Қазақ тілі және әдебиеті
Рияпова Толкын Алпысбаевна, Әдебиет-асыл қазына

Мақала авторы: Рияпова Толкын Алпысбаевна
Жұмыс орны: СҚО Қызылжар ауданы Шаховское селосы Шаховское ОМ
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 27.12.2016

Әдебиет-асыл қазына

Солтүстік Қазақстан облысы
Қызылжар ауданы
КММ Шаховское ОМ
Қазақ тілі мен әдебиеті мұғілімі
Рияпова Толқын Алпысбайқызы
1-санатты, 2-деңгей NIS

Қазақ сыныбына арналған үйірме жұмысының күнтізбелік- тақырыптық жоспары

Пән: үйірме жұмысы
«Әдебиет — асыл қазына »
Сыныбы:
Мұғалім: Рияпова Т.А.
І жартыжылдықтағы сағат саны: 17
ІІ жартыжылдықтағы сағат саны: 17
Барлығы: 34 сағат
Апталық сағат саны:1

1. Түсінік хат
Үйірме бағдарламасы «Әдебиет –асыл мұра» бағдарламасы орта мектептің 5а-сыныбына арналып құрылған. Бұл бағдарлама оқушылардың білімін тереңдете отырып, олардың жан-жақты дамуына, халқымыздың салт-дәстүрін сақтауға және құрметтеуге баулиды.Мұндай сабақтардың ерекшелігі: оқушының өзіне деген сенімділігін арттырады, өзін еркін ұстай білуге баулиды, оларды шығармашылық жұмысқа бағыттайды, қызығушылығы мен қабілетін арттырады, жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.Сабақтың қызықты , тартымыды өтуі оның дұрыс ұйымдастырылуына, жоспарлануына байланысты. Бұл бағдарлама қазақ мектептеріндегі 7а сынып оқушыларына арнап шығарылған.Болашақ азаматтарды жан-жақты, қабілетті адам етіп тәрбиелеуде халықтың салт-дәстүрлерінің тәрбиелік, танымдық маңызы зор.Дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа, атадан балаға көшетін тарихы қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен принциптер жиынтығы. Дәстүр мәдениетпен тығыз байланысты болады. Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әділеттік сезімдер барлық халықтарға тән дәстүр ретінде қалыптасады.

Әдебиет –асыл мұра
БАБАДАН ҚАЛҒАН БАР БАЙЛЫҚ
(үйірме бағдарламасы)
Түсінік хат
Үйірме бағдарламасы «Әдебиет –асыл мұра» бағдарламасы орта мектептің 5а-сыныбына арналып құрылған. Бұл бағдарлама оқушылардың білімін тереңдете отырып, олардың жан-жақты дамуына, халқымыздың салт-дәстүрін сақтауға және құрметтеуге баулиды.Мұндай сабақтардың ерекшелігі: оқушының өзіне деген сенімділігін арттырады, өзін еркін ұстай білуге баулиды, оларды шығармашылық жұмысқа бағыттайды, қызығушылығы мен қабілетін арттырады, жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.Сабақтың қызықты, тартымыды өтуі оның дұрыс ұйымдастырылуына, жоспарлануына байланысты. Бұл бағдарлама қазақ мектептеріндегі 7а сынып оқушыларына арнап шығарылған.
Болашақ азаматтарды жан-жақты, қабілетті адам етіп тәрбиелеуде халықтың салт-дәстүрлерінің тәрбиелік, танымдық маңызы зор.Дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа, атадан балаға көшетін тарихы қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен принциптер жиынтығы. Дәстүр мәдениетпен тығыз байланысты болады. Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әділеттік сезімдер барлық халықтарға тән дәстүр ретінде қалыптасады.
Үйірме жұмысының мақсаты, міндеттері:
Қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлерін жас ұрпаққа үйрету;
Сөз мәдениетін таныту;
Пікірталас мәдениетін жетілдіру;
Оқушының тілін дамыту, тілідік шығармашылық қабілеттерін жетілдіру;
Ұлттық сана-сезімі мол, рухани деңгейі биік, әдепті, саналы адам тәрбиелеу;
Ұлттық таным шеңберін одан әрі кеңейтіп, түсініктерін молайта отырып, оқушылардың өзіндік дүниетанымын қалыптастыру.
Бұл бағдарламаның мазмұны ғасырлар бойы атадан балаға беріліп келе жатқан салт-дәстүрдің, тәрбиелік әдет-ғұрыптың түрлерінен тұрады. Алған білімдері тест, мәнжазба, баяндама, шығарма сияқты тапсырмалар арқылы тексеріліп, бағаланады.
Үйірме бағдарламасы бойынша күтілетін нәтиже:
Ұлттық салт-дәстүрдің түрлерін біліп, оны толық түсіну;
Өз бетінше қосымша мағлұматтар іздеп, оны саралап, ең керекті деген ой түйіндерін жеткізу;
Пікірталаста өз ойларын ортаға салып, ойын толық жеткізу;
Өмірде мақал-мәтел мен қанатты сөздерді пайдалана білу;
Ана тіліне құрметпен, сүйіспеншілікпен қарау;

5 а сынып Қазақ әдебиеті
«Әдебиет — асыл қазына»
Үйірме жұмысының мазмұны .
Барлығы — 34 сағат. Апталық сағаты — 1

р/с Бағдарламаның мазмұны с/с мерзімі Практика-
лық жұмыс Грамматика-
лық
тақырып

1 Нақыл-өсиет сөздердің шындығы 1 Мәтінмен жұмыс, талдау Дауысты дыбыстар
2 Шешендік сөздер 1 Шығарма «Шешеннің тілі –өткір тіл» Дауыссыз дыбыстар

3-4 Ертегілер әлемі 2 Пікірсайыс өткізу Үндестік заңы
5 Ұлағатты ұлттық ұғымдар мен нанымдар 1 Баяндама дайындау Екпін,буын түрлері
6 Наурыз жырлар.
Ақ тілек. Ақ бата. 1 Бата, тілек жаттау Зат есім
7-8 Жұмбақтар. Жаңылтпаштар,
Мақал-мәтелдер. Қанатты сөздер. 2 Мақал-мәтелдер сайысы. Сын есім
9-10 Аңыз әңгімелер
Алдар көсе. Қожанасыр. Аяз би. 2 Шешендік сөздерді талдау, түсіну Сан есім

11 Ежелгі дәуір әдебиеті. Орхон-Енесей жазба ескерткіштерінің құпиясы 1 Баяндама. Есімдік
12-13 Қорқыт ата 2 Буклет. Етістік
14 Ислам дәуірі әдебиеті 3
15 Махамбет Өтемісұлының өлеңдерінің ерекшеліктері 1 Пікірталас. Үстеу
16-17 Абай және Шәкәрім шығармашылығына зер салу 2 Пікірталас.Бағдарлама Шылау
18-19 Ахмет байтұрсынұлының мысалдарын талдау 2
20-21 Ыбырай Алтынсариннің тәрбиелік мәні бар әңгімелері мен өлеңдері 2
22 Жамбыл Жабаев жүз жасаған ақын 1 Одағай Үнтаспа.
23-24 Мағжан Жұмбаевтың поэзиясы 2 Еліктеу сөздер
25-26 Мұхтар Әуезов әңгімелері мен романдырына шолу жасау 2 Модаль сөздер
27-28 Мұқағали Мақатаев «Поэзия меніменен егіз бе еді» 2 Каратпа сөздер
29 Шерхан Мұртазаның кейіпкерлерді сомдауы 1 Қыстырма сөздер Бейнетаспа.
30-31 Сәкен, Бейімбет, Ілияс шығармаларына зер салу 2 Тест өткізу Тест сұрақ тапсырмалары

33 Олжас Сүлейменовтың өлеңдеріне шолу жасау 1 Мәнжазба Сөз тіркестері
34 Әдебиеттің көркемдегіш құралдары 1 Өлеңді жаттау Сөйлем түрлері

Қазақ тілі және әдебиеті
Рияпова Толкын Алпысбаевна, Қазақ тілінен күнтізбелік-тақырыптық жоспарлау

Мақала авторы: Рияпова Толкын Алпысбаевна
Жұмыс орны: Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Шаховское селосы Шаховское орта мектебі
Лауазымы: қазақ тілі және әдебиеті мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 26.12.2016

Қазақ тілінен күнтізбелік-тақырыптық жоспарлау

Солтүстік Қазақстан облысы
Қызылжар ауданы
Шаховское орта мектебі
Қазақ тілі және әдебиеті мұғалімі
Рияпова Толқын Алпысбайқызы
1-санатты, 2-деңгей
Жаратылыстану-математикалық бағыт
5-сынып. Қазақ әдебиеті, 1 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 27 сағат /жыл бойы -102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көрне/р Жоспар Үй жұмысы
1 Кіріспе 1 2.09. Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. халық ауыз əдебиетінің үлгілерін, əдеби мəтінді, өлеңдерді дұрыс, тез
жəне мəнерлеп оқи білуі; көркем мəтіндерді ауызша мазмұндап айта білуі; бағдарламаға сəйкес 8-9 өлең мен (бұған поэмалардан үзінділер де кіреді), 3-4 прозалық туындылардан үзінділерді жатқа айта білуі;
1.Кіріспені оқу, оқулықпен танысу
ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ
Тұрмыс-салт жырлары
2 Салт өлеңдері мен бата-тілек жырлары 1 3.09. Төрт түлік қасиеттері 2.тойбастарды жатқа айту
3 Төрт түлік мал жайындағы өлең-жырлар.Әд.теор: өлеңтуралы 1 4.09. 3. үзінді жаттау
4 Наурыз туралы өлеңдер. 1 9.09. өлеңдер 4. бата-тілек жаттау
5-6 Мақал-мәтелдер туралы
Әд.теор: астарлау, метафора 2 10.09.
11.09. Мақал-мәтел 5. Мақал-мәтел жатау.
6. Мақал-мәтелден сайысқа д.
7 Қанатты, нақыл сөздер туралы
Әд.теор:метонимия, ирония 1 12.09. Ақын жаз.қан. 7. ребус құрау
8 Жұмбақтар мен жаңылтпаштар
Әд.теор: астарлау 1 16.09. Жұмбақ кітабы 8. Ізденіс жұмыс жұмбақ құр/у
9 Шығармашылық жұмыс 0«Қазақтың салт-дәстүрін қадірлейік» 1 17.09. 9. «Мен өз халқымның салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын құрметтеймін»эссе жазу
Ертегілер
10-11-12-13 «Ер Төстік» ертегісі
Әд.теор: баяндау, дамыту

4 18. 09.-23. 09
25. 09.-30 .09
. «Еділ-Жайық», «Жұпар қор» 10. Жоспар түзу /11. Көмекшілеріне сипаттама беру 12.Қандай әдет-ғұрып кездеседі? 13. Ұнаған жеріне шығарма жазу 14. Суретін салу.
14-15-16 «Аяз би» ертегісі 3 1.10./ 2.10.
7.10 Ертегілер әлемі 15.Ертегініңжоспарынжасау.16.Жұмбақтарды табу17. Суреттерін салу
17-18-19 «Керқұла атты Кендебай» ертегісі
Әд.теор: кейіпкер туралы 3 8.10.-9.10.
14.10. Ертегілер әлемі 18. Сұрақ түзіп келу.19. Керқұланы суреттеп жазып келу20. Мақал-мәте
20-21-22 «Қырық өтірік» ертегісі 3 15.10.-16.10.
21.10. 21. Бөлімге бөлу 22. Күлкілік күшін табу23. Сурет арқылы жоспар түздіру
23 Аңыз әңгімелер, шешендік сөздер 1 22.10. Алдаркөсе 24. аңыз әңгіме оқып келу
24-25 «Асанқайғының жерұйықты іздегені», «Ақсақ құлан, Жошы х 2 23.10.
28.10. Қожанасыр 25. Жоспар түзу
26. Туған жердің суретін салу
26 Шығармашылық жұмыс 1 29.10. 27. «Туған жерімалтыбесігім»шығарма
27 Сыныптан тыс оқу. 1 30.10.
5-сынып. Қазақ әдебиеті, 2- тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 21 сағат /жыл бойы 102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көрне/р Жоспар/нәтиже Үй жұмысы
1 «Жиренше шешен мен Қарашаш сұлу» аңыз әңгімесі Әд.теор: астарлау 1 13.11. Аңыз әңгімл\елер жинағы Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. əдеби шығармада бейнеленген оқиғалар мен кейіпкерлер əрекетіне өзіндік көзқарасын білдіре алуы;отаңдық жəне шетелдік классикалық балалар əдебиеті үлгілерін мұғалім басшылығымен жəне өз бетімен ізденіп оқи білуі; оқыған туындының тектік, жанрлық сипатын; əдебиет жəне фольклортуралы жалпы ұғымдарды анықтай білуі;
1.Аңыз құрау.
2 «Жиреншенің хан сынағына түскені» аңызы туралы 1 13.11. 2.Ақыл иесі атанған аналардың есімін табу
3 «Сұратқан хан ақымақ па, сұраған сен ақымақ па?» 1 14.11. «Аңыз әңгімелер жинағы» 3. Ханның жұмбағының мағынасын ашу.
4-5 «Тайкелтірдің төрелігі», «Қазыбек би мен Бұқар жыраудың» шешендік сөздері 2 16.11.
18.11. 4.Төле бидің өмірбаяны
5. Шешендік сөзден үзінді жаттау
6 «Сырым мен Малайсарының» шешендік сөздері 1 20.11. 6. Портретін салу
7 Шығармашылық жұмыс
«Тіл-қылыштан өткір» 1 21.11. 7. Мазмұнын жазу
Әпсаналар. Діни әңгімелер
8-9 Қасиетті Құран Кәрім және Адамата жайында 2 25.11.
27.11. «сүре », 8. Құран Кәрім жайында оқу
9. Сүрелер оқу
10 Сымайыл туралы Әд.теор: хикаят 1 28.11. «Құран хикаялары» жинағы 10. Алланың мейірі туралы жазып келу
11 Зәмзәм суы. 1 02.12. 11. Сусыз тіршлік жоқ ойтолғау
Әдеби ертегілер
12-13 Ә.Тәжібаев. «Толағай» ертегісі
Әд.теор: ұлғайту, кеңейту, теңеу 2 04.12.
05.12. «Қазақ ертегілері» 12. Ақын туралы оқу
13. Мен Толағай болсам эссе жазу
14-15 А. Сейдімбек «Әйел-Ана» ертегісі
Әд.теор: әдеби ертегілер туралы 2 9.12.
11.12. «Бақ, Дәулет, және Аман»ертегісі 14. Мазмұнын айту.
15. Жоспар бойынша сұрақ түзу
Мысал өлеңдер
16 А.Байтұрсынов. «Өгіз бен бақа» өлеңі Әд.теор: астарлау 1 12.12. Шығармалары 16. Ақынның өмірбаяны
17 «Егіннің бастары» өлеңі. 1 18.12. Мысалдары 17. Үзінді жаттау
18-19 М.Өтемісұлы. «Соғыс», «Қызғыш құс» өлеңдері. Әд.теор: (пессимизм) сарын 2 19.12.
23.12. Махамбеттің жебесі романы 18. Ойтолғау жазу
19. жаттау
20 Ыбырай Алтынсарин «Дүние қалай етсең табылады» 1 25.12
21 Шығармашылық жұмыс 1 26.12. 20. шығарма жазу
5-сынып. Қазақ әдебиеті, 3 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 30 сағат /жыл бойы -102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көнек/р Жоспар/нәтиже Үй жұмысы
1 Ы.Алтынсарин. «Өзен» өлеңі, Әд.теор: сюжет 1 09.01 «Лұқпан хакім» Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. қазақ ауыз əдебиетінің басты жанрларының (тұрмыс-салт жырлары,
мақал-мəтелдер, жұмбақтар, ертегілер, аңыз-əңгімелер, шешендік сөздер,
эпостық жырлар, лиро-эпостық жырлар) негізгі белгілерін;
мəтінге қысқаша жоспар құра білуі;
оқыған шығарма сюжетінің ізімен немесе еркін тақырыпта əртүрлі
шығармашылық жұмыс түрлерін (өлең, шағын əңгіме, ертегі, т.б.) құрастыра
білуі тиіс.
1.Өлеңнен үзінді жаттау
2. шығарма жазу
2 А. Құнанбайұлы. «Қыс», «Ғылым таппай мақтанба»Ә.т: пейзаж, эпет 2 13.01
15.01
3-4 С.Торайғыров. «Шілде» өлеңі 2 16.01
20.01 қарасөздері 3. синонимдерін табу жаттау
4. эссе жазу
5 М.Жұмабаев. «Сағындым», «Қысқы жолда» өлеңі Ә.т: лирика 1 22.01 «Кел балалар оқылық» 5. Сурет салу, мазмұнын түсіндіру
6 М.Жұмабаев. «Қысқы жолда» өлеңі Ә.т: лирика 1 23.01 «Тез барам» 6.салыстыру
7. жыр жолдарын жаттау
7 Сыныптан тыс оқу 1 27.01
8 Шығармашылық жұмыс 1 29.01 8. Қыс туралы шығарма жазу
9-10 С.Сейфуллин. «Ақсақ киік» өлеңі 2 30.01
03.02 «көкшетау» 9. Мәнерлеп оқып келу
10. Жаралы киіктің суретін салу
11-12 І.Жансүгіров. «Күй» поэмасы (үзінді) Ә.т: өлең ұйқасы 2 05.02.
06.02. «Жетісу суреттері» 11. Жоспар арқылы шығарма жаздыру
12. мазмұнын айту
13-14 М.Әуезов. «Ақын қонақтар» ( «Абай жолы» роман-эпопеясынан үзінді) ә.т: портрет 2 10.02.
12.02. «Алтын хакім Абайға» 13. Бөлімге бөлу
14. Резюмені көшіріп келу
15-16 С.Мұқанов. «Лашын» әңгімесі ( «Өмір мектебі» романынан үзінді). 2 13.02.
17.02. 15. Бөлім бойынша оқып келу
16. Шығарма жазу
17-18 Ғ.Мүсірепов «Жаңа достар» ( «Қазақ солдаты» романынан үзінді) 2 19.02.
20.02. «тәмпіш қара» 17. Портрет жасау
18. Мақал-мәтел тауып жаз
19-20 С.Бегалин. «Бала Шоқан» ( «Бала Шоқан» повесінен үзінді) 2 24.02.
26.02. «Тұңғыш ғалым» 19. Шоқан жайлы не білесің?
20. Суретін салу
21 Шығармашылық жұмыс 1 27.02. 21. Менің достарым шығарма жазу
22-23-24 Қ.Әбдіқадыров «Қажымұқан» (хикаяттан үзінді) 3 02.03.04.03.
05.03 22. Ақынның өмірі 23. Қажымұқан портреті 24. Әңгімелеп жазу
25 Қ.Аманжолов. «Жамырап күнде жас өмір» өлеңі 1 09.03 «Алатау» өлеңі 25. өлеңді жаттау
26 Ж.Молдағалиев. «Ар-ұят туралы» өл-і 1 11.03. «Қасиет» повесі 26. Ұнаған шумақта теріп, жаттау
27 С.Мәуленов. «Менің Республикам» 1 12.03.
28 Қ.Шаңғытбаев. «Сабалақ» өлеңі 1 16.03. 27. Абылай хан туралы мәлімет
29 М.Мақатаев. «Фантазия», «Барлығы да сендердікі» өлеңдері 1 18.03. өлеңдері 28. Өлеңді жаттау
29. Суретін салу, шығарма
30 Сыныптан тыс оқу 1 19.03.

5-сынып. Қазақ әдебиеті, 4 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 24 сағат /жыл бойы -102сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша көрнекіліктер Жоспарланған нәтиже Үй жұмысы
1 М.Мақатаев. «Фантазия», «Барлығы да сендердікі» өлеңдері 1 02.04. «Көк тудың желбірегені» Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. Оқушылардың әдебиетті өнер табиғатына сай оқу білуін, оның идеялық-эстетикалық мән-мағынасына терең бойлап, тебірене қабылдауына мүмкіндік туғызуы; әдеби білімнің әр жақтылығын жүйелілігін, мақсаттылығын түсіндіру; туған әдебиеттің ұлттық сипатын ондағы халықтың әдет-ғұрпын, салт-санасының көрінісін, жанрлық, стильдік ерекшеліктерін, туындының идеялық-адамгеошілік түпкі мазмұн-мәнін түсіндіру; көркем әдебиетті оқуға деген қызығушылығын ояту, жоғары эстетикалық талғам мен қажеттілікті қалыптастыру; шығарманы мазмұн мен түр бірлігінде көркемдік тұтастықта қабылдай білуін қамтамасыз ету. 1.Өлеңді жаттау
2-3-4-5 С.Жүнісов. «Ақырғы бәйге» ( «Ақан сері» романынан үзінді) 4 06.04.
08.04.
09.04.
09.04. «Құлагер»өлеңі 2.Шығарманың мазмұнын айту
3. Бөлімге бөліп тақырып қою
4. Ұнаған жерін жаттау
5. құлагердің суретін салу
6-7 Қ.Мырзалиев. «Ана» өлеңі 2 13.04.
15.04. «Әже туралы ән» 6. Шағын шығарма жазу
7. Өлеңнен үзінді жаттау
8-9-10 Қ.Жұмаділов. «Қозыкүрең» ( «Сәйгүліктер» романынан үзінді) 3 16.04.
20.04.
22.04. Романды толық нұсқасын оқу 8. Мазмұнын оқу
9. Мінездеме беру
10. Суреттеп келу
11 Шығармашылық жұмыс 1 23.04 11. «Түбі бірге туысым», «Сыналған достық», «Бәріміз де туыспыз»
12
Ж.Нәжімеденов. «Сен ақылды болсаң екен», «Жаманыңды көрмесем» өлеңдері 1 27.04 «Шешенің балаларын сүюі» 12. мәнерлеп оқып жаттау
13-14 Н.Серәлиев. «Аңсау» әңгімесі 2 29.04
30.04 «Анама » өлеңі 13. Мазмұндау
14. диолог көшіру
15 Т.Молдағалиев. «Бауырлар» өлеңі 1 04.05 «Отаным сенің ұлыңмын» 15. Композициялық құрылысына талдау
16 Ф.Оңғарсынова. «Оюлар» өлеңі 1 04.05. «Қазақтың дәстүрлері» 16.Өлеңді мәнерлеп оқу
17-18 М.Шаханов. «Нарынқұм зауалы» өлеңі 2 06.05
11.05. Өлеңдер жинағы 17. Өлеңді мәнерлеп оқу, нәтиже сабаққа дайындалу
19 К.Ахметова. «Қазағым менің» өлеңі 1 13.05 Өлеңдер жинағы 19. Мәнерлеу, үзінді жаттау
20 Шығармашылық жұмыс 1 14.05 «Апостол» поэмасы 20. «Қазағым менің» шығарма жазу
21-22 Әлем әдебиеті үлгілері. Даниэль Дефо .«Робинзон Крузо» ( романнан үзінді). 2 18.05.
20.05 «Балалық шаққа саяхат» Б.Соқпақбаев 21. мазмұндау
23 Сыныптан тыс оқу 1 21.05. Қоытынды сабақ тапсырмаларына дайындалып келу
24 Қорытынды сабақ 1 25.05

5-сынып. Қазақ әдебиеті, 1 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 25 сағат /жыл бойы -102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көрне/р Жоспар Үй жұмысы
1 Кіріспе.Халық ауыз әдебиеті 1 Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. халық ауыз əдебиетінің үлгілерін, əдеби мəтінді, өлеңдерді дұрыс, тез
жəне мəнерлеп оқи білуі; көркем мəтіндерді ауызша мазмұндап айта білуі; бағдарламаға сəйкес 8-9 өлең мен (бұған поэмалардан үзінділер де кіреді), 3-4 прозалық туындылардан үзінділерді жатқа айта білуі;
1.Кіріспені оқу, оқулықпен танысу
2 Тұрмыс-салт жырлары
Салт өлеңдері 1 Төрт түлік қасиеттері

2.тойбастарды жатқа айту
3 Төрт түлік мал жайындағы өлең-жырлар.Әд.теор: өлеңтуралы 1 3. үзінді жаттау
4 Наурыз, бата туралы өлеңдер. 1 өлеңдер 4. бата-тілек жаттау
5-6 Мақал-мәтелдер туралы
Әд.теор: астарлау, метафора 2 Мақал-мәтел 5. Мақал-мәтел жатау.
6. Мақал-мәтелден сайысқа д.
7 Қанатты, нақыл сөздер туралы
Әд.теор:метонимия, ирония 1 Ақын жаз.қан. 7. ребус құрау
8 Жұмбақтар мен жаңылтпаштар
Әд.теор: астарлау 1 Жұмбақ кітабы 8. Ізденіс жұмыс жұмбақ құр/у
9 Мазмұндама 1 9. «Мен өз халқымның салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын құрметтеймін»эссе жазу
Ертегілер
10-11-12-13 «Ер Төстік» ертегісі
Әд.теор: баяндау, дамыту

4 «Еділ-Жайық», «Жұпар қор» 10. Жоспар түзу /11. Көмекшілеріне сипаттама беру 12.Қандай әдет-ғұрып кездеседі? 13. Ұнаған жеріне шығарма жазу 14. Суретін салу.
14-15-16 «Аяз би» ертегісі 3 Ертегілер әлемі 15.Ертегініңжоспарынжасау.16.Жұмбақтарды табу17. Суреттерін салу
17-18-19 «Керқұла атты Кендебай» ертегісі
Әд.теор: кейіпкер туралы 3 Ертегілер әлемі 18. Сұрақ түзіп келу.19. Керқұланы суреттеп жазып келу20. Мақал-мәте
20-21-22 «Қырық өтірік» ертегісі 3 21. Бөлімге бөлу 22. Күлкілік күшін табу23. Сурет арқылы жоспар түздіру
23 Мазмұндама 1
24 Аңыз әңгімелер, шешендік сөздер 1 Алдаркөсе 24. аңыз әңгіме оқып келу
25 Сыныптан тыс оқу 1 Қожанасыр 25. Жоспар түзу

5-сынып. Қазақ әдебиеті, 2- тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 23 сағат /жыл бойы 102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көрне/р Жоспар/нәтиже Үй жұмысы
1 «Асанқайғының жерұйықты іздегені»
2 «Ақсақ құлан мен Жошы хан
3 «Жиренше шешен мен Қарашаш сұлу» аңыз әңгімесі Әд.теор: астарлау 1 Аңыз әңгімл\елер жинағы Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. əдеби шығармада бейнеленген оқиғалар мен кейіпкерлер əрекетіне өзіндік көзқарасын білдіре алуы;отаңдық жəне шетелдік классикалық балалар əдебиеті үлгілерін мұғалім басшылығымен жəне өз бетімен ізденіп оқи білуі; оқыған туындының тектік, жанрлық сипатын; əдебиет жəне фольклортуралы жалпы ұғымдарды анықтай білуі;
1.Аңыз құрау.
4 «Жиреншенің хан сынағына түскені» аңызы туралы 1 2.Ақыл иесі атанған аналардың есімін табу
5 «Сұратқан хан ақымақ па, сұраған сен ақымақ па?» 1 «Аңыз әңгімелер жинағы» 3. Ханның жұмбағының мағынасын ашу.
6-7 «Тайкелтірдің төрелігі», «Қазыбек би мен Бұқар жыраудың» шешендік сөздері 2 4.Төле бидің өмірбаяны
5. Шешендік сөзден үзінді жаттау
8 «Сырым мен Малайсарының» шешендік сөздері 1 6. Портретін салу
9 Мазмұндама 1 7. Мазмұнын жазу
Әпсаналар. Діни әңгімелер
10-11 Қасиетті Құран Кәрім және Адамата жайында 2 «сүре », 8. Құран Кәрім жайында оқу
9. Сүрелер оқу
12 Сымайыл туралы Әд.теор: хикаят 1 «Құран хикаялары» жинағы 10. Алланың мейірі туралы жазып
13 Зәмзәм суы. 1 11. Сусыз тіршлік жоқ ойтолғау
Әдеби ертегілер
14-15 Ә.Тәжібаев. «Толағай» ертегісі
Әд.теор: ұлғайту, кеңейту, теңеу 2 «Қазақ ертегілері» 12. Ақын туралы оқу
13. Мен Толағай болсам эссе жазу
16-17 А. Сейдімбек «Әйел-Ана» ертегісі
Әд.теор: әдеби ертегілер туралы 2 «Бақ, Дәулет, және Аман»ертегісі 14. Мазмұнын айту.
15. Жоспар бойынша сұрақ түзу
Мысал өлеңдер
18 А.Байтұрсынов. «Өгіз бен бақа» өлеңі Әд.теор: астарлау 1 Шығармалары 16. Ақынның өмірбаяны
19 «Егіннің бастары» өлеңі. 1 Мысалдары 17. Үзінді жаттау
20-21 М.Өтемісұлы. «Соғыс», «Қызғыш құс» өлеңдері. Әд.теор: (пессимизм) 2 Махамбеттің жебесі романы 18. Ойтолғау жазу
19. жаттау
22 Ыбырай Алтынсарин «Дүние қалай етсең табылады» 1
23 Мазмұндама 1 20. шығарма жазу

5-сынып. Қазақ әдебиеті, 3 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 30 сағат /жыл бойы -102 сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша Көнек/р Жоспар/нәтиже Үй жұмысы
1 Ы.Алтынсарин. «Өзен» өлеңі, Әд.теор: сюжет 1 «Лұқпан хакім» Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. қазақ ауыз əдебиетінің басты жанрларының (тұрмыс-салт жырлары,
мақал-мəтелдер, жұмбақтар, ертегілер, аңыз-əңгімелер, шешендік сөздер,
эпостық жырлар, лиро-эпостық жырлар) негізгі белгілерін;
мəтінге қысқаша жоспар құра білуі;
оқыған шығарма сюжетінің ізімен немесе еркін тақырыпта əртүрлі
шығармашылық жұмыс түрлерін (өлең, шағын əңгіме, ертегі, т.б.) құрастыра
білуі тиіс.
1.Өлеңнен үзінді жаттау
2. шығарма жазу
2 А. Құнанбайұлы. «Қыс», «Ғылым таппай мақтанба»Ә.т: пейзаж, эпет 2
3-4 С.Торайғыров. «Шілде» өлеңі 2 қарасөздері 3. синонимдерін табу жаттау
4. эссе жазу
5 М.Жұмабаев. «Сағындым», «Қысқы жолда» өлеңі Ә.т: лирика 1 «Кел балалар оқылық» 5. Сурет салу, мазмұнын түсіндіру
6 М.Жұмабаев. «Қысқы жолда» өлеңі Ә.т: лирика 1 «Тез барам» 6.салыстыру
7. жыр жолдарын жаттау
7 Сыныптан тыс оқу 1
8 Мазмұндама 1 8. Қыс туралы шығарма жазу
9-10 С.Сейфуллин. «Ақсақ киік» өлеңі 2 «көкшетау» 9. Мәнерлеп оқып келу
10. Жаралы киіктің суретін салу
11-12 І.Жансүгіров. «Күй» поэмасы (үзінді) Ә.т: өлең ұйқасы 2 «Жетісу суреттері» 11. Жоспар арқылы шығарма жаздыру
12. мазмұнын айту
13-14 М.Әуезов. «Ақын қонақтар» ( «Абай жолы» роман-эпопеясынан үзінді) ә.т: портрет 2 «Алтын хакім Абайға» 13. Бөлімге бөлу
14. Резюмені көшіріп келу
15-16 С.Мұқанов. «Лашын» әңгімесі ( «Өмір мектебі» романынан үзінді). 2 15. Бөлім бойынша оқып келу
16. Шығарма жазу
17-18 Ғ.Мүсірепов «Жаңа достар» ( «Қазақ солдаты» романынан үзінді) 2 «тәмпіш қара» 17. Портрет жасау
18. Мақал-мәтел тауып жаз
19-20 С.Бегалин. «Бала Шоқан» ( «Бала Шоқан» повесінен үзінді) 2 «Тұңғыш ғалым» 19. Шоқан жайлы не білесің?
20. Суретін салу
21 Мазмұндама 1 21. Менің достарым шығарма жазу
22-23-24 Қ.Әбдіқадыров «Қажымұқан» (хикаяттан үзінді) 3 22. Ақынның өмірі 23. Қажымұқан портреті 24. Әңгімелеп жазу
25 Қ.Аманжолов. «Жамырап күнде жас өмір» өлеңі 1 «Алатау» өлеңі 25. өлеңді жаттау
26 Ж.Молдағалиев. «Ар-ұят туралы» өл-і 1 «Қасиет» повесі 26. Ұнаған шумақта теріп, жаттау
27 С.Мәуленов. «Менің Республикам» 1
28 Қ.Шаңғытбаев. «Сабалақ» өлеңі 1 27. Абылай хан туралы мәлімет
29 М.Мақатаев. «Фантазия», «Барлығы да сендердікі» өлеңдері 1 өлеңдері 28. Өлеңді жаттау
29. Суретін салу, шығарма
30 Сыныптан тыс оқу 1
5-сынып. Қазақ әдебиеті, 4 тоқсан, аптасына 3-сағаттан, барлығы 24 сағат /жыл бойы -102сағат/
№ Базалық бағдарлама мазмұны с/с мерзімі қосымша көрнекіліктер Жоспарланған нәтиже Үй жұмысы
1 М.Мақатаев. «Фантазия», «Барлығы да сендердікі» өлеңдері 1 «Көк тудың желбірегені» Қазақстан картасы, суреттер, портреттер, интерактивті тақта, талдау үлгілері, баяндама, тест тапсырмалары, шешендік сөздер, көрме, Венн диаграммасы, сөзжұмбақтар т.б. Оқушылардың әдебиетті өнер табиғатына сай оқу білуін, оның идеялық-эстетикалық мән-мағынасына терең бойлап, тебірене қабылдауына мүмкіндік туғызуы; әдеби білімнің әр жақтылығын жүйелілігін, мақсаттылығын түсіндіру; туған әдебиеттің ұлттық сипатын ондағы халықтың әдет-ғұрпын, салт-санасының көрінісін, жанрлық, стильдік ерекшеліктерін, туындының идеялық-адамгеошілік түпкі мазмұн-мәнін түсіндіру; көркем әдебиетті оқуға деген қызығушылығын ояту, жоғары эстетикалық талғам мен қажеттілікті қалыптастыру; шығарманы мазмұн мен түр бірлігінде көркемдік тұтастықта қабылдай білуін қамтамасыз ету. 1.Өлеңді жаттау
2-3-4-5 С.Жүнісов. «Ақырғы бәйге» ( «Ақан сері» романынан үзінді) 4 «Құлагер»өлеңі 2.Шығарманың мазмұнын айту
3. Бөлімге бөліп тақырып қою
4. Ұнаған жерін жаттау
5. құлагердің суретін салу
6-7 Қ.Мырзалиев. «Ана» өлеңі 2 «Әже туралы ән» 6. Шағын шығарма жазу
7. Өлеңнен үзінді жаттау
8-9-10 Қ.Жұмаділов. «Қозыкүрең» ( «Сәйгүліктер» романынан үзінді) 3 Романды толық нұсқасын оқу 8. Мазмұнын оқу
9. Мінездеме беру
10. Суреттеп келу
11 Мазмұндама 1 11. «Түбі бірге туысым», «Сыналған достық», «Бәріміз де туыспыз»
12
Ж.Нәжімеденов. «Сен ақылды болсаң екен», «Жаманыңды көрмесем» өлеңдері 1 «Шешенің балаларын сүюі» 12. мәнерлеп оқып жаттау
13-14 Н.Серәлиев. «Аңсау» әңгімесі 2 «Анама » өлеңі 13. Мазмұндау
14. диолог көшіру
15 Т.Молдағалиев. «Бауырлар» өлеңі 1 «Отаным сенің ұлыңмын» 15. Композициялық құрылысына талдау
16 Ф.Оңғарсынова. «Оюлар» өлеңі 1 «Қазақтың дәстүрлері» 16.Өлеңді мәнерлеп оқу
17-18 М.Шаханов. «Нарынқұм зауалы» өлеңі 2 Өлеңдер жинағы 17. Өлеңді мәнерлеп оқу, нәтиже сабаққа дайындалу
19 К.Ахметова. «Қазағым менің» өлеңі 1 Өлеңдер жинағы 19. Мәнерлеу, үзінді жаттау
20 Мазмұндама 1 «Апостол» поэмасы 20. «Қазағым менің» шығарма жазу
21-22 Әлем әдебиеті үлгілері. Даниэль Дефо .«Робинзон Крузо» ( романнан үзінді). 2 «Балалық шаққа саяхат» Б.Соқпақбаев 21. мазмұндау
23 Сыныптан тыс оқу 1 Қоытынды сабақ тапсырмаларына дайындалып келу
24 Қорытынды сабақ 1

Қазақ тілі және әдебиеті
Рияпова Толкын Алпысбаевна, Оқшау сөздер

Мақала авторы: Рияпова Толкын Алпысбаевна
Жұмыс орны: СҚО Қызылжар ауданы Шаховское орта мектебі
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 25.12.2016

Оқшау сөздер

Солтүстік Қазақстан облысы
Қызылжар ауданы
Шаховское орта мектебі
Қазақ тілі және әдебиеті мұғалімі
Рияпова Толқын Алпысбайқызы
1-санатты, 2-деңгей

Сыныбы 8 Күні:06.12.2016ж
Пәні Қазақ тілі
Сағаты 1
Тақырыбы Оқшау сөздерді қайталау
Мақсаты: білімділік- оқшау сөздердің оқшауланып тұру себептерін анықтау, олардың түрлерін бір-бірінен ажырата білу;
дамытушылық-өз беттерінше салыстыру, ой қорыту, мысалдар арқылы көз жеткізу дағдысын арттыру;
тәрбиелік-тіліміздегі оқшау сөздердің табиғатын терең түсіне отырып, орынды қолдана білуге тәрбиелеу, халықтың бар болмыс- бітімі оның тілінде екендігіне көз жеткізу;
Сабақтың типі Жаңа сабақ
Сабақтың түрі Жарыс сабақ, жаңа білімді меңгерту
Көрнекілігі Сабаққа арналған үлестірмелі кеспелер, оқулық, компьютер
Әдіс-тәсілдер сұрақ-жауап, әр түрлі ойын түрлері, жарыс, мәтін құрастыру.
Күтілетін нәтиже Жаңа сабақты меңгереді, өз беттерінше жұмыстана біледі, ой қорытады, пікір айта біледі;
Сабақтың барысы 6 кезеңнен тұрады: Ұйымдастыру, мағынаны ашу, қорытындылау, бағалау, кері байланыс, үйге тапсырма
Ұйымдастыру кезеңі а) Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.
Психологиялық кезең: Біз көп ұлтты мемлекетпіз, сондықтан сендер қазір бір-бірлеріңмен әр тілде амандасыңдар. «Амандасу»
Топқа бөлу. Үстел үстіндегі кеспе қағаздар арқылы топқа бөлу.
1-топ «Реал-Мадрид»
2-топ «Барселона»
ә) топтың аты жазылған кеспелер арқылы топтарға бөлінеді, бағалау парағы үлестіріледі;
Оқушылар өздерін бағалап, кестені толтырады.
Аты-жөні Сабақты жақсы түсіндім, басқаға түсіндіріп бере аламын
«5» Сабақты түсіндім, түсіндіріп беруде қиыншылықтар кездеседі
«4» Сабақты түсінбедім, түсіндіре алмаймын
«3»

Сабақтың айдары:
Бабадан қалып жеткен көрегендік,
Еркіндік жастығында өлең өрдік.
Арқалап аманатын келіп жеткен,
25 жыл! Құтты болсын егемендік!
Ойға шабуыл: «Мен президент болсам …….»

б) Үй тапсырмасы. Өткен сабақты еске түсіру.
1-аялдама:
«АРАБ ГРАМОТАСЫ» әдісі арқылы қандай тақырыпқа шолу жасайтынымызды анықтап аламыз.
2-топқа да бірдей тапсырма: қшу, сздр, қртп, қстрм, дғй
2-аялдама: «Адасқан сөздерді орнына қой»
1-топқа: «Мөлдір, сулы, айналуы тиіс, Қазақстан, желекті, жасыл өлкеге»;
«Қалалары, бар, Алматы, әсем, Орал, сияқты, Атырау, Қазақстанның»;
«Балқаш, мыналар, Алакөл, көлдері, Қазақстанның, Сасықкөл»
2-топқа
«Сенікі , жырым, жүрегім»;
« Тыңда, шалқар, ал, дария, даналығын»;
«Жұмабайдың , алпыс, жеді, бір, табақты, өзі».

Жаңа сабақ І. Қызығушылықты ояту.
1. Мұғалімнің кіріспе сөзі:
3-аялдама: Мағынаны ашу сатысы
— Сөйлем, оның тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелері, бірыңғай мүшелер, айқындауыш мүшелер жайында өтіп келе жатып, «Оқшау сөз» деген тақырыпқа қалай келіп қалдық, балалар, қалай ойлайсыдар?
Тақтадағы мына мысалдарды оқып, сөйлем мүшелеріне талдайық, не байқадыңдар?
Балалар, сабақты жақсы оқыңдар.
Білімсіз күнің бар ма, сірә?
Бәрекелді, балам, жарайсың!- десін жұрт.
Талданбай қалған сөз бар ма? Неге талданбады?
«Балалар» деген сөз қандай мақсатта айтылып тұр?
«Сірә», «бәрекелді» деген сөздерге сұрақ қойыла ма, лексикалық мағынасы бар ма? Ендеше, балалар, бұл оқшау сөздер делінеді екен.
4- аялдама :Миға шабуыл

Оқшау деген сөздің лексикалық мағынасын ашайық ассоциациялайық.

Оқшау: бөтен, басқа, бөлек, бөлініп тұрған, дара, қоршалған т.б.

5-алдама
«Топтастыру» статегиясы

1.Қаратпа 2. Қыстырма 3. Одағай
жанды, айтылған ойға Көңіл- күй,
жансызға қаратылып сөйлеушінің түрліше шақыру,
айтылады. көзқарасы,ой реті, т.б. жекіру, т.б.
Мысалы: Менің Бәсе, солай болады Па, шіркін! Даусы
ойлаған ойымның деп айтып едім ғой. дауыс- ақ екен.
үстінен түстің,
Ботагөз.

6-аялдама
Кітаппен жұмыс. Жеке жұмыс.
86- беттегі 66- жаттығуды дәптерлерімізге жазып, орындайық.

7-аялдама : Сергіту сәті
Күй тыңдау «Жұмыр қылыш»
(алған әсерлерін бөлісу)
8-аялдама Мағынаны тану. Шағын эссе

9-аялдама Бекіту. Графикалық диктант
(Берілген сөйлемдер арқылы одағай, қыстырма, қаратпа сөздердің графигін сызу, тыныс белгілерін ажырату)
Диктант:
1. Апыр –ай, қалай барам, қалай барам?
Атармын аққу құсты қалай ғана?
2. Ана керек, о адамдар, ана керек адамға,
Анасыздар аң сияқты күн кешіп жүр ғаламда.
3. Па, шіркін, туған жер!
4. Ең бастысы, табиғатпен тіл табыса білуге ұмтылдым.
5. Қасиетті де қастерлі Жер – Ана, сен бәрінен де ыстықсың!
6. Бәрекелді, жарайсың, сұңқарым!
7. Бабаларымыздан қалған асыл мұраны жадымызда ұстайық, жастар!
8. Ананың махаббатын тілмен айтып жеткізе алар ма, сірә.

Бағалау. Бағалау парағы жиналып алынады, оқушылар өздерін- өздері бағалайды.
Топты бағалау парағы
Ойға шабуыл Араб громотасы Адасқан сөздерді орнына қой Кластер Шығармашы-лық жұмыс Графикалық диктант Барлығы
Реал -Мадрид
Барселона

Үйге тапсырма. Мәтін құрастыру
Кері байланыс: Микрофон әдісі
Екі жұлдыз, бір тілек Бүгінгі сабақтан алған әсерім.

Солтүстік Қазақстан облысы
Қызылжар ауданы
Шаховское орта мектебі

Ашық сабақтың тақырыбы:
«Оқшау сөздерді қайталау»
8а сынып

Өткізген:
қазақ тілі мен
әдебиеті пәнінің мұғалімі
Рияпова Толқын Алпысбайқызы

2016-2017 оқу жылы

Сабақты талдаудың заманауи үлгісі

____________________________________________________________________________
Сабақты талдаудың заманауи үлгісі

Қазақ тілі және әдебиеті
Шоқыбаева Айжан Ердаулетқызы, М.ӘЛІМБАЕВ ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ ЕСІМДІКТЕН ЖАСАЛҒАН ҰЙҚАСТАРДЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

Мақала авторы: Шоқыбаева Айжан Ердаулетқызы
Жұмыс орны: Талдықорған қаласы КМҚК «Балдәурен» БШО
Лауазымы: Қазақ тілі үйірме жетекшісі
Порталға жариялану мерзімі: 23.12.2016

М.ӘЛІМБАЕВ ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ ЕСІМДІКТЕН ЖАСАЛҒАН ҰЙҚАСТАРДЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

Поэтикалық тіл жалпы сөз өрнегі белгілі бір халықтың тыныс-тіршілігін, тұрмыстық сипатын, ұлттық ерекшелігін, бүкіл дүниетанымын танытатындықтан мұның бәрі бір ғана тіл, сөз арқылы көрініс бермек. Ал мұндай болмыстағы үздіксіз даму сол елдің мәдениетіне, сөз өнеріне оның көркемдік ерекшеліктеріне, тілдік тәсілдерінің қалыптасуына, дамуына міндетті түрде әсер етеді.

Сөздің көркемдігін таныту үшін сөз бөлшектерінің яғни сөз таптары мен қосымшалардың, грамматикалық мағыналардың   қызметі айрықша. Айтылған ойға грамматикалық мағына  үстейтін сөз кестесіндегі көркемдік жасаушы әшекейдің міндетін атқарады. Өлең жолдарындағы  суреттілік, мағыналылық, бейнелілік сипаттарын асырып қолдану үшін, тілдік қолданыстармен бірге ұтымды композиция, түрлі жанрлық құбылыстар, өлең сөздің әуезділігі болуы керек. Мұндай бірнеше көркемдік тұтастықтың бірін-бірі толықтыруы арқылы өлеңнің реңкі, бейнелілік, көркемдік қасиеті арта түседі. Әрбір көркемдеуші сөз көркем шығарманың мазмұнынан, сөз тіркесімен айшықтанып зор мағына мен түсінікке, ұтымды ойлар мен тынысты орамдарға жетелейді. Өлеңтануда ең негізгі есепке алынатыны осы көркемдік мәселесі мен  бәріне ұғынықты ұйқастардың  болуы.

М.Әлімбаевтың   балаларға арналған өлеңдерінен  әр жастағы  жеткіншектердің ой-өрісіне  сай лайықталған туындылары оның бала  психологиясының нәзік қырларын жете білгендігінің куәсі деп білеміз.

                         Шәкірт болсаң,

Шоқандардай озық бол,

Оқу-білім бейнетіне төзіп көр.

Ертеңгі істі бүгін ойлап, бейімде,

Бүгінгіңді ысырма тек кейінге, — деп өсиет жолдаған [1].

Өлеңде не нәрсені болсын ұғымға түсінікті, халықтың танымына сәйкес ұғынықты құбылыстармен, нақты заттармен салыстырады. Сол үшін астарлы сөздер, салыстырмалы бейнелер, әр түрлі көркем тәсілдер ұлттық өміріміздің шындығын танытуда зор үлес қоспақ.

            Жалқау бір винт жасынан,

Жылжып болттың қасынан,

Түсіп қалды қырсығып,

Тоқтасын,-деп,-машинам!.

Оған несін қарасын?! [2]

 

Есімдіктің мәні бір ғана сөйлемнің шегінде, соның құрамындағы сөздердің логикалық және грамматикалық қатынасынан айқындалып, мән-мағынасы дәл түсіндіріледі. Мысалы,

           Жазыпты бала,

            Сен оқып қара,

            Қайсысы дұрыс?

                        Қайсысы бұрыс?[2]

Есімдіктердің ішінде қолданылуы, мән-мағынасының кеңдігі жағынан айрықша бөлектенетіндері –жіктеу есімдіктері. Жіктеу есімдіктері мағыналық жағынан жалпы болумен қатар, кейде даралық мәнді де білдіре алады, ал кейде бірөңкей, бірыңғай заттар мен құбылыстардың жиынтығы, солардың шоғырланған, корытындыланған бір тұтас мәні есебінде де ұғынылады. Екінші бір ерекшелігі — жіктеу есімдіктері көбінесе тура, номинальды мәнінен басқа, автордың, сөйлеушінің айтып, хабарлап отырған іс-құбылысқа субъективтік қатынасын көрсетеді [3]. Мысалы:

       Содыры сен (жіктеу ес.),

       Одыры Үсен

       Одыры Үсен

       Содыры сен (жіктеу ес.)  [4].

Бірінші жақты білдіретін мен есімдігін қолданудағы кейбір ерекшеліктер төмендегідей Олардың нақты мағынасы контексті түтас алып салыстырғанда ғана айқын көрінеді. Ал контекстегі есімдіктердің мәні бір ғана сөйлем құрамындағы сөздердің өз ара қатысынан айқындалса, кейде екі, не үш сөйлем жігінен, кейде тұтас абзац бойынан бір-ақ айқындалады.

                         Атам — кітап, мен (жіктеу ес.)– дәптер,

Ақыл толы сөзіне.

 Қызығам да, әлбетте,

             Көшіремін өзіме.  [4].

Әдетте сөйлем мәні мұндай экспрессивті өң алмас үшін, монологтарда мен есімдігі үсті-үстіне қайталана бермейді. Кейде бүкіл абзац, бүкіл текст бойында, әңгіме бірінші жақ атынан баяндалса да, мен айтылмай қалып отырады. Қазақ тілінің құрылысы есімдіктерден болған логикалық бастауыштар айтылмай-ақ сөздің қай жақтың атынан айтылып отырғанын түсінуге мүмкіндік береді. Мына үзіндіге назар аударайық.

Қақ жарып шоғын жұлдыздың,

(Мен) Ұшқанын көрдім құндыздың.

(Мен) Құдықтың суын төктім, төңкердім де,

(Мен) Теңізді жалдап өттім, жөн көрдім де.

Біз есімдігі көптік мән беретін болғандықтан, әдетте көптік жалғаусыз айтылады. Дегенмен, сөз ыңғайына, сөйлеушінің, арнайы мақсатына қарай кейде көптік жалғауын қабылдайды. Әр кез ұранды сөйлемдер, салтанатты сөйлеу ыңғайында туған. Біз есімдігіне көптік жалғауын жалғау арқылы бірөңкей кісілерді топтастыру, сөйтіп оларды бір ғана ағым не топ етіп көрсету мақсаты көзделеді.Біз есімдігі барлық уақытта да көптік мән туғызбайды. Кейде ол сөйлеушінің, автордың мақсатына лайық жекелік мәнде де қолданылады. Мысалы:

         Із.Үз біз (жіктеу ес.) өзіміз (өздік ес.)

        Біздің (жіктеу ес.) ізіміз!Біз (жіктеу ес.) із! .[4]

Қазақ тілінің қалыптасқан заңдылығы бойынша сен есімдігі анайы сөйлеу ыңғайын танытады да, сіз, есімдігі сыпайы сөйлеу ыңғайын танытады. Сонымен қатар, сен және сіз есімдіктері қолданылу процесінде әр қилы экспрессиялық мәнер де туғызады.

Сен есімдігі өзінің тура мәнінен басқа сөйлеушінің тыңдаушы жаққа қатынасын да білдіреді. Жасы үлкен және бейтаныс кісіге сіз деудің орйына сен деп сөйлеу сөз иесінің олақтығын, немесе әдейі дөрекі қатынасын көрсетеді. Сен есімдігі кейде адам арасындағы сырластық қатынастың көрінісі есебінде де қолданылады, Мысалы: «Кімнің баласысың?» өлеңінде «Сен кімнің қызысың?» деп, «Сен де ауылда тудың ба?» өлеңінде де сен есімдігін қолданады.

Өз есімдігінің екі түрлі қызметі бар: біріншіден, өз есімдігі есім сөздермен тіркесіп келіп, есімдер арқылы белгіленіп отырған заттың біреуге тәндігін, тәуелділігін білдіреді. Мысалы:

          Келгендеймін кемел Пушкин тауына,

         Өз атымнан емес, өзге орайда[4]  («Пушкинге»)

Екіншіден, өз есімдігі жіктік, кейде сілтеу есімдіктерімен тіркесіп келіп немесе жеке қолданылып та белгілі бір кісі, зат жайындағы ұғымды айқындап, дәлдеу мәнінде жұмсалады.

Тырп етпей ұзақ жол жүріп,

Тіземе өзім (өздік ес.) отырдым

Миыма шамдар қондырып

Көзіме тасты толтырдым.

 

Өзіне нанбаймыз

Ісіне нанамыз [4].( Мөр)

Дербес сөйлемдерді байланыстыруда ол, олар, оған, онан, олардың деген жіктеу есімдегі жиі қолданылады. Кез-келген мәтіннің екінші болмаса да, үшінші төртінші сөйлемдері міндетті түрде алдыңғылармен осы есімдіктер арқылы байланысыдады. Мысалы:

Рұқсатсыз ақ кіреді

Бір ақ адам көреді.

Не саған (жіктеу ес.)көрінеді

Не маған көрінеді,

Не оған көрінеді.

                                    (Түс)

Тоқтасын,-деп,-машинам!.

Оған несін қарасын?! .[4]  («Жалқау винт»)

 

Сөйлемдерді байланыстыруда сілтеу есімдіктері  де белсенді.Ақын бұл есімдік түрінде ерекше қолдану арқылы, бала қиялын дамытады. Мысалы,

Көйлек сөкті, қайта тікті тігінші,

Ауылда да сол (сілтеу ес.) ісімеріміз бірінші.

 

Аз еңбектен көп нәтиже шықпайды,

Берекесіз осыны (сілтеу ес.)да ұқпайды.

          

            Алақан тар,алаңқайдай кең емес,

            Сол (сілтеу ес.) салыстыру жөн емес.

 

Жаңа қара қарындашты анау (сілтеу ес.) қарындастан алдым,

Анау  (сілтеу ес.) қарындастан жаңа қара қарындашты алдым.[4]

 

 

Жалпылау есімдігі барлығы, бәрі, баршасы дегендер сөйлем ішінде біріңғай мүшелерді жалпылап тұрады да, сирек болса да сөйлемдерді, мәтін бөлшектерін байланыстырады. Мысалы:

Арша

Барша (жалпылау ес.)жұртқа ұнайды

Барша жұртқа

Арша ұнайды. [5]

 

«Біреуге сәл ұнамаса мінезім» «біреу» белгісіздік есімдігін де қолдана отырып, өлеңнің әрбір құрылымы, әрбір жолы тек әсем көркемдіктермен қапталып, сұлу мағына мен сымбатты бейне беріп тұруы тиіс екендігін дәлелдейді.

Болымсыздық есімдіктер де Әлімбаев шығармаларынан айқын байқалады.Өлеңдерінде ғана емес, жұмбақтарын да есімдік арқылы ерекшелеген.

Жабық қақпақты шарасы,

Бұзылмайтын қақапасы,

Ешбір (болымсыздық ес.) пенде баласы

Дәмін көрмеген татып [6] .(Адамның миы)

Қорыта айтқанда, Мұзафар Әлімбаев поэзиясындағы көркемдік, әдемілік жайлы түсінік, ғылыми тұжырымдар балалар шығармашылығымен бірге жасасып келе жатыр.М.Әлімбаев тіліндегі сан түрлі суреттілік бітімнің орнығуына да әдеби дәстүрдің ықпалы ерекше болды.Есімдіктерді талдау барысында ақынның әлемінен өзіндік  тілдік ерекшеліктерді байқаймыз.Өлеңдеріндегі есімдіктерге көз жібере отырып, өзімізге таныс сөздердің, сөз тіркестерінің қолданысын балалардың қабылдау қабілетін ұштастыруға пайдаланғанын байқаймыз.Ақын тілі басқаша құбылыста,іс-әрекетте бейнелілігімен ерекшеленеді.Бұл әрине, өлеңге ғана қатысты емес,ақынның ой-сезіміне де қатысты ерекшелік деп тану керек.

ӘДЕБИЕТТЕР:

  1. Әлімбаев М. Екі тақтай — бір көпір: Өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертектер.- Алматы: Балауса, 1992. –102 б.
  2. Әлімбаев М. Балдәурен, шіркін, балалық: Өлеңдер, әндер,аңыздар, ертегілер, дастандар.-Алматы: Жазушы, 1973.-376
  3. Аханов К. Тілбілімінің негіздері : оқулық / Аханов, К. — 4-ші бас. — Алматы : Санат, 2003
  4. Әлімбаев М. Балдырғанның базарлығы. Мектеп пен балабақша сахнасына және сабақтан тыс оқуға лайықталған өлеңдер, әзіл-оспақ, жаңылтпаштар, жұмбақтар, әңгімелер.-Алматы: Қайнар,1977.- 156 бет,сур.

5.Әлімбаев М. Шығармалар жинағы: Екі томдық.- Алматы: Санат,1997.- 624бет: портрТ.1: Лирика: Дастандар: Аңыздар Т.2: Лирика: Аңыздар:Балладалар:Өлеңдер

  1. Әлімбаев М. Қоянның құлағы неге ұзын?: Өлеңдер, дастан, аңыздар, мысалдар, жұмбақтар, жаңылтпаштар.-Алматы:Балауса, 1996.-176 б.

Қазақ тілі және әдебиеті
Айтакова Анар Бекболатовна, Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында сыни тұрғыда ойлау әдісі

Мақала авторы: Айтакова Анар Бекболатовна
Жұмыс орны: Ғ. Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 22.12.2016

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында сыни тұрғыда ойлау әдісі

Махамбет Өтемісұлы-халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы көтеріліске шақырған тұңғыш қазақ ақыны. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр-сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адамы. Махамбет ақынның  жастайынан ақындық өнерге құмар болып өскенін, оның әр өлеңі терең мағынаға ие екендігін, сондай-ақ, асқан дарындылық қабілетінің керемет екенін қалың жұртшылық көзбен  көріп, болашақ жастар үлгі-өнеге алып өсіп келеді. Махамбет тек от ауызды, орақ тілді сөз шебері ретінде ғана емес, өзінің батырлығымен, даналығымен, адамгершілігімен, досқа адал қасиетімен де бүгінгі ұрпаққа танымал. Ол халық арасында болып жататын келеңсіз құбылыстарды шынайы суреттеп өз өлеңдеріне арқау еткен. Оның бейнелі де жалынды жырларынан  кешегі Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жырауларымыз жырлап кеткен көтеріліс туралы толғаулары кез келген адамды толғантпай, тебірентпей қоймайтыны анық. Соның ішінде «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерінің бет-пердесін аша шенесе, «Мұнар күн» деген өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, жаны қайғыра, ашына айтты.

Махамбеттің  досы  Исатай — ақынның көп өлеңдерінің басты қаһарманы екені сөзсіз. Ақынның «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым» т.б өлеңдерінде Исатайдың бойындағы адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы ерекше жырланғанын бәріміз білеміз.

Қазақ халқы сөз өнерін қадір тұтқан халық қой. Қазақ халқында атақты ақындар мен жазушылар, батырлар, данышпандар, ғалымдар, жыршы, жыраулар да көп-ақ. Соның ішінде қазақтың бас ақыны Абай мен тұңғыш батыр ақыны Махамбет  салыстыруға келмейтін қазақтың екі ұлы тұлғасы. Біздің санамызда бүгінгі күнге дейін Абай данышпандық ой тереңдігімен, ал Махамбет тәуелсіз күрескерлік рухани рухымен ерекшеленетін тұлғалар болып сақталуда. Бірақ бір-бірін жақындастыратын жағдаяттар да баршылық. Абай мен Махамбет те қазақ халқы үшін жаны ашып күрескен тұлғалар, қазақ қамының ертеңін ойлаған, басты қаруы жырлары арқылы күресе білген данышпандар.

Махамбеттің өлеңдері бостандық пен әділдікті, халық көсемдерінің батырлығын қалың халық бұқарасына паш ету мақсатында жазылып отырды. Ол қазақ халқының еркіндікте, бостандықта, тәуелсіздікте өмір сүргенін қалады. Оның өлеңдері бұқара халықтың жүрегіне тым жақын еді…

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастауымен еліміздің тәуелсіздігіне 25 жыл толуына орай әр түрлі іс-шаралар өткізіліп жатқаны белгілі. Бабаларымыздың, соның ішінде тарихта атын қалған бірегей тұлға Махамбет Өтемісұлының қанымен келген егемендікі ұрпақ санасына сіңіру, Махамбет өлеңдерімен келешек ұрпақты тәуелсіз күрескерлік рухани рухымен тәрбиелеу- бүгінгі күнгі міндет деп білемін. Осы орайда, Астана қаласы қаласы Білім басқармасы Махамбет Өтемісұлы атындағы оқушылар сарайында желтоқсанның 6 жұлдызында  Тәуелсіздіктің 25 жылдығына орай  «Ұлы дала ұрпағы» атты Махамбеттің жас ұрпақтарының I Республикалық байқауы өтті. Республикалық байқауда  жан-жақтан келген өнерлі балалар белсенді атсалысып, қала, облыс абыройын асқата түсті.

Соның ішінде Ғафу Қайырбеков атындағы №2 мектеп-гимназиясының мақтанышы 5-сынып оқушысы Өмірбек Айбар өзінің актерлік шеберлігін сахнада ерекше танытып, Махамбеттің « Мен, мен едім» өлеңін мәнерлеп образға ене айтқанда бүкіл зал тола көрермендер кішкентай ғана театр актерін шынайы көздерімен көргендей болып, құлақ құрыштары қанғандай болып ұйып тыңдады. Айбардың Махамбетше образға еніп жырлауы, көрермендер мен жанкүйерлердің зор қошеметі, әділ қазы мүшелерінің әділ шешімі арқасында  Өмірбек Айбар «Ұлы дала ұрпағы» атты Махамбеттің жас ұрпақтарының I Республикалық байқауында  Бас жүлдені жеңіп алып, елордамыз Астана қаласының  Ғафу Қайырбеков атындағы №2 мектеп-гимназиясының абыройын асқақтата түсті. Айбардың жетекшісі қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Айтакова Анар Бекболатовнаға және мектеп директоры Шаймердинов Гамиль Мағажірұлына алғыс хаттар табысталды.

Айбарға тек сәттілік, ақ жол тілейміз. Мектебіміздің мақтанышы болып тек биік белестерден көрінуіне тілектеспіз. Қашанда бағың  жансын демекпіз!

 

Мақала

Махамбет рухына тағзым

Махамбет Өтемісұлы-халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы көтеріліске шақырған тұңғыш қазақ ақыны. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр-сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адамы. Махамбет ақынның  жастайынан ақындық өнерге құмар болып өскенін, оның әр өлеңі терең мағынаға ие екендігін, сондай-ақ, асқан дарындылық қабілетінің керемет екенін қалың жұртшылық көзбен  көріп, болашақ жастар үлгі-өнеге алып өсіп келеді. Махамбет тек от ауызды, орақ тілді сөз шебері ретінде ғана емес, өзінің батырлығымен, даналығымен, адамгершілігімен, досқа адал қасиетімен де бүгінгі ұрпаққа танымал. Ол халық арасында болып жататын келеңсіз құбылыстарды шынайы суреттеп өз өлеңдеріне арқау еткен. Оның бейнелі де жалынды жырларынан  кешегі Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жырауларымыз жырлап кеткен көтеріліс туралы толғаулары кез келген адамды толғантпай, тебірентпей қоймайтыны анық. Соның ішінде «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерінің бет-пердесін аша шенесе, «Мұнар күн» деген өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, жаны қайғыра, ашына айтты.

Махамбеттің  досы  Исатай — ақынның көп өлеңдерінің басты қаһарманы екені сөзсіз. Ақынның «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым» т.б өлеңдерінде Исатайдың бойындағы адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы ерекше жырланғанын бәріміз білеміз.

Қазақ халқы сөз өнерін қадір тұтқан халық қой. Қазақ халқында атақты ақындар мен жазушылар, батырлар, данышпандар, ғалымдар, жыршы, жыраулар да көп-ақ. Соның ішінде қазақтың бас ақыны Абай мен тұңғыш батыр ақыны Махамбет  салыстыруға келмейтін қазақтың екі ұлы тұлғасы. Біздің санамызда бүгінгі күнге дейін Абай данышпандық ой тереңдігімен, ал Махамбет тәуелсіз күрескерлік рухани рухымен ерекшеленетін тұлғалар болып сақталуда. Бірақ бір-бірін жақындастыратын жағдаяттар да баршылық. Абай мен Махамбет те қазақ халқы үшін жаны ашып күрескен тұлғалар, қазақ қамының ертеңін ойлаған, басты қаруы жырлары арқылы күресе білген данышпандар.

Махамбеттің өлеңдері бостандық пен әділдікті, халық көсемдерінің батырлығын қалың халық бұқарасына паш ету мақсатында жазылып отырды. Ол қазақ халқының еркіндікте, бостандықта, тәуелсіздікте өмір сүргенін қалады. Оның өлеңдері бұқара халықтың жүрегіне тым жақын еді…

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастауымен еліміздің тәуелсіздігіне 25 жыл толуына орай әр түрлі іс-шаралар өткізіліп жатқаны белгілі. Бабаларымыздың, соның ішінде тарихта атын қалған бірегей тұлға Махамбет Өтемісұлының қанымен келген егемендікі ұрпақ санасына сіңіру, Махамбет өлеңдерімен келешек ұрпақты тәуелсіз күрескерлік рухани рухымен тәрбиелеу- бүгінгі күнгі міндет деп білемін. Осы орайда, Астана қаласы қаласы Білім басқармасы Махамбет Өтемісұлы атындағы оқушылар сарайында желтоқсанның 6 жұлдызында  Тәуелсіздіктің 25 жылдығына орай  «Ұлы дала ұрпағы» атты Махамбеттің жас ұрпақтарының I Республикалық байқауы өтті. Республикалық байқауда  жан-жақтан келген өнерлі балалар белсенді атсалысып, қала, облыс абыройын асқата түсті.

Соның ішінде Ғафу Қайырбеков атындағы №2 мектеп-гимназиясының мақтанышы 5-сынып оқушысы Өмірбек Айбар өзінің актерлік шеберлігін сахнада ерекше танытып, Махамбеттің « Мен, мен едім» өлеңін мәнерлеп образға ене айтқанда бүкіл зал тола көрермендер кішкентай ғана театр актерін шынайы көздерімен көргендей болып, құлақ құрыштары қанғандай болып ұйып тыңдады. Айбардың Махамбетше образға еніп жырлауы, көрермендер мен жанкүйерлердің зор қошеметі, әділ қазы мүшелерінің әділ шешімі арқасында  Өмірбек Айбар «Ұлы дала ұрпағы» атты Махамбеттің жас ұрпақтарының I Республикалық байқауында  Бас жүлдені жеңіп алып, елордамыз Астана қаласының  Ғафу Қайырбеков атындағы №2 мектеп-гимназиясының абыройын асқақтата түсті. Айбардың жетекшісі қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Айтакова Анар Бекболатовнаға және мектеп директоры Шаймердинов Гамиль Мағажірұлына алғыс хаттар табысталды.

Айбарға тек сәттілік, ақ жол тілейміз. Мектебіміздің мақтанышы болып тек биік белестерден көрінуіне тілектеспіз. Қашанда бағың  жансын демекпіз!

 

 

Қазақ тілі және әдебиеті
Қасымғалиқызы Лаура, Салт-дәстүр — болашақтың қолында

Мақала авторы: Қасымғалиқызы Лаура
Жұмыс орны: Ғ.Қайырбеков атындағы №2 мектеп-гимназия
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 22.12.2016

Салт-дәстүр — болашақтың қолында

Салт-дәстүр-болашақтың санасында

« Ел болам десең, бесігіңді түзе».

(М.Әуезов)

 

Қазақ халқының ұлттық тәрбиесі – әлемде теңдесі жоқ тәрбие. Жалпы «ұлттық» деген сөздің астарында елге-жерге, тілімізге, дінімізге деген құрмет жатыр. Ал осы ұлттық тәрбиені бала бойына сіңіруде мектептің атқаратын жұмысы ерекше. Яғни тәрбие алуды сәби ана құрсағынан бастаса, оны білім теңізінің мектеп атты кемесінде ұлттық құндылықтарымызбен жетілдіру өте маңызды.Ұлттық тәрбиенің мақсаты – ұлттық сана-сезімі қалыптасқан, ұлттық мүдденің өркендеуіне үлес қоса алатын ұлттық құндылықтар мен жалпы адамзаттық құндылықтарды өзара ұштастыра алатын ұлтжанды тұлғаны тәрбиелеу. Ұлттық тәрбиенің міндеті – мәдени-әлеуметтік өзгермелі жағдайдағы ұлттық тәрбиенің діңгегі — ана тілі болып қалатынын негіздеу, қазақ тілі мен тарихын, мәдениеті, салт-дәстүрі мен дінін құрметтеуде жастардың ұлттық интеллектуалдық мінез-құлқын қалыптастыру, бүгінгі қазақ елінің индустриалық-инновациялық жүйесінің дамуын қамтамасыз ететін парасатты, ұлттық сипаттағы белсенді іс-әрекетке тәрбиелеу, білім және мәдени-рухани тұрғыда басқа өркениеттермен бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету, қоғам мен адам, адам мен табиғат қарым-қатынасының өркениеттілік сана-сезімін ұлттық рухта қалыптастыру.

Ұлттық тәрбиенің көздері: Фольклор, халық ауыз әдебиеті, ұлттық әдебиет, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ұлағатты қағидалар, шешендік сөздер, мақал-мәтелдер, ұлы ойшылдардың еңбегінде жатыр. Мысалы: «Отанды сүю — отбасынан басталады», «Кішіпейілділік-кісінің көркі» және т.б.осы сияқты көптеген асыл сөздер бала санасын ұлттық негізде тәрбиелеуде үлкен үлес қоспақ.

Қазақ ұрпағына барлық тәрбиені отбасынан сіңірген. Халқымыз салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары, ырым-тыйым сөздері арқылы баласын тәрбиелеген. Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының әсері мол. Отбасының әрбір мүшесі, өзара сөйлесіп, не болмаса ата-ананың, баланың міндетін атқару ғана емес, береке-бірлік, сүйіспеншілікпен араласса, босағасы берік, шаңырағы биік отбасына айналары сөзсіз. Баланың дүниеге келіп, ер жетіп өсуі, қалыптасуында отбасы үлкен рөл атқарады. Отбасындағы ата мен ана баланың қамқоршысы, әрі оған үлгі-өнеге көрсетуші. Бала солардан көргенін істеп, солардан үлгі алып өседі. Халқымыз «әкеге қарап, ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деп бекер айтпаған. Адам өзінде жоқ нәрсені даладан іздейді. Егер сол отбасынан үйренетіндей ештеңе таба алмаса баланың көше тәрбиесіне бой алдырып кетуі оңай-ақ. «Тәрбиесіз берген білім қауіпті», – деген екен Әл-Фараби. Технологияның дамып, әлемдік жаһандану үдерісі кезінде білім беру жүйесіне ұлттық инновацияны енгізу керектігін көпшілік мойындап отыр. Қоғамға қызмет ететін болашақ жеткіншектерге сапалы білім мен өнегелі ұлттық тәрбие беру – ұстаздар қауымының басты парызы. Ұлттық тәрбиені ұлттық сана-сезімі жоғары болашақ маман жастарды тәрбиелеуге негізделген білім беру жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қарауға болады. Ол үшін ұлттық сана-сезімі қалыптасқан, ұлттық мүдденің өркендеуіне үлес қоса алатын, ұлттық құндылықтар мен жалпыадамзаттық құндылықтарды өзара ұштастыра алатын толық кемелді, ұлтжанды тұлғаны тәрбиелеуді мақсат етіп алуымыз жөн. Қоғамның белгілі қайраткері, ақын М.Шахановтың: «Халықта ең бірінші ұлттық рух болуы керек», – дегенін әр кез есте сақтап, еліміздің жарқын болашағы үшін атсалысуымыз қажет. Ол үшін біз, оқушыларға салт-дәстүрлерді жай ғана үйретіп қана қоймай, олардың тәрбиелік түп-тамырын, мәнін, алтын діңгегін түсіндіре білуіміз керек. Ұлттық тәлім-тәрбиенің іргетасын дұрыс қалай білу мұғалімдердің ата-аналармен қосылып жүргізген шараларына байланысты болмақ. Өйткені бірінші ұлттық тәрбиенің ошағы – отбасында, екінші – мектепте болғандықтан, ата-ана мен мектеп, яғни мұғалімдер мен жұртшылық тығыз байланыста болуы шартты нәрсе екені баршамызға аян.Қазақтың айтулы қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай былай дейді: «Ұлттық мәдениеттен жұрдай рухта тәрбиеленген ұрпақтан халқымыздың қажеті мен мүддесін жоқтайтын пайдалы азамат шықпайды». Яғни елдің туын көтеріп, тәуелсіздік талаптарын орындау ісіне батыл бетбұрыс жасаған бүгінгі таңда адамзаттық игіліктерді, халқымыздың ғасырлар бойы армандаған мәдени-рухани мұрағаттары мен ұлттық тәлім-тәрбие саласындағы, білім жүйесіндегі ізденістерін көрсету – басты міндетіміз.Ұлы бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби: «Адамға біліммен қатар, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың хас жауы», – деген екен. Ұрпақ тәрбиесінде ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлерін оқып үйрену, өнеге тұту, жас ұрпақты ізгілікке баулу үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ұлттық тәрбиенің құдыретін қанша айтсақ та, түгел айту мүмкін емес. Осындай ұлы тәрбие ізгіліктері бала кезден, бұла кезіңнен бастау алмаса, кейін өте қиынға соғатыны – дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат. Тәуелсіздігімізді алып, өркениеттілікке құлаш сермеген бүгінгі таңда адамгершілігі мол, сапалы да салауатты ұрпақ тәрбиелеуде халықтық тәрбиенің алатын орны ерекше. Қазір оқу орындарында ұлттық тәрбиеге айрықша мән берілуде. «Жастар біздің болашағымыз» дейтін болсақ, сол жастарымызды ұлтын сүйетін ұлтжанды, Отанын сүйетін патриот, жоғары адамгершілік иесі, ұлттық рухы биік парасатты азамат етіп тәрбиелеу үшін оларға ұлттық тәрбие қажет екенін өмірдің өзі-ақ көрсетіп отыр. Сабақ үрдісінде оқушыларға тұрмыстық тәрбиеге байланысты салт-дәстүрлер, бала дүниеге келгеннен өскенге дейінгі аралықта қолданылатын салт-дәстүр, ырым-тыйымның рөлі, сәлемдесу әдебі, сыйластық, қонақ күту, ас ішу әдебі, инабаттылық дәстүрлері, сөйлеу әдебі және киім кию тәрбиесі, ұлттық тәрбиедегі еңбек тәрбиесінің орны, қазақ халқының озық мәдениет үлгілері мен олардың тәрбиелік мәні сияқты ұлттық құндылықтарымызды оқытуымыз керек. Рухы асқақ, іргесі берік ел боламыз десек, ең бастысы, ұрпақ тәрбиесі мен біліміне сергек қарауымыз қажет. Бұл жөнінде Абай атамыз: «Балаға мінез үш алуан адамнан жұғады: бірінші – ата-анасынан, екіншісі – ұстазынан, үшіншісі – құрбысынан», – деген екен. Ұлттық тәрбие атауын алғаш әдеби-педагогикалық оқулықтарға енгiзген
М. Жұмабаев болды. Ол педагогиканың ұлттық тәрбиеден бастау алатыны жайлы айтқан. «Педагогика» атты еңбегінде былай дейді: «Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, әрбір ұлттың баласы өз ұлтының арасында өз ұлты үшін қызмет ететін болғандықтан, әрбір тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті». Ендеше, «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» демекші, ел болып, ұлт болып қаламыз десек, «Ұлттық тәрбие» бастауын отбасы ошақ қасынан бастауымыз қажет деп есептеймін. Еліміздің болашағы , тәуелсіз мемлекеттің ұлттық болмысын сақтай алатын ұрпақты тәрбиелеу бүгінгі күннің негізгі мақсаты. Ал ол үшін болашақ ұрпақтың тұлғалық болмысын қалыптастырып, оның  рухани – мәдениетін дамыту басты мәселе.

Қазақта «Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле» деген дана сөз бар. Сондықтан жеткіншек ұрпақтың өз халқының рухани  қазынасымен оның ұлттық тәрбиесімен әдет-ғұрып, салт – дәстүрмен тереңірек танысу қажеттігі бірініші орынға қойылып отыр. Өйткені өз халқының, әрі бүкіл адамзаттың өткенін білу, рухани мұраларымен сусындау адамның жеке тұлғалық болмысын қалыптастырып, оны рухани тұрғыдан кемелдендіретін бірден — бір қажетті көрсеткіш болып табылады. Бүгінгі күні қазақ халқының ұлттық мәдениетін қайта өркендету жағдайында жас ұрпақты ұлттық дәстүрмен тәрбиелеудің қажеттілігі туды. Өйткені халықтық салт – дәстүрдің ішінде бүкіл халықтың мінез – құлқы, болмысы, дүниетанымы, мәдениеті, тілі мен діні, өмір сүру жолы, психологиясы топтасып жатыр. Бұл құндылықтар қазіргі қоғамның күрделі өзгерісі кезеңінде жас ұрпақты әлемдік деңгейде оқытып, біліммен қамтамасыз ете отырып, тәрбиесін ұлттық етуде ерекше тәрбие құралы болып саналмақ. Ұлттық тәрбие тек ұлттың салт – дәстүрі арқылы ғана берілмек. Бұл орайда еліміздің көптеген педагог ғалымдары құнды еңбектер жазып, оны іс – жүзіне асыруды мақсат етіп келеді. Қазіргі күні мектепте оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрді пайдаланудың маңызы  ең алдымен оның халықтың тәрбие саласындағы тәжірибесімен амал жолдарымен, педагогикалық мүмкіндіктерімен етене таныстыратындығында, екіншіден жеке тұлға бойында қасиеттер жауапкершілік, инабаттылық, белсенділік, іскерлік сияқты қасиеттерді қалыптастырады. Қазақ халқының сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжірибесі, танымдық мұрасы, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ауыз әдебиеті, ұлттық ойындары – ерекше тәрбиелік мәні бар баға жетпес асыл қазына. Әр халықтың өз ерекшелігі бар. Сондай ерекшеліктің бірі – салт-дәстүрлер. Халқымыз ежелден өз ұрпағын адамгершілікке, инабаттылыққа, ізгілікке, имандылыққа тәрбиелеуді мақсат тұтқан. Сондықтан олар көшіп қонған кезден – ақ ұрпақ қамын жеп, оның болашағына жеткілікті мән берген. Сонау «Жеті Жарғыдан» бастап салт-дәстүріміз бұған дейінгі талай ұрпақтың теңдесі жоқ, тәрбиелік маңызы зор адамгершілік кодексі болды. Олай болса, жас ұрпақты салт дәстүрлер негізінде тәрбиелеу өзекті мәселелердің біріне саналады. Ұлтымыздың асыл қазынасы салт дәстүрлерімізді балаларға насихаттау арқылы адамгершілік асыл қасиеттерді бала бойына сіңірудің түрлі әдіс – тәсілдерін қолданудың жолдарын қарастыру басты мақсат болып саналады. Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәлім – тәрбиенің белгілі жүйесін жас буын жадына біртіндеп сіңіріп отыратын арнаулы жолдар, тиімді тәсілдер болған. Олардың қай-қайсысының да педагогикалық мүмкіндіктері жоғары, өзіне тән мазмұны, ерекшеліктері бар. Адамгершілік қасиеттің өзекті мәселесі қайырымдылық пен қайырымсыздық, жақсылық пен жамандықты бір-біріне қарсы сипаттайды. Бұларды ажырата білуге үйрету үлкен ізденісті, түрлі тәсілдерді қолдануды қажет етеді. Ендеше еліміз тәуелсіздікке қолы жеткен қазіргі кезде білім беру жүйесіндегі негізгі міндет-ұлтымыздың таным құндылықтарын бойына сіңіріп,салт-дәстүр,әдет-ғұрып мәйегін ұрпақ санасына егу арқылы тәләм-тәрбие беру. Ұстаз қолында адам тағдыры, болашақ ел тағдыры тұрады. Заман талабына сай тәрбие беру-мұғалімнің басты міндеті. Қай заманда, қандай қоғамда болсын алдымызда тұрған зор міндеттердің бірі – болашақ ұрпақ тәрбиелеу. Жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мен мәдениеті мол, саналы ұрпақ тәрбиелеуде әр халықтың салт – дәстүрі, ел дамуындағы бағалы байлықтың нәрін біртіндеп сіңіру арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Салт-дәстүрді санасына сіңірген әр бала ертеңгі қоғамымыздың саналы азамат болуының жемісі болмақ.

Қазақ тілі және әдебиеті
Жакупова Бахтжан , Жаңартылған оқу бағдарламасына пікір

Мақала авторы: Жакупова Бахтжан
Жұмыс орны: "Мамлют санаторлық орта мектеп интернаты"
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиет мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 13.12.2016

Жаңартылған оқу бағдарламасына пікір

«Заманына қарай адамы» (Қазақ даналығы) Уақыт тоқтаусыз – толассыз алға зырылдайды. Өмір өрге жүзеді.Даму дамылсыз,адам тынымсыз.Көктем сайын қырларда жаңа гүлдер шешек атады.Көктем сайын жаңа бұлбұлдар сайрайды.Нақ сол сияқты білім — ғылым саласынада өзгерістерді өрбітеді.Уақыт –ұқыпты сұрыптаушы: шөп- шалам,кәкір шүкірді желге ұшырады,таза маржан,таңдаулы дәндерді іріктеп алады.Қазынаға қазына үстеледі. Сондықтан білім беруді жетілдіру, ақпараттандыру, білім алушылардың танымдық, шығармашылық қабілетін арттыру, оқу дағдысын жетілдіру мәселелері көтерілуде. Педагог қызметкерлерінің біліктілігін арттыру курстарының бағдарламасын меңгере отырып, бірінші бетпе-бет кезеңінде алған теориямызды мектеп тәжірибесінде өткіземіз. «Маған айтсаң – ұмытып қаламын, көрсетсең – есімде қалады, өзіме істетсең – сонда мен түсінемін» деген қытай даналығын басшылыққа ала отырып, теориялық білімді өзіміздің меңгеруіміз, барлық тәжірибелік тапсырмаларды тренеріміздің басшылығымен, бағыттауымен орындауымыз арқылы әрқайсымызда түсінік қалыптасты. Шынында да, біз өзіміз оқушының ролінде отырып сол оқушыға бағыттай отырып, көздеген мақсатымызға жетуімізге нұсқау алдық. Теория мен тәжірибені ұштастыра ең бірінші біз өзімізді-өзіміз реттеп, өзімізге-өзіміз сеніп, ойлана алатынымызды білдік. Өзін-өзі реттеген, өзіне-өзі сенген адам алға ұмтылады, алға ұмтылуына мақсат қоя алады. Нақты мақсат қойып, сол мақсатты көре алған адам нәтижеге жетеді. Мен осы бағдарламаға дейін өзіме — өзім есеп беріп көрмеппін. Мұғалімге арналған нұсқаулықты талдай отырып, өзімнің кемшіліктерімді көре алдым. Сол кемшілікті көру мені ойлантуға мүмкіндік берді Әр тапсырманың нақты не жайында жазу керектігі түрлі ойларды жаза ала отырып, мен өзімнің сөздік қорларымның көбейе бастағанын байқадым. Курстың құрылымының өзі американдық психолог Б.Блумның адамның танымдық ойлауының алты деңгейіне негізделген. Бірінші кезеңінде бағдарлама идеясын түсіну, еске сақтау, ал мектептегі тәжірибе кезеңінде қолдану, талдау, екінші кезеңінде жинақтау, қорыту, соңғы кезеңінде бағалау бойынша ұйымдастырылуы менің алғашқы күннен зерттеушілік қабілетімді жетілдірді.Жалпы, жаңа бұрын-соңды мен қолданбаған жаңа тәсілдің бірі – критерий бойынша бағалау. Критериалды бағалауды сабағымда қолданамын . Сабаққа мақсат қойғаннан кейін күтілетін нәтижеге жету үшін табыс критерийлерін құра аламыз. Яғни, бағалау парақтары арқылы өзін-өзі, жұптық, топтық бағалау,мадақтап қолпаштау, «екі жұлдыз, бір ұсыныс», әсіресе смайликтер арқылы бағалау балаларға ұнайды. Қорытынды кезінде «Нені білемін, нені білдім, нені білгім келеді?» кестесін қолдану түсіну дәрежесін бағалауға көмектесті.Оқушылармен тиімді кері байланыс орнату, оларды өздерінің оқу үдерісіне қызу араластыру, оқыту мен бағалау нәтижелері арасында байланыс орнату — бағалау арқылы оқу үдерісін жақсартуға ықпал ететін қарапайым факторлар.Оқушылардың сөздік қорларының аздығы, өз ойын жетік жеткізуе алмауы тапсырмаларды орындағанда көрінді. Мұғалім оқушыларға білім беру ортасын құра отырып, тапсырманы бергеннің өзінде де көп ойлану қажет. «Бірге ойлаймыз» дегендей әр оқушыны бірге ойланатындай бір-біріне ықпал етіп сабақты түсінетіндей жағдай жасау керек. Сонда менің ұққаным, тапсырманы оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай, бір топта отырған оқушылар бірге талдап, зертейтіндей, оқушылардың шығармашылығын ашатындай түрде болу керек. Осындай тапсырмаларды орындаған оқушы сыни ойлана алады, кез-келген жерде өз жауабын бере алады деп ойлаймын. Сонда мұғалім әр сабақтың басынан аяғына дейін жүйелі дайындалып, тапсырмалардың барлығын оқушыға бағыттауға көп іздену керек. Бүгін қандай болдым? Курсқа келген соң… Жан-жақтан келген әріптестеріммен пікірлесуім, тақырыпты талқылауымыз маған әр түрлі ой салды. Күндегі әр өткен сабақ, одан туындайтын әр алуан проблемалар, әркімнің әр түрлі көзқарастары көп ойларға жетеледі. Әрине, өмірде әр алуан жағдай, түрліше тағдыр болатынын білемін. Білгенмен терең бойлап, ой елегінен өткізіп, олардың жан жарасына қайтіп көмектесуге болады дегенді ойламаған екенмін. Бұл курсқа келгеннен кейін жеткен табысым – тәжірибесі мол, өмір көрген, үлгі алатын, білікті- білімді, өз ісінің шебері деген адамдармен пікірлескенім. Оқытудың әр сатысында мұғалім мен оқушының іс – әрекеті бір-бірімен үйлесімін табу керек. Мұғалім оқыту процесін жоғары деңгейде ұйымдастырып, шеберлікпен тиімді пайдалана білсе, оқыту барысында алдына қойған мақсатына жетіп, нәтижесі де жоғары болмақ.

Қазақ тілі және әдебиеті
Нұрғазы Жанат Елубайқызы, Тіл- өлшеусіз қазына

Мақала авторы: Нұрғазы Жанат Елубайқызы
Жұмыс орны: БҚО Теректі аудандық лингвистикалық гимназиясы
Лауазымы: мұғалім
Порталға жариялану мерзімі: 13.12.2016

Тіл- өлшеусіз қазына

 Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде! «Егер әрбір қазақ ана

          тілінде сөйлеуге ұмтылса, тіліміз әлдеқашан Ата Заңымыздағы

              мәртебесіне лайық орнын иеленер еді. Қазақ тілі туралы

                    айтқанда, істі алдымен өзімізден бастауымыз керектігі ұмыт

                     қалады. Ұлттық мүддеге қызмет ету үшін әркім өзгені емес,

                  алдымен өзін қамшылауы тиіс. Тағы да қайталап айтайын:

                       Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін!»

                                                                                                Н.Ә. Назарбаев.

                  «Қазақстан 2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің

                        жаңа  саяси бағыты» атты Қазақстан халқына

                         жолдауынан.

 

Аталарымыз жаратқаннан жалғыз нәрсені ғана сұраған — «Малымды алсаң ал, құдай, пейілімді алма». Ол – арың, ожданың, намысың. Қазақстан ғасыр сынағынан ойдағыдай өтті. Ендігі қолға алатын мәселенің де ең бастысы осы тіл болуы керек шығар. Сондықтан Президент ел зиялыларынан үміт күтіп, салмақ салды. Әр адамның шамасы жететін қарапайым ғана қағиданы ұсынады. Бар болғаны үш-ақ сөз. «Қазақпен қазақша сөйлес». Әр отбасы осы сөздерді шаңырағының төріне жазып, іліп қойса, ерсі түгі жоқ. — Қазақпысың? — Иә. — Онда менімен қазақша сөйлес. Мен де сенімен осы тілде сөйлесейін. Сөйтсек қана ана тіліңді үйренесің. Әркім орысша шүлдірлеген қазақтарға осылай десінші. Мұнысын ол қамқорлық ретінде қабылдайтын болады. Тілге, бір-бірімізге қамқорлық танытайық. Сонда көсегеміз көгереді. «Егеменді Қазақстан» 2001ж 29 мамыр.

Дауға салса, алмастай қиған, сезімге салса, қырандай қалқыған, ойға салса, қорғасындай балқыған, өмірдің кез келген орайында әрі қару, әрі қалқан болған, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы ана тілінен артық қазақ үшін бұ дүниеде қымбат не бар екен?! Ғасырлар бойы қазақтың ұлт ретіндегі мәдени тұтастығына ең негізгі ұйытқы болған – оның ғажайып тілі.  «Тарих толқынында» Н.Ә.Назарбаев.

Жасыратыны жоқ, кешегі кеңестік дәуірде шетқақпай болған тілімізге ілесе халқымыздың ұлттық рух, дәстүр – салтының ұмытыла бастағаны өтірік емес. Ең жаманы еліміздің бүгіні-ертеңі жастары ғана емес, егде адамдарымызда орыс тілінде сөйлеп, ана тілін жатырқауды шығарды.

Қазіргі жастардың бір қатары ана тілін білмейді, құрметтемейді. Ал кейбіреулері бірінші орынға шет тілдерін қойып қазақ тілі қазағымыздың байлығы екенін білмейді. Сол үшін біз қазақ тілінің мәртебесін көтеруіміз керек, басқа ұлттарға үлгі көрсетуіміз керек. Тілсіз білім жоқ, ал білім — өмірдің шырағы.

Менің өзекті мәселем: жаңа оқыту әдіс-тәсілдері арқылы қазақ тілін меңгерту.

Менің ұстанымым: «Еліміздің ертеңі жас ұрпақтың қолында,ал жас ұрпақ тағдыры ұстаздың қолында» деп елбасымыз атап айтқандай,оқушылардың талантын ашу ,тілді меңгерту.Осы мақсатта «Махамбет, Абай ,Шәкәрім оқуларынан»  «Жарқын болашақ»,  «Қазақшаңыз қалай?» байқауларынан оқушыларым  жақсы жетістіктерге  жетуде.Қазақ тілінен аудандық кіші олимпиададан оқушым Ниталиева Карина 3-орынға ие болды.Осы бағытта оқушыларды аудандық оқуларға» баулып,қазіргі таңда алдын-ала тапсырмалар беріліп қойылды. Қазіргі жастарға тек білім беріп қана қоймай,сонымен бірге әлеуметтік бейімделу үдерісінде алған білімдерін пайдалана білуге үйретіп келемін.Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін сабағымда белсенді оқыту,диалогтік оқыту,сыни тұрғыдан ойлау стратегиясы,  Блум     таксономиясы,сатылай кешенді талдау әдістерін қолданамын.Белсенді оқытуда қысқа әңгіме,ойын түрлері,сөздік ойыны  т .б атауға болады.Өзім сабақ беретін 4,7,8,9,-сыныптарда мән беріп оқыту технологиясы бойынша оқушылардың

оқылым,тыңдалым,айтылым,жазылым дағдыларын дамытудамын.Көбінесе топтық жұмыс жасап,достық қарым-қатынасты нығайта отырып,ұлттық бірліктің жарасымына жол ашамын. Өмірлік қолданыста маңызды рөл атқаратын Блум жүйесін қолданып келемін.Блумның анализ,синтез,бағалау тараулары арқылы кез-келген тақырыпта сұрыптау жасап,пайдалы-пайдасыз жақтарын анықтап.баға бере алатын,жеке көзқарастарын еркін айта алатын жеке тұлғаны дайындау үстіндемін.  Бұл технологиялардың қазіргі  таңдағы тиімді жақтары:

  1. Оқушыларға теориялық білім береді
  2. ҰБТ-ке оқушы дайын болады
  3. Тілін дамытады
  4. Ұлттық құндылықтарды бағалай білуге, құрметтеуге үйретеді
  5. Ізденушілік, зерттеушілік әрекетін ұйымдастырады.
  6. Оқушының оқуға, білуге деген ынта-ықыласы артады, білім алуға әрекеттенеді.

Оқушыларды сабақтың басынан бастап сөйлесім әрекетіне баулу,тілді үйретуді күнделікті өмірде жүзеге асыру,сабақты практикалық жағынан жан-жақты қамтамасыз ету ескеріліп отырады.Өйткені кез-келген тақырыптағы тілдесім үдерісі сөйлеу,жазу,оқу,тыңдау әрекеттері арқылы іске асады.Рөлдік ойын әдісі арқылы оқушылар тез тілдеседі,образға енеді,оқушы өзін танытады,достарының пікірімен санасады,дұрыс сөйлеу қабілетін жетілдіреді,жан-жақты білімін көрсетуге мүмкіндік береді.Сонымен қатар сұрақ-жауап әдісін оқушылардың сөйлеу дағдысын дамыту мақсатында оқытудың барлық кезеңдері мен түрлерінде жиі қолданамын

Блум жүйесі арқылы оқушылардың алға қойған мақсатына жету жолдарын,өз ойың еркін жеткізе алатын жеткіншек дайындау үстіндемін.Сатылай кешенді талдау арқылы қазақ тілінің грамматикасын жете меңгеретін оқушы оқытудамын. Болашақ азамат өз ұлтының асыл мұрасын сусындау арқылы туған халқының тарихымен,мәдениетімен жете танысып,білімін кеңейтеді.Қазақ тілінің грамматикасын терең меңгерген оқушы, қоғамның кез-келген саласында қиналмай жұмыс істеп,өзінің функционалды сауаттылығын көрсете алады. «Қаз.т.әд.»журналы  №6

Қазіргі таңда “Тіл тағдыры – ел тағдыры” деп те айтып жүрміз. Сондықтан әр адам өз ана тілін көзінің қарашығындай қорғауға, оның орынсыз шұбарлануының қандайына болса да қарсы тұруға тиіс.
Туған тілдің абыройын асқақтату — әрбір адамзаттың абзал борышы. Біздің барша ұлттық келбетіміз бен болмысымыз, салт — санамыз бен дініміз де осы ұлттық мәдениет пен тілімізде жатыр. Тәуелсіз елдің елдігі жас ұрпағын парасатты да білімді, іскер де қабілетті, отан сүйгіш те ұлтжанды тұлға етіп қалыптастыруда мемлекеттік тілдің атқаратын қызметі орасан зор.
Ендігі мақсатымыз –ұлттық рухты, түскен еңсені көтеру. Тіл – таусылмайтын байлық. Қанша тіл білсең, өзгеден сонша кез биіксің. Дегенмен, алдымен туған еліңнің мемлекеттік тілін білуге міндеттісің.
Елімізде ауызекі сөйлесу тілі болып әлі күнге дейін орыс тілі үстемдік құруда. Өз отбасында ана тілінде сөйлейтін отбасылардың саны азайды. Амал не, осындай әдемі туған тіліміз бола тұра өзге тілде сөйлейтіндер де көп болды. Тіпті туған тілден безетін сорақыларды да  жиі көріп, естуге болады Төл тілде сөйлеуден безу ақ сүт беріп, асыраған анаңды ұмытумен бірдей. Келешегінің кемелді болуы үшін қазақ тілін де үйренулері қажет.
Ана тілінде таза сөйлеу, оған деген оң көзқарас ең зор адамдық, мәдениеттілік, тәрбиелілік болып саналады. Тіл мен қарым қатынас біріккенде ғана сыйластық, достық, адамгершілік пайда болады. Мемлекеттік тілді меңгеру елдің бірлігін білдіреді. Сонда мемлекеттік тіл – татулық тірегі болды деп айтамыз. Қазір тілдің тағдырын шешпесек, оның тізгінін қолымызда ұстамасақ, еліміз мемлекет бола алмайды, ол ол ма, келешек ұрпақ – біздің балаларымыз, немерелеріміз тілді білмей қалады, мәңгүрттенеді.
Бүгінгі күні біздің елімізде тілдердің үш тұғырлығы деген жаңа термин де пайда болды. Әлемдік өркениетке қадам басу үшін қазақ тілімен қатар орыс және ағылшын тілдерінде жетік білуді талап етуде. Жас ұрпақтың  осыған орай шет тілін меңгеру үшін білім алып жатқаны да қуантады. Әрине, әлемдік даму үрдістерінен кейін қалып қоюға болмайды. Бірақ  онсыз да өз елінде еркін өркендей алмаған қазақ тілін кейінгі орынға ысыру қисынсыз деп ойлаймын. Мемлекеттік тіл, яғни қазақ тілі-әлемдегі барлық мемлекеттік тіл сияқты өзінің егемендігін алған тіл.

Тілсіз халықтың, елдің өмір сүруі мүмкін емес. Әлем танитын ел болу үшін тіліміздің мәртебесін биіктетуіміз қажет. Ата-бабаларымыздың тарихы мен шежіресі, түрлі әдеби мұралары бүгінгі ұрпаққа өзіміздің ана тіліміз арқылы жетіп отыр. Ана  тілін дамыту үшін әркім өз ана тілінде таза сөйлеуі тиіс. Себебі, жүйелі тіл жүйелі ойды құрайды. Бүгінгі қазақ қоғамындағы тіл мәселесінің басы да өз тілін білмеуден басталады.

Менің терім «туған тілім» сен үшін ғана төгілсін, сен үшін ғана өрілсін. Тіл мәселесі ұлтым, тілім деген азаматтарға ауыр болған, айтпасаң тағы болмайтын, қазіргі таңда айтқанмен кейбір адамдардың көкейіне қонбайтын мәселелердің ең маңыздысы болып тұр.

Өрнектелер тілмен өткен-кеткені,

Жанға батар мәңгүрт өсіп-жеткені.

Жанға батар өзге тілде шүлдірлеп.

Өз балаңның өзегіңнен тепкені-деп ақын ағаларымыз қынжыла жырға қосты. Мұның бəрі тілдік ортаның жойылуына, ұлттық салт-дəстүрлердің ұмыт болуына, ана тілін білмейтін, рухани қазыналардан шеттетілген жаңа ұрпақтың пайда болуына əкеп соқты. Тіпті, немересі əжесін түсінбейтін халге жеттік. Мұның бəрі – өзекті өртер шыңдық жəне оның себептері де жеткілікті. Қазір «Не істеу керек?» деген сұраққа толық жауап таба білу, болашақтың негізін қайта бұзбайтындай етіп қалау – аса маңызды іс. Ұлттың ертеңін ойласақ, бүгінгі бүлдіршіндердің жайын бір сəт те естен шығармауымыз керек.

Ұлтымыздың рухани тірегі болған Бауыржан Момышұлы: «Өзінің ұлтын сыйламаған, ұлтын мақтаныш тұта да алмайды», – деген еді. Байыптап қарасақ,бұл тұжырым бүгінгі күн талабымен тығыз қабысып жатқанын байқау қиын емес. Шын мəнінде ұлтын сыйлаған адам ата-салтын, əдеп-ғұрпын, тарихын, тілін ата-баба қалдырған аманат деп сақтайды, дамытады. Еш уақытта жоғалтып алмайды. Міржақып ақын айтқандай, «алыстан алаш десе, аттанамын, қазақты қазақ десе, мақтанамын» дейтін қазақ азаматтарының қатары егемендік алғанымызға 24 жылдан асса да, тым көбейе қойған жоқ. Қазақтың əрбір азаматы ұлттық намыстың нан табудың төңірегінде емес, одан анағұрлым терең екеніне əлі жете мəн бермейді. Нəтижесінде өз ана тілімізде, қазақ тілімізде таза сөйлеп кете алмай отырмыз. Ана тіліміздің қолдану өрісі əлі биікте емес. Бұл – «Мен – Қазақстан азаматымын» деген адамның бəріне сын.

Ертеңіміз – жастар. Жастар – жас шыбық, қалай исең, солай иілуге əзір. Сол себептен жастардың ойын да, бойын да түзу өсіруге атсалысу – парызымыз. Жастар – жердің иегесі, елдің иесі, қазақ елінің рухани тəуелсіздігінің биік тұғыры. Сол келешек ұрпақ өзінің туған Отаны – тəуелсіз Қазақстанын сүйіп, танып, табынып өсу үшін оларға өз халқының тілін білу ауадай қажет. Бұл тұста əр отбасы ұл -қызын ана тілінің ақ уызымен ауыздандыруы тиіс.

Өкінішке қарай, олай болмай тұр. Əлі де балаларын қазақ мектебін аттап өтіп, бірінші сыныптан бастап басқа ұлт мектептерінде оқытып жатқан, қай мектепте ағылшын тілі саналы оқытылады деп балаларын жетектеп жүрген ата-аналар баршылық! Тілді үйретуге жол ашық. Демек, қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде мəртебесін көтеруге əбден болады. Бір қарағанда солай болып та жатыр, іс қағаздары екі тілде жүргізіледі. Алайда қазақ тілін қажет деп сол тілде сөйлеу керек екенін сезіне бермейді. Дегенмен, ешкімді мəжбүр етіп қазақша сөйлете алмаймыз. Сондықтан қазақ тілінің қажеттілігі өмірден көрініс табуы керек. Ендігі жерде қазақ тілін кері ысыра беруге жол бермеген абзал. Терминдердің аударылмағандығын сылтауратып, техникалық, медициналық, қаржы жəне басқа сала қызметкерлерін теріс айналып өтсек, қазақ тілі кімге керек. Нағыз қайнаған халықтың ортасында тіл қолданылмаса, қалайша қазақ тілінің қажеттілігі туады.

Егер халық қазақ тілінің керек екенін түсінсе, тілді үйрету əлдеқайда алға жылжыған болар еді.

Қазақ тілі ұлттық тілге, нағыз мағынасындағы мемлекеттік тілге, ғылым, білім, саясат, қаржы тіліне айналуы керек. «Мемлекеттік тіліңді мемлекеттік шекараңды қорғағандай қорға!» деген ежелден келе жатқан қағида бар. «Өзге тілдің бəрін біл, өз тіліңді құрметте!», – деп Қадір ағамыз айтқандай, еліміздің келешегі мен болашағын ойлайтын болсақ,  өз атауын берген мемлекеттік тілдің деңгейін, жоғарылатып, қадірлеп-қастерлей білейік.

Пайдаланған әдебиеттер:

  1. «Қазақстан 2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына   жолдауынан.
  2. «Егемен Қазақстан» газеті    2001ж . 29 мамыр
  3. «Тарих толқынында» Н.Ә.Назарбаев.
  4. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы №6, 12б