny  qorshag'an  o'mirdi  aly'an  tu'rli  qubylystardy,  solarg'a  bailanysty  is — a'reketterdi  beineley'  bolyp  tabylady. Qurylys  oiyny  bir  jag'ynan  siy'jetti —  ro'ldi  oinay'g'a  uqsas  keledi. Balalar  oiyn  u'stinde  ko'pirler,  stadiondar,  temir  joldar,  teatrlar,  tsirkter,  iri  qurylystar  salady. Oiyn  mindeti — qalpaqtyn'  astynda ne bar ekenin  bily'. Oiyn  arqyly  balanyn'  ry'hani  bailyg'y  o'mirmen  ushtasyp,  ainalasyndag'y  du'nie  ty'raly tu'sinik  qalyptasady.

Oiyndar — tek  deneni  g'ana  emes,  oidy  da  jattyqtyry'shy.  Halyq  o'zin  qorshag'an  du'nienin'  qyry  men  syryn  egjei — tegjeili  bily'di  balanyn'  sanasyna  oiyn  arqyly  bery'di  ko'zdegen  oiyn  bala  tabig'atyna  egiz, o'itkeni  oiynsyz  o'spek  emes,  jan — jaqty  damymaq  emes.

 

 

 

 

 

 

 

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Hakimova Aliia Djy'magalievna, A'LIPPE OQY'LYG'YN APROBATSIIADAN O'TKIZY'DE ATQARYLG'AN JUMYSTAR

Maqala avtory: Hakimova Aliia Djy'magalievna
Jumys orny: Pavlodar oblysy Baianay'yl ay'dany №1Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi
Lay'azymy: Direktordyn' oqy' isi jo'nindegi orynbasary
Portalg'a jariialany' merzimi: 07.02.2018

A'LIPPE OQY'LYG'YN APROBATSIIADAN O'TKIZY'DE ATQARYLG'AN JUMYSTAR

Biylg'y oqy' jyly  №1 Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi u'shin erekshe jyl bolyp otyr. Sebebi, «Jan'artylg'an bilim bery' mazmunyn pilottyq engizy' ty'raly  Qazaqstan Respy'blikasy Bilim ja'ne G'ylym ministrliginin' 2014 jylg'y 6 qarashadag'y №455 buiryg'ymen pilottyq rejimge mektepaldy daiarlyq «A» synybyna «Almatykitap» baspasynyn' «A'lippe» oqy'lyg'yn aprobatsiiadan o'tkizy' kirgizildi. Эksperimenttik  synypqa  20 oqy'shy qabyldandy. Jog'ary bilimdi I sanatty ta'rbieshi Borog Sy'nkar mektepaldy daiarlyq «A» synybyn aprobatsiiadan o'tkizy'de. Эksperiment jo'ninde ata-analar tolyq ma'limet aldy.

          Эksperimenttin' negizgi maqsaty – pedagogterge mektepaldy balalaryna say'at ashy' negizderin men'gerty'degi «A'lippe» oqy'-a'distemelik keshennin' negizgi ideialary men ku'tiletin na'tijege on'taily jety'din' tiimdi a'dis-ta'silderimen tanystyry'. A'lippe oqy'-a'distemelik kesheninin' bir ereksheligi – 6 jasar balalardyn' jetekshi a'reketi oiyn ekendigi eskerilip, sensorlyq ja'ne usaq motorikasynyn' damy'yn qamtamasyz etetin a'rekettermen ushtastyryly'y. Oqy'lyqtyn' sy'retteri, bezendirily'i, is-a'reketterdin' balalardyn' psihologiialyq ja'ne jas ereksheligine qarai quryly'y – basty qundylyqtarynyn' biri. A'lippe oqy'lyg'ynyn' qalyptasy' tarihynda A.Baitursynovtyn' talday'-jinaqtay' a'disin, balanyn' o'mirlik ta'jiribesimen bailanystyry', ku'ndelikti o'mirde qoldany' a'disterinen  bastap ja'ne du'nieju'zindegi oqy'lyqtarg'a talday' jasalynyp, en' qolaily tustary, a'distemeleri negizge alyndy.

         Mektepaldy synybynyn' oqy' bo'lmesi materialdy-tehnikalyq bazasymen tolyq qamtylg'an. Aqparattyq kommy'nikatsiialyq tehnikamen (interaktivti taqta) qamtylg'an ja'ne internet jelisi qosylg'an. «Almatykitap» baspasynyn' a'lippe oqy'lyg'yn aprobatsiiadan o'tkizy' ty'raly stend jasaldy ja'ne tolyq oqy'lyqtarmen qamtyldy. U'lgilik oqy' bag'darlamasynyn' mazmunyn igery' boiynsha balalardyn' bilikteri men dag'dylarynyn' damy'yna monitoring y'aqytyly ju'rgizildi. Ata-analarmen jumys josparg'a sai bekitilgen merzimde o'tkizilip otyryldy.

          Ta'rbieshi Borog Sy'nkar josparlang'an josparg'a sa'ikes synyptan tys is-sharalar men ashyq esik ku'nin o'tkizdi. Qyrku'iek aiynda «Menin' A'lippem!» atty taqyrypta is-shara o'tkizdi. Jalpy a'lippe oqy'lyg'ymen tanystyryp o'tti.  Qazan aiynda «Ku'z keremeti» atty erten'gilikti ata-analarmen birge tamashalady. Ta'rbieleny'shilerdi ku'z a'lemimen tanystyrdy. Ku'z mezgilinde bolatyn erekshelikterdi balalar sahnalai aldy. Balalardy ku'z bailyqtarymen, ku'zgi en'bekpen tanystyryp, tabig'atty su'iy', qorg'ay'g'a ta'rbieley'di ta'rbieshi maqsat etken.

         23 qarasha ku'ni ta'rbieshi Borog Sy'nkar «A'lippe» oqy'lyg'yn aprobatsiiadan o'tkizy' boiynsha ashyq sabaq o'tkizdi. Ashyq sabaqqa on jeti ata-ana qatysty. Oqy'-tanymdyq qyzmettin' barlyq tu'rlerin sabaqqa qoldana bildi.  Jeke, toptyq jumystar ju'rgizdi. Yntymaqtastyq jag'daidy qalyptastyrdy. Tiimdi pedagogikalyq tehnologiialardy u'nemi qoldanyp otyrdy. Oqy' u'rdisinde a'r balanyn' jeke mu'mkindikteri men qabiletterin eskerdi ja'ne jeke jumystar uiymdastyra bildi. Oqy'shylardyn' oilay' qabiletin damy'yna jag'dai jasady. Oqy'shylardyn' oqy'dag'y jetistikterine ku'tiletin jog'ary talap qoia bildi. Interbelsendi taqtamen jumys ju'rgizildi. Borog Sy'nkar balalardyn' pa'nge degen qyzyg'y'shylyg'yn oiata aldy. Mektep jasyndag'y balalardyn' psihologiiasy men fiziologiiasyn biledi ja'ne ony o'z jumysynda qoldana aldy. Yntymaqtastyq printsipteri negizinde oqy'shy-oqy'shy, oqy'shy-mug'alim ara qatynasyn uiymdastyra bildi. Oqy'shylardyn' o'z oilaryn erkin jetkizy'ge ja'ne pikirlerin bildiry'ge jag'dai jasady. Sabaqta jag'ymdy psihologiialyq ahy'al ty'dyrdy ja'ne shyg'armashyl orta qalyptastyry' a'disteri men tu'rlerin qoldana bildi. Oqy'shylardyn' oqy'dag'y jetistikterin o'zindik ja'ne o'zara bag'alatty, bag'alay' a'disteri men ta'silderin tiimdi qoldandy. Oqy'shylardyn' den'geiin eskere otyryp baqylay'-bag'alay' materialdaryn qoldanyp otyrdy.

     Sabaq son'ynda ata-analar tarapynan ashyq sabaqqa o'z bag'alary men rizashylyqtaryn bildirdi. Jalpy ata-analar sabaqqa qatysqandaryna o'te qy'anyshty boldy.  

           20 qarasha ku'ni ata-analarg'a ashyq esik ku'ni boldy. «A'lippe» oqy'lyg'yn aprobatsiiadan o'tkizy' boiynsha «Jany'arlar mekeni qaida? E e dybysy men a'rpi» taqyrybynda o'tken ashyq sabaqtyn' negizgi maqsaty-so'z, so'ilem syzbasyn oqy', qury', sy'retti kitaptardan aqparatty taby' (sy'ret arqyly). So'ilem syzbasynyn' son'yna tiisti tynys belgilerin qoiy': nu'kte, suraq belgisi, lep belgisi. Jazy' jolyn, jolaralyq ken'istikti, joldy jog'arg'y ja'ne to'mengi syzyg'yn saqtap, a'rip эlementterin jazy' bolyp tabylady. Ta'rbieshi sabaqqa tu'rli ko'rneki quraldardy paidalandy. Interbelsendi taqtamen de ta'rbieleny'shiler jumys jasady. Sabaq barysynda «So'ilemdi jalg'astyr» oiyny o'te tiimdi boldy. Sabaqta tu'rli tiimdi a'dis-ta'silderdi qoldana aldy. Atap aitsaq, ertegini sahnalay'dy, postermen jumys jasay'dy, juppen ja'ne toppen jumystar ju'rgizdi men'gergenderi ko'rinip turdy. E dybysyn qatystyryp,  so'z, so'ilem qurastyrady. Ta'rbieleny'shiler o'te qyzyg'a sabaqqa qatysty. Sabaqqa tolyq ata-analar qatysty. Sabaq son'ynda ata-analarmen keri bailanys ju'rgizildi. Ata-analar o'z tilekterin bildirip, sabaqtyn' jog'ary da'rejede o'tkenin aityp, keri bailanys berdi.

           21 jeltoqsan ku'ni «Bala ta'rbiesi besikten» atty ata-analarmen saiys o'tkizdi. Saiysqa tolyq ata-analar qatysty. Saiystyn' negizgi maqsaty-bala ta'rbiesinin' damy'yndag'y basty ro'l atqary'shy – otbasy sondyqtan, ata – ananyn' bala ko'n'ilin taba bily'ine oi qozg'ay', o'zin – o'zi tany'yna bag'yt berip, ta'rbie jaily pikir bo'lisy'. Ata – analardy o'zderinin' balalarynyn' jan – du'niesin tu'siny'ge shaqyry'. Balalardy meiirimdilikke, analardyn' o'lshey'siz en'begin bag'alai bily'ge u'irety'. Saiys segiz kezen'nen qurylg'an. A'r kezen'der boiynsha a'dil upai sandaryn a'dilqazylar alqasy berip otyrdy. Saiystyn' qorytyndysy boiynsha I oryndy «Tulpar» toby, II oryndy «Qyran» toby, III oryndy «Jalyn» toby ielendi.

          «A'lippe» oqy'lyg'yn aprobatsiiadan o'tkizy' jumystary jalg'asy'da. Borog Sy'nkar o'z sheberligimen «A'lippe» pa'nine degen balalardyn' qyzyg'y'shylyg'yn oiata aldy. Sabaq boiy oqy'shynyn' jay'abyna tu'zety'ler engizip, olardyn' tolyq jay'ap bery'ine talap etip otyrady. Oqy'lyqta oqy'shylardyn' oilay' qabiletin damyty'g'a arnalg'an tapsyrmalardy durys oryndap este saqtay'laryna ko'p ma'n beredi. A'lippemen jumys barysynda, oqy'lyqtag'y sy'retterge qarap oilay' a'reketin jandandyry'da mug'alim belsendi oqyty' a'disterin qoldandy. Ata-analar «A'lippe» oqy'lyg'yna degen jag'ymdy ko'zqarasta ekendigin, oqy'lyqtyn' sy'retteri, bezendirily'i balalardyn' jas ereksheligin eskere otyryp, qyzyg'y'shylyqtaryn arttyry' maqsatynda qurylg'andyg'yn aitty. A'lippeni oqy' arqyly balalar a'ripterdi tez men'gerip, bilim den'geileri ko'terily'de,- dep atap o'tti.           

        «A'lippe» oqy'lyg'y men oqy'-a'distemelik keshenin aprobatsiiadan o'tkizy' barysynda oqy' maqsattarynyn', ku'tiletin na'tijelerdin' bilim, bilik ja'ne dag'dylar den'geiine sa'ikestigi anyqtalady. Osy bag'ytta aprobatsiia jumystary jalg'asy'da.

          

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Mamieva Saltanat Kojaevna, Ko'mekshiler

Maqala avtory: Mamieva Saltanat Kojaevna
Jumys orny: SHyg'ys Qazaqstan oblysy, Katonqarag'ai ay'dany, Solonovka ay'yly, "Balay'sa" balabashasy
Lay'azymy: Ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 11.01.2018

Ko'mekshiler

Bilim  bery'  salasy:          «Kommy'nikatsiia»

Bo'limi:                                 So'iley'di  damyty'.

Bilimdilik  mindeti:zattardy  toptastyry'g'a,  olardy  atai  bily'ge (ydys-  aiaqtar- qasyq  shanyshqy, kese,  tostag'an  t.b )u'irety'.suraq –jay'ap  a'disi  arqyly  tanys  shyg'armalardyn'  mazmunyn  aityp  bery'ge  dag'dylandyry'.

Damyty'shylyq  mindeti:so'zdik  qorlaryn  tolyqtyry', oilay'  qabiletterin  damyty'.

Ta'rbielik  mindeti: u'lkenge  izettilik  ko'rsety'ge,  kishige  qamqor  boly'g'a  ta'rbieley'.

Ko'rnekilikter:  ydys- aiaq  sy'retteri.

So'zdik  jumys: ydys-aiaq, qasyq, shanyshqy, pyshaq.

Qostildilik  komponenti: ydys- aiaq- posy'da, qasyq- lojka, shanyshqy- vilka.

Is-a'reket  kezen'deri Pedagogtyn'  is- a'reketi Balalardyn'  is- a'reketi
Motivatsiialyq -qozg'ay'shylyq SHattyq  shen'beri.

-Qaiyrly  tan'  balalar! Bu'gin  ku'n  qandai  keremet! Ka'ne,  barlyg'ymyz  bir- birimizge  jyly  ko'terin'ki  ko'n'il  ku'i  syilaiyq!

Dos  bolaiyq  ba'rimiz,

Jarasyp  tur  a'nimiz,

Tynyshtyqty  saqtaimyz,

Atsyn  ku'lip  tan'ymyz!

Balalar  pedagogpen  sa'lemdesy'  ra'simin  jasap, jyly  tilekterin  aitady.
Uiymdastyry'shylyq- izdenistik -Balalar  sender  u'ide  sender  analaryn'a  ko'mektesesinder  me?

-Balalar,  men  senderge  o'zderin'  siiaqty  kishkentai  balalardyn'  analaryna  ko'mektesip  jatqanyn  ko'rsetkim  kelip  tur. (sy'retti  ko'rsety')

 

 

«Ko'mekshiler»  a'n'gimesin  oqy'.

Pedagog  balalarg'a  «Ko'mekshiler»oqyp  beredi. Oqylg'an  a'n'gime  mazmunyn  ko'mekshi  suraqtar  qoia  otyryp  aitqyzy'.A'n'gimeni  qaita  oqi  otyryp,  mazmunyn  balalarg'a  aitqyzy'.

Demons.  ko'rnekilikti  qoldany'.

-Balalar  as  isher  kezde  dastarhandy  kim  daiyndaidy?

-Sender  qaityp  ko'mektesesinder?

-balalar,  myna  bala  neni  stolg'a  qoiy'dy  umytyp  ketti?

-Sender  toptaryn'da  kezekshilik  mindetterin'di  atqarasyn'dar  ba?

Qalai  ko'mektesesin'der?

 

 

 

 

G'ajaiyp  sa't:

Topqa  qonaqqa  qy'yrshaq  Sa'bina  keledi.

Ol  balalarmen  amandasyp,  stoldyn'  u'stinde turg'an  ydystardy  ajyratyp  bery'lerin  surady. SHa'i  ishetin  ydys  pen tamaq  pisiretin  ydystardy.

Pedagog  balalarg'a  jumbaqtar  jasyrady.

 

O'tkir  ju'zdi  keledi,

O'te  qajet  qural  ol,

Tutas  zatty  bo'ledi,

Usaqtap ta  ty'rar  ol.

(pyshaq)

 

Saby  bar,

Basy  shatyr,

Tabysyn  o'lshep,

Qudyqqa  tasyp  jatyr.(qasyq)

 

-Qasyq,  shanyshqy, kese,  tostag'an- ydys  -aiaqtarg'a  jatady.

 

Sergity'  sa'ti.

Ornymyzdan  turamyz,

Qoldy  belge  qoiamyz.

Burylamyz  on'g'a  bir,

Burylamyz  solg'a  bir,

Gu'l- gu'l  jainap  janamyz.

Jattyg'y'lar  jasasaq,

Jaqsy  sergip  qalamyz.

 

Didaktikalyq  oiyn: «Ne  artyq?»

SHarty: ydys-aiaqtyn'  arasynan  artyq  zatty  taby'.

Qy'yrshaq  Sabina  balalarg'a  rahmetin  aityp toptan  shyg'yp  ketedi.

-Ia  ko'mektesemiz.

 

 

Balalar  sy'retti  qaraidy.

 

Sy'retke  qarap  a'n'gime  qurastyrady.

 

 

 

 

 

 

 

 

Anamyz.

 

Kese,  qasyq, shanyshqylar  a'kep  stolg'a  qoiamyz.

 

-ia' ku'ndelikti.

 

 

 

 

 

 

Balalar  qy'ana  Sa'binag'a  ko'mektesetinderin aitty

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Qimyldy  keltirip  jattyg'y'lardy  oryndaidy.

 

 

 

 

Balalar sy'rettegi  beinelengen  ydystardyn'  arasynan  artyq  zatty tabady.

Reflektsiialyq- tu'zety'shilik. Balalardyn'  ydys –aiaqtar  ty'raly  alg'an  bilimderin  suraq- jay'ap  arqyly  qorytyndylaidy. Balalar  pedagogtyn'  suraqtaryna  jay'ap  beredi.

 

Ku'tiletin  na'tije:

Oryndaidy. ydys- aiaqtar  attaryn  qatystyryp,  so'ilemder  qurastyry'  siiaqty  tapsyrmalardy:

Tu'sinedi: ydystardyn'  ne  u'shin  kerektigin.

Qoldanady: tanys shyg'armalardyn'  mazmunyn  a'n'gimelei  bily'  iskerlikterin.

 

 

 

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Zaharianova Gy'lbarshyn Kakanovna, Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debietinin' man'yzy

Maqala avtory: Zaharianova Gy'lbarshyn Kakanovna
Jumys orny: SHQO, Katonqarag'ai ay'dany, Solonovka ay'yly, "Balay'sa" balabaqshasy
Lay'azymy: Ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 05.01.2018

Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debietinin' man'yzy

«Elimizdin' erten'i – bu'gingi  jas  urpaqtyn'  qolynda,

 al  jas urpaqtyn' tag'dyry – ustazdardyn'  qolynda»

                                                                                           N.A'. Nazarbaev

 

Bala  tilin  damyty'dag'y  halyq  ay'yz  a'debietinin'  man'yzy.

Qazaq  halqy  qai  y'aqytta  bolmasyn  urpaq  ta'rbiesin   ulttyn'  tag'dyry,  ulttyn'  bolashag'y  dep  bilgen.Sondyqtan  ta'rbie  ma'selesine  ko'n'il  bo'lip,  bolashaq  urpaqqa  sapaly  ta'rbie  bery'di   basty  maqsat  etken.

Son'g'y kezde balalardyn' so'iley', til damy'ynyn' problemasy o'tkir ma'sele bolyp tur. Nege balalar nashar so'ileidi? Mu'mkin biz olarmen so'ilesy'di umytqandyqtan bolar. Ata-analar balalarymen so'ileskende maqal-ma'tel, naqyl so'zderdi sirek qoldanady. Negizinde, halyq ay'yz a'debieti adamdardyn' meirim shy'ag'yn oiatatyn g'ajaiyp qabiletke ie. Balalarmen jumys jasag'anda halyq ay'yz a'debietin qoldany' degenimiz — balanyn' tilin, oilay'yn damyty', minez-qulqyn rettey', adamgershilik , patriottyq  sezimderge  ie jeke tulg'any qalyptastyry'.

Qazirgi  zaman  talabyna  sai  ulttyq  psihologiia negizinde  qalyptasqan,  deni  say',  bilimge  degen  qyzyg'y'shylyg'y  jog'ary,  o'zdiginen  is- a'reket  jasay'  dag'dylaryn  men'gergen  tulg'a  daiarlap  shyg'ary'  mektepke  deiingi  mekemelerdin' negizgi  mindeti.

Balan'  bilim  jolyn  qy'syn  desen'iz

Besiginde-aq  ilim  shog'yn  ko'sen'iz.

Bilim  u'iret  sa'biin'e  saryla

Y'yzdai  ilim  su'ttei  sin'er  qanyna.

Sa'biinde  ko'kirekke  tu'igeni,

O'lgeninshe  sanasynda  ju'redi»,-  dep        J.Balasag'un  aitqandai,  balabaqsha  ta'rbieshilerine  o'te  u'lken  de   jay'apty  mindet  ju'ktelingen. A'li  tili  de  shyqpai  kelgen  kishkentai  bu'ldirshinderdi  ta'rbielep,  oqytyp,  mektepke  daiynday'  asa  zor  jay'apkershilikti  talap  etedi.  Balabaqshadag'y  sa'biler  jas shybyq  sekildi,  qalai  maiystyrsa  solai  o'sedi. Sondyqtan  da   ta'rbieshinin'  bilim  da'rejesi,  ma'denieti, u'lgili  so'iley'  tilin  men'gery'i  o'te  man'yzdy .

Til – tabig'attyn' u'lken syiy.Til arqyly adamzat tildesy'din' u'lken mu'mkindikterine qol jetkizedi, qarym — qatynasyn biriktiredi, ja'ne ko'zqarastaryn qalyptastyrady. Du'nienin' qyr — syryn tanyp bily'ge jol ashady.Sondyqtan, tildin' damy'yna, a'sirese

 

mektep jasyna deiingi bala tilinin' durys qalyptasy'yna erte bastan erekshe ma'n bergen jo'n.

Bu'ldirshinderdin' oi — o'risin damyty'g'a, qiialyn sharyqtatyp, til bailyg'yn damyty'da ay'yz a'debiet u'lgileri — ertegiler, jumbaqtar, jan'yltpashtar, sanamaqtar, ulttyq  oiyndardyn' tigizetin paidasy   ushan — ten'iz.

O'z ta'jirebiemde, ku'ndelikti oqy' is-a'reketinde ja'ne  odan  tys  y'aqyttarda  da halyq ay'yz a'debietin tu'rlerin  ken'inen qoldanamyn. Sonymen qatar bala tilin ,so'zdik qoryn molaity'yna a'rtu'rli ko'rneki quraldardy tu'rlendire paidalang'andy jo'n sanaimyn.O'itkeni olar arqyly balalardy qyzyqtyryp,o'zin'e tarty' qiyng'a soqpaidy.

B. Momyshuly  atamyzdyn'   «Ertegisiz  o'sken  bala  ry'hani  mu'gedek adam»,- degen  qanatty  so'zi bar. SHynynyda  da  ertegi  balalardy  to'zimdilikke, en'bekqorlyqqa, shydamdylyqqa, batyldyqqa ta'rbieleidi. Balalarg'a  ertegilerdi  u'stel  u'sti  teatry, say'saq  teatry, qy'yrshaq teatry, ko'len'keli  teatr arqyly sahnalay' o'te  unaidy ja'ne  olardyn'  qyzyg'y'shylyg'y, qabylday'y  jog'ary  bolady.

Bizde  balalarmen   tu'ski   uiqyg'a   jatar  aldynda  ertegi  aityp  bery'  a'detke  ainalg'an. Og'an  balalar  da  u'irenip  alg'an, to'sekterine  jatqan  son'  ertegini  ku'tip  jatady. Jyldyn'  basynda  ertegini  biz  aitsaq   ,  II- jarty  jyldyqta  balalardyn'  o'zderi  aitady. Bul  jerde  balalar  ertegini  esterine  saqtap  qana  qoimaidy,  olardyn'   tili  damidy,  bala  bailanystyryp  so'iley'di  u'irenedi ja'ne  oilay', qiialday'  qabiletteri  jetiledi. Balalar jag'ymsyz keiipkerlerdin' jaman a'reketterinen boilaryn ay'laq ustap, jaqsylyqqa qumartady.

Al halyq  ay'yz  a'debietinin' tag'y  bir  tu'ri  jumbaqtar — balany baiqag'yshtyqqa, tapqyrlyqqa bay'lyp, oi — qiialyn ushtastyry'g'a ko'p a'ser etedi.  Men  o'z  ta'jiribemde  jumbaqtardy  ken'  qoldanamyn. Ony  oqy'  is- a'reketterinde  de,  basqa  y'aqyttarda  da  qoldana  otyryp  balalardy  jay'abyn  izdey'ge  itermeleimin. Jumbaqtardyn'  jay'aptaryn  izdei  otyryp  balada  oilay'  qabileti jaqsy  jetiledi.

Halyqtyq shyg'armalar ishinde balany durys ta, aiqyn so'iley'ge u'iretetin, tilin jattyqtyry'g'a beiimdeitin janr – jan'yltpash. Balalar jan'yltpash arqyly so'zderdi durys so'iley'ge, jeke dybystardy almastyrmai durys aity'g'a u'irenedi. Men  osy ertegilerdi  aitqyzg'anda, jumbaqtar,  jan'yltpashtardy  u'irety'de  mnemotehnika  a'disin ken'inen    qoldanamyn.

Bul  a'dis balanyn'   sy'retterge  qarai  otyryp  so'zderdi  aity'g'a,  esine  saqtay'yna  jaqsy  ko'mektesedi.

Balabaqshadag'y  ta'rbieleny'shilerdin' tilin damyty'da ulttyq oiynnyn' orny erekshe. Halyq pedagogikasynda oiyndar o'te ko'p ja'ne mazmundardy da, bag'yttary da birin-biri qaitalanbaityndai san-aly'an, a'ri qyzyqty. Olar, «Aq serek,  ko'k  serek», «Taqiia tastamaq», «Aigo'lek», «Mysyq pen  tyshqan» , «Arqan  tarty'», «Hantalapai» ja'ne t.b. Oiyn erejelerinin' balalar u'shin u'lken ta'rbielik man'yzy bar. Olar oiyn barysyn belgileidi, balalardyn' ta'rtibi men is-a'reketterin  olardyn' o'zara qarym-qatynasyn baqylap, erik-jigerinin' qalyptasy'yna  yqpal etedi, tilin  damytady. M: «Aigo'lek»  oiynyn  alatyn  bolsaq, ondag'y

«Aigo'lek – ay', aigo'lek

Aidyn'  ju'zi  do'n'gelek

Ana  toptyn'  ishinen

….  degen  ul(qyz) kerek, -dep  kezek-kezek  qaitalai  otyryp birinshiden,  oiynnyn'  erejesin  saqtaiy; ekinshiden  osy  so'zderdi  jattap  aly'  arqyly  tilderi  damidy.

Bizdin'  balabaqshadag'y  balalar  «Asyq»  oiyndaryn  jaqsy  ko'redi. A'r  tu'ske  boialg'an  asyqtardy kishi  top balalarymen  tu'sterdi  ajyraty'da, zattardyn' ken'istikte  ornalasy'yn  u'irety'de  qoldansaq, odan  u'lkenirek  balalarmen   didaktikalyq oiyndardy  uiymdastyrg'anda(«Qai  qatardag'y  asyq  ko'p?»nemese «Asyqtardy sanap  ber»t.b.) qoldanamyz.Topishilik  saiystar  o'tkizgen  kezde  de jen'impaz  alg'an  asyq  sanyna  bailanysty  anyqtalady.

Ulttyq oiyndardyn' mazmundyq erekshelikteri, birinshiden, balanyn' aqyl-oiynyn' belsendi jumys istey'ine, du'nietanymynyn' ken'eiy'ine, qorshag'an ortag'a degen ko'zqarasyn qalyptastyry'g'a  mu'mkindik jasaidy.

Ekinshiden, oiyn erejelerinde jeke tulg'anyn' qalyptasy'yna a'ser etetin u'lken ta'rbielik ma'n bar. Ulttyq oiyndar balalarg'a halyqtyn' salt-da'stu'ri men turmystyq shary'ashylyq en'beginen tu'sinik beredi.

U'shinshiden, balalardyn'  qimyl-qozg'alysyn damytyp, dene tulg'asynyn' durys qalyptasy'yna mu'mkindik jasaidy.

To'rtinshiden, bala  qiialyn, aqyl-oiyn, dene qimylyn damytatyn ta'rbie quraly. Besinshiden, ulttyq oiyndar balalardyn'  tilin shiratady, zeiindilikti, ustamdylyqty, oilylyqty, zerdelikti ,ken'istikti bag'darlai bily'di, a'reket u'ilesimdiligin, o'jettilikti, tapqyrlyqty, shapshan'dyqty, to'zimdilikti, mergendikti, batyldyqty damytady.

Ertegi, a'n'gimeni, o'len' – taqpaqtar men jan'yltpashtardy, sondai — aq maqal — ma'telder men jumbaqtardy ma'nerlep oqyp bery' men a'serlep aity' – tek qana olardyn' so'zdik quramyn baiytyp qana qoimaidy, sonymen qatar, sa'bidin' aqyl — oiynyn' jetily'ine a'serin tigizedi. Balanyn' a'depti, ko'rgendi bolyp o'sy'ine yqpaly o'lshey'siz, balanyn' Otanyn, o'z ultyn, o'z jerin su'iy'i, ony qadirlei bily'i ay'yz a'debieti men ko'rkem a'debiettin' a'seri dep bilemiz. O'itkeni, bala kitaptag'y jag'ymdy keiipkerlerge eliktep, er atang'ysy kelip, erkelikke, en'bekke qulshynyp o'sedi.
Jas kezinde a'n'gime, jyrlardy ko'p tyn'dag'an bala o'z ko'rgen — bilgenin qiystyryp, tujyrymdap dostaryna, ta'rbieshilerine, ata — analaryna aityp bere alsa, til sheberlikteri artady. Mundai jaqsy qasietter balanyn' parasatty, inabatty, a'depti, en'beksu'igish, ko'rgendi bolyp o'sy'ine a'ser etedi.

Mektep jasyna deiingi bu'ldirshinderdi qazaq  halqynyn'   a'debi muralarymen sy'syndatyp ta'rbieley' qazirgi  zaman  pedagogtarynyn' negizgi  mindetterinin'  biri.Qazirgi  kezde  balabaqsha  qabyrg'asynan  bastap  u'sh  tildi  u'irety'din'  qolg'a  alyng'any  belgili. Biraq  ta , qazaq  balasy en' birinshi  o'z  ana  tilinde  so'iley'i  tiis  dep  oilaimyn. Ana  tilinde  so'ilep, barlyq  dybystardy  durys  aityp  u'irengennen  keiin  g'ana  basqa  tildi  u'iretse  nur  u'stine  nur  bolar  edi.

Halyq ay'yz a'debietimizde halqymyzdyn' tu'sinik, paiymy, ta'lim-ta'rbiesi bar. Bala tilin damyty'g'a halyq ay'yz a'debietin oryndy, ju'ieli paidalana bilgen a'rbir ta'rbieshi balanyn' sanasyn arttyra otyryp, tu'sinigin ken'eitip, ug'ymyn baiytady. Ondai  balalardan  bolashaqta  elin,  jerin  su'ietin, tilin  ardaqtaityn  jaqsy  azamattardyn'  shyg'atynyna  senimim  zor. Sondyqtan  da,  men  jas  urpaqty  ta'rbieley'  jolynda halyq ay'yz a'debietinin'  barlyq tu'ri men salalaryn   tiimdi paidalanatyn bolamyn,  bul  menin'  qog'am  aldyndag'y  mindetim  dep  bilemin.