Физика
Оразгалиева Мейрамгул Алипкалиевна, Баламалы энергия көздері – біздің болашағымыз

Мақала авторы: Оразгалиева Мейрамгул Алипкалиевна
Жұмыс орны: Орал "Сервис" технологиялық колледжі
Лауазымы: ІІ санатты физика және информатика пәнінің оқытушысы
Порталға жариялану мерзімі: 12.01.2018

Баламалы энергия көздері – біздің болашағымыз

«Президентіміз Н.Назарбаев «Қазақстан-2050» стратегиясында атап өткендей, «көмірсутегі шикізатының нарығында ірі ойыншы болып қала отырып, біз энергияның баламалы түрлерін өндіруді дамытуға, күн мен желдің энергиясын пайдаланатын технологияларды белсенді енгізуге тиіспіз. Бұл үшін бізде барлық мүмкіндіктер бар. 2050 жылға қарай елде энергияның баламалы және жаңғыртылатын түрлерін қоса алғандағы барлық энергия тұтынудың кем дегенде тең жартысы келуге тиіс».

Еліміз, бүкіл әлем энергия өндірудің жаңа әдісі мен үнемдеу жолын іздестіріп жатқанда, мен де оған тамшыдай болса да өз үлесімді қоспақ ойым бар.

Бүгінгі менің зерттеу жұмысымның мақсаты: арзан, баламалы, экологияға нұқсан келтірмейтін энергия көзін пайдалану арқылы энергияны үнемдеу саясатын ұсыну, шалғайда орналасқан үйлерді жел энергиясы арқылы жарықтандыру.

Жұмыстың міндеті: колледж бағдарламасымен шектеліп қалмай, жел энергиясы туралы теориялық білімімді эксперимент жүзінде пайдалану.

Зерттеу жұмысының нәтижесі мен қорытындысы: жел энергиясы туралы алған білімімді практикамен ұштастырып, қоғамға және адамға пайдалы жел қондырғыларының өмірдегі пайдасын дәлелдеу.

Қазіргі кезде адамзат қоғамының өмірін энергиясыз елестету мүмкін емес. Кеш бата бәріміз электр жарығымен өмір сүреміз, үйдегі көптеген электр құралдары, демалыс, көңіл көтеру орындарының тіршілігі, бүкіл өндіріс, өнімдерді өңдеу, басқа да қажетті заттарды жасау технологиялары электр энергиясын  қолдана отырып жүзеге асатынын білеміз.

Дәстүрлі энергия көздері ретінде органикалық отын, яғни көмір, мұнай, газ пайдаланылатыны белгілі. Бірақ табиғатта қоры шектеулі: ерте ме, кеш пе, ол таусылады. Сондықтан бүгінгі таңда баламалы энергия көздерін іздестіру өте маңызды мәселе болып отыр.

Қазіргі таңда баламалы энергетика қарқынды дамуда. Оның себебі экологияның нашарлауы болып келеді. Баламалы энергияның көптеген түрі бар оның ішінде:

  1. Күн энергиясы
  2. Жел энергиясы
  3. Су энергиясы

Соның ішінде бүгінгі менің зерттеп отырған тақырыбым  жел энергиясы. 

 

«Еліңнің ұлы болсаң, еліңе жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың мемлекетін нығайтып, көркеюі жолында теріңді төгіп еңбек ет. Жердің де, елдің де иесі екеніңді ұмытпа», — дейді Елбасы Н.Ә.Назарбаев.

Қазақстан бірінші болып болашақты сақтау үшін энергияның баламалы түрлеріне көшу мәселесін көтеріп, әлемді залалсыз, табиғатқа да, адамзатқа да пайдалы баламалы қуат көздерін дамытуды насихаттап, елімізде жасалып жатқан сол бағыттағы жаңа технологияларды қолданысқа ұсынуда. Астанада «EXPO-2017» көрмесі «Болашақтың энергиясы» атты тақырыпта ұйымдастырылуда.

Бүгін біздің пайдаланып отырған энергия көздері — жер асты пайда қазбақорлары — мұнай, көмір, табиғи газ барлық энергоқорлардың 90% құрайды. Американдық зерттеушілердің айтуынша жер бетіндегі мұнай 2025 жылға дейін жетеді. Қашан болса да, ол бітеді және әрі қарай не болады? Пайдалы қазба қорларының таусылу қарсаңында, олардың бағасы да қарқындап өсуде. Жыл сайын атмосфераға түрлі жанғыш заттардың жануы нәтижесінде 23  млрд тоннаға жуық көмірқышқыл газы бөлініп, сондай мөлшерде оттек сіңіріледі. Атмосферадағы көмірқышқыл газының мөлшері 13%-ке өсті, соның салдарынан атмосфера температурасы бірнеше градусқа мөлшерден тыс жоғарылап, мұздықтар еріп, соның салдарынан Дүниежүзінің мұхиттық деңгейі көтеріліп, табиғатта түрлі апаттар болып жатыр. Дереу проблеманы шешетін  амал табу керек. Бүкіл әлем ғалымдары  мен инженерлері ізденістің арқасында баламалы энергия көзін табуды мақсат етіп қойды.  Ол сарқылмайтын қалпына келтіретін энергия көздері деп аталады.

Қалпына келтіретін дәстүрлі емес энергия көздерінің ерекшелігі қор көздері ешуақытта сарқылмайды және экологиялық таза. Бұларды пайдалану табиғат байланыстарын бұзбайды. Ал менің ұсынысып отырған ғылыми жобамның мақсаты – шалғайда орналасқан үйлерді жел энергиясы арқылы жарықтандыру болып табылады.

 

Физика
Кайретдинов Дамир Канатбекович, ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОБЛЕМ ВЫДЕЛЕНИЯ РЧС ДЛЯ РАЗВИТИЯ СЕТЕЙ LTE РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Мақала авторы: Кайретдинов Дамир Канатбекович
Жұмыс орны: ТОО "Инком Астана"
Лауазымы: Магистр
Порталға жариялану мерзімі: 05.12.2017

ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОБЛЕМ ВЫДЕЛЕНИЯ РЧС ДЛЯ РАЗВИТИЯ СЕТЕЙ LTE РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Радиочастотный спектр (далее – «РЧС») – это важнейший ограниченный природный ресурс, принадлежащий государству. Эффективное использование данного ресурса является приоритетной задачей системы управления РЧС Республики Казахстан. От эффективности его использования в большей степени зависит развитие радиовещания, радиосвязи, культурное развитие, а также развитие страны в целом. Выделение РЧС для развития в ней современных технологий радиовещания и связи является проблемой для нашего государства.

В Казахстане, по историческим причинам, большая часть РЧС отведена под нужды правительственных служб, что в настоящее время составляет около 90% от общего частотного ресурса. Лишь 10% ресурса доступно для гражданского пользования. Недостаток ресурса негативно сказывается на развитии технологий, а также предоставления услуг. Разработка плана по модернизации национальной таблицы распределения частот (далее – «НТРЧ») и сближения ее с европейским аналогом поможет создать условия для интенсивного развития современных радиотехнологий. Также этому поспособствует механизм конверсии.

Конверсия представляет собой процесс поэтапного высвобождения полос частот правительственного назначения в пользу гражданского для дальнейшего развития рынка технологий радиосвязи с обязательным учетом потребностей национальной обороны, а также безопасности всего государства. Обращая внимание на международный опыт, можно утверждать, что достаточно близкое по соотношению распределение РЧС между правительственными и гражданскими службами никак не сказывается на развитии оборонной промышленности и развитии технологий, напротив, позволяет развиваться обеим отраслям в равной степени. Конверсия РЧС, в конечном счете, может послужить укреплению обороноспособности государства, так как в процессе конверсии планируется модернизация действующих и разработка новых РЭС и технологий, более эффективно использующих спектр и имеющих лучшие технические параметры. В ходе проведения конверсии, будут проанализированы действующие РЭС и работающие технологии, будут приняты решения об их модернизации либо об отказе от технологий, в случае их недееспособности, неэффективности в пользу более современных и эффективных. Конверсия достаточно трудоемкий и затратный процесс. Перераспределение частот характеризуется не только потерями и затратами, а также их возмещением. Операторы связи, в пользу которых будет проведена конверсия, обязаны платить в бюджет ежегодный платеж, а также разовый платеж за возможность оказания услуг. Таким образом, будет осуществляться возврат средств потраченных на конверсию.

 Обеспечение радиочастотным  ресурсом технологию LTE

Внедрение сетей LTE обеспечивает возможность создания высокоскоростных систем сотовой связи, оптимизированных для пакетной передачи данных со скоростью до 300 Мбит/с в нисходящем канале (от базовой станции к пользователю) и до 75 Мбит/с в восходящем канале. В планируемых реализациях сетей LTE-Advanced максимальные скорости передачи данных должны составить до 1 Гбит/с в нисходящем канале и до 500 Мбит/с в направлении от пользователя.

LTE используется повсеместно практически во всем мире, развитие данной технологии необходимо для улучшения качества услуг и предоставления новых видов, таких как: Voice over LTE (VoLTE), Voice over LTE via Generic Access (VoLGA), М2М, Smart GRID и другие. Для реализации данных технологий необходим радиочастотный ресурс, который можно получить путем перераспределения частот или, к примеру, при помощи перехода на цифровое вещание – «цифровой дивиденд».

«Цифровой дивиденд» представляет собой определенную часть РЧС (174-230 МГц, 470-862 МГц), которая теоретически будет доступна при переходе с аналогового телевидения на цифровой формат. Цифровой формат требует меньше частотного ресурса для передачи идентичного количества информации, приблизительно в 8 раз меньше. То есть в одном телеканале могут транслироваться 8-9 программ.

«Цифровой дивиденд» может быть применен как для мобильной связи, для которой более низкие частоты являются приоритетом, в связи с лучшими характеристиками распространения, так и для телерадиовещания, которые не меньше заинтересованы в использовании данных частот. Согласно результатам Всемирной конференции радиосвязи 2007 года (ВКР-07) мобильной связи был предоставлен спектр «цифрового дивиденда», в частности от 790 МГц до 862 МГц. Начиная с 17 июня 2015 года, мобильные частотные присвоения имеют статус первичных служб также как и присвоения для телевизионного вещания.

Совместное использование радиочастотного спектра двух различных служб должно быть детально рассмотрено, должны быть рассмотрены все аспекты их взаимодействий, рассчитаны помехи, влияние друг на друга и многое другое.

В заключении хотелось бы отметить, что в настоящее время МИК РК совместно с национальным оператором связи АО «Казахтелеком» и АО «Транстелеком» активно разрабатывают программу широкополосного доступа в интернет для отдаленных и труднодоступных сельских населенных пунктов. Ожидается обеспечение интернетом более 1000 сел, также планируется обеспечение мобильной связи четвертого поколения LTE районные центры страны. Развитие этого вида связи является одним из ключевых моментов в реализации правительственной Программы «Цифровой Казахстан — 2020».

Список использованных источников.

  1. Гузанов К., Вайпан В. Правовое регулирование развития инфраструктуры связи нового поколения. Внедрение LTE-технологий в России. – М.: Юстицинформ; Москва, 2016. – 15-18 с.
  2. Вишневский В. М., Портной С. Л., Шахнович И. В., Энциклопедия WiMAX. Путь к 4G. – М.: Техносфера, 2009. – С. 264-269.
  3. Национальная таблица распределения частот Республики Казахстан
  4. Тихвинский В.О., Терентьев С.В., Высочин В.П. Сети мобильной связи LTE/LTE Advanced: технологии 4G, приложения и архитектура. – М.: Издательский дом Медиа Паблишер, 2014. – 384 с.

Физика
Хайрулла Марлен Азаматұлы, ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ЗАЩИТЫ ОТ ПОМЕХ В СПУТНИКОВОЙ НАЗЕМНОЙ СТАНЦИИ

Мақала авторы: Хайрулла Марлен Азаматұлы
Жұмыс орны: АО РТРК "QAZAQSTAN"
Лауазымы: Магистр
Порталға жариялану мерзімі: 10.11.2017

ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ЗАЩИТЫ ОТ ПОМЕХ В СПУТНИКОВОЙ НАЗЕМНОЙ СТАНЦИИ

Одной из основных задач страны в развитии информационной и телекоммуникационной сфер на среднесрочную и долгосрочную перспективу является повышение ее конкурентоспособности на международном уровне.
В современном мире роль телевидения и радио огромна. Являясь составной частью культуры, они влияют на сохранение языка, традиций, формирование шкалы духовных и материальных ценностей общества.[1]

Сегодня развитие телерадиовещания осуществляется в рамках глобальной цифровой революции. Появление цифрового телевидения и радио — самый крутой и многообещающий перелом в 100-летней истории отрасли.

Последние достижения в области цифрового телевизионного вещания резко меняют ход развития мировых телекоммуникаций. Технические критерии оценки телевизионного вещания — количество программ и их качество дополняются новыми пользовательскими возможностями — интерактивностью и многофункциональностью. Это означает, что к получившим наибольшее распространение в 90-х годах услугам подвижной связи и Интернет прибавилось цифровое интерактивное вещание.[2]

 

Применение технологии защиты от помех в спутниковой наземной станции. Поскольку спутниковую систему используют в разработке и беспроводном удаленном типе передачи радио и теле сигналов, они также очень восприимчивы к помехам. Во избежание таких помех можно использовать разные технологии и методы.

В спутниковой земной станции, следует усилить мощность передачи сигнала линии связи, а мощность усилителя принимающей стороны нужно уменьшить. С помощью активного использования усилителя большой мощности, приемную антенну большого диаметра, можно улучшить запас мощности антенны. Таким образом, когда сигнал спутника нарушен, можно использовать резерв большой мощности для подавления сигнала помехи, значительно уменьшить влияние помех сигнала.

В спутниковых радио и телевизионных программах приема и передачи сигналов, следует стараться не использовать одноканальный сигнал с одной несущей (SCPC) , а наоборот использовать несколько сигналов с несколькими несущими (MCPC). В то же время, мощность сигнала MCPC должна быть увеличена, чтобы полевой транспондер всегда мог работать в насыщенном состоянии. Его сильный выходной сигнал в насыщенном состоянии можно использовать для подавления слабого помехового сигнала, чтобы уменьшить влияние мешающих сигналов.

 

Применение технологии предотвращения заклинивания в системе мониторинга. В последние годы европейские страны часто используют систему мониторинга приложений для защиты от помех сетевых технологий, отечественных спутниковых радио и телевизионных станций. В настоящее время наиболее распространенная технология защиты от помех является технология защиты от помех потока бит. Технология защиты бит-поток от заклинивания, то есть через систему мониторинга. Для сигнала источника цифрового телевизионного программного обеспечения и побитовое сравнение сигнала спутниковой нисходящей линии связи, чтобы определить, подвержена ли программа воздействию помех сигнала, таких как помеха сигналом, обработка сигналов и усилитель мощности передатчика, чтобы уменьшить влияние помех сигнала.

Научный руководитель Мухаметрахимов К.У

 

Литература

  1. Указ Президента Республики Казахстан «О Государственной программе развития цифрового телерадиовещания в Республике Казахстан
  2. Помехи в глобальных навигационных спутниковых системах//https://geektimes.ru/post/269108/

Физика
Нургизаринов Алмат Асыланбекович, Плазма диагностикасының контактілік әдісі, оқу әдістемелік құрал жасақтау

Мақала авторы: Нургизаринов Алмат Асыланбекович
Жұмыс орны: әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, физика-техникалық факультеті
Лауазымы: магистрант 2 курс
Порталға жариялану мерзімі: 15.06.2017

Плазма диагностикасының контактілік әдісі, оқу әдістемелік құрал жасақтау

Қазіргі кезде физиканың қолданбалы түрі, зерттеу жүйесінің жаңа бағыттары қарқынды түрде дамып келеді. Ондағы негізгі мақсаттардың бірі материалдар бетін қуатты плазмалық ағынды әсерлестіріп, практика жүзінде іске асырып, перспективті технологияны құру болып табылады. Сондықтан, қуатты плазма ағынының диагностикасы мен қалыптасу жүйесін зерттеу негізгі актуалды мәселелердің бірі болып табылады.

Импульсті плазмалық үдеткіштің тұтас режимінде жаңа эксперименттік мәліметтер алу, сонымен қатар, алынған нәтижелер плазма диагностикасын зерттеу мен материалдардың қасиеттерін жақсарту үшін импульсті плазмалық үдеткіш лабораториясындағы жүргізілген зертханалық жұмыстардың одан ары дамуына үлкен ықпал етеді.

Импульсты плазмалық үдеткіштер 20ғ 60 жылдары термоядролық реакция арқылы алынатын , болашағы бар ыстық және тығыз плазманы алуда қолданылды. 1960 жылы Маршалл коаксиалды геометриялық электродты плазма түйіршіктерін электрлік үдетуде қолданды. Осы жұмыс принципі бойынша коаксиалды электродтар арқылы құрылғыда плазмалық фокус алуға болады.шығатын жақтағы сыртқы электродта сығылғын плазма түйірінің өсі пайда болады. Бұны кейде “ пинч фантаны ” деп атайды.

Импульсты плазмалық үдеткіштер (ИПҮ) плазмалық ағындардың тиімді көздері болып табылады. Мұндай плазмалық ағындарды алу термоядролық энергетикадағы зерттеулерде және материалдардың бетін өңдеу кезінде қасиеттерін жақсарту мақсатында қолданылады. ИПҮ басқа үдеткіштерге қарағанда ерте пайда болды және ғылым мен техниканың әртүрлі аймақтарында плазмалық үдеткіштердің дамуы мен қолданылуына зор ықпалын тигізді. Плазмалық үдеткіштердің техникалық қолданылуының маңызы, олардың көмегімен кең диапазондағы жылдамдық пен энергиясы бар бөлшектер ағынын алуға болатындығы.

ИПҮ қолданудың тиімділігі сол, экспериментальді қондырғылардың қарапайым жасалуы мен пайдаланудағы сенімділігі.

Эффектілігі жоғарғы ИПҮ жасау үшін өзара байланысты бірнеше тапсырмаларды орындау қажет:

  • үдеткіштің бастапқы зонасында жұмыстық жеткілікті түрдегі жоғары ионизациясының болуын қамтамасыз ету;
  • электромагниттік өріс энергиясының плазма ағынына эффектілік ауысуы;
  • плазмадағы ток пен электродтағы токтың үйлесімділігі;
  • электромагниттік өріс зонасынан плазманың аз ғана шығынмен шығуын қамтамасыз ету.

          Қазіргі таңда импульсті плазманы зерттеу материалдарды эрозияға ұшыратып, оның жұмыс істеу мерзімін азайтатын қуатты үдетілген плазма ағындарының ТОКАМАК тәрізді үлкен қондырғылардың диверторлық аумағына және оның ішкі камера компоненттеріне интенсивті  әсер ету процесін зерттеуге, бүліну деңгейін анықтауға бағытталған. Соның ішінде ең маңыздысы плазмалық белдіктің құрылымына (плазмалық белдіктің үзілуі, плазма температурасының кенеттен төмендеуі) тозаңды бөлшектердің (эрозиялық өнімнің) әсері.

Осыған орай берілген жұмыста барлық зейін газдың импульсті түрде жіберілуі нәтижесінде алынатын плазма ағынында пайда болған әр түрлі сортты бөлшектерің, соның ішінде электрондар мен иондардың энергиялық сипаттамаларын анықтауға аударылған және де алынған нәтижелер мен қорытындылар қорғаныш материалдарының плазмалық ағынмен өзара әсерлесу сипатын анықтау үшін қолданылады.Импульсті плазманы алу арнайы ипмульсті-плазмалық үдеткіштермен жүзеге асырылады. Сондықтан да көп жағдайдаимпульсті-плазмалық үдеткіштерді материал беттерін өңдеу барысында, олардың қуатты плазмалық ағынмен әсерлесуі салдарынан (ТОКАМАК қондырғысында плазманың плазмалық белдіктен үзіліп шығып, камера қабырғасына үдей түсуі жағдайындай) құрылымының өзгеруі мен өзгеріске ұшырау мүмкіндіктерін, төзімдлігі мен беріктігін тексеру мақсатында эксперименттік үлгі ретінде қолданады.

Экспериментте импульсті плазманы зерттеу барысында алынған нәтижелердің жоғарғы дәлдігіне қол жеткізу үшін ИПҮ лабораториялық қондырғысының жеке блоктарына, элементтеріне жаңашылық енгізілді.Плазма зарядталған бөлшектерінің концентрациялары мен энергиялары жайлы мәліметтер алу үшін эксперименттік жағдайда диагностикалық құрылғы ойластырып, ол Фарадей Цилиндрі деп аталды.

Фарадей Цилиндрі-салыстырмалы түрде құрылысы,құрылымы жағынан қарапайым, оңай жүзеге асырылатын диагностикалық құрылғы. Егер Фарадей Цилиндрі иондық коллектор қызметін атқаратын болса, онда кірістегі иондар шоғына кедергі келтіретін барлық теріс зарядталған бөлшектерді (көп жағдайда электрондар) алыстату үшін коллектор ретінде ол теріс потенциалға ие болуы қажет. Эксперименттік Фарадей Цилиндрі құрылымы жағынан екі электродардан тұрады. Ішкі цилиндрлі электрод өзінің екінші ретті электрондық эмиссияға ұшырау шамасының аз болуы себебінен көміртегіден жасалған және оған теріс потенциал берілген, яғни иондық шоқты жинақтаушы қызметін атқарады, ал екінші сыртқы мыс цилиндрлі электрод біріншісіне қарағанда жерге жалғанып, нөлдік потенциалға ие. Сыртқы электродқа иондар ағынын реттеп отыру мақсатында саңылау жасалынған.

Импульсті плазманың энергиялық сипаттамаларын эксперименталды түрде зерттеуге термоядролық реакторларда плазмалық белдіктің оның тұрақсыздығы мен біртексіздігі салдарынан үзілуі нәтижесінде мынадай жағдайлар орын алып жатады: зарядталған бөлшектердің зымырауы, плазманың қабырғаға қарай үдей қозғалуы. Сол себепті де бізді ішкі камера компоненттеріне әсер етіп, оның құрылымын өзгеріске ұшыратып жіберетін үдетілген плазмалық ағынның зарядталған бөлшектерінің энергиялық сипаттамаларына зерттеу жүргізіп, шамасын анықтау қызықтырады. Плазманың аса маңызды параметрлеріне газ пробойы нәтижесінде түзілген бөлшектердің жылдамдығы мен энергиясы, концентрациясы жатады. Берілген экспериментте плазма түзуші газ ретінде сутегі қолданылады. Бізге эксперимент барысында қажет болатын шамаларды өлшеу үшін Фарадей Цилиндрі импульсті-плазмалық үдеткіштің электродтар жүйесінен белгілі бір қашықтықта орналастырылды. Диагностикалық құрылғыны автоматты түрде әр-түрлә қашықтықтарға орналастыру мақсатында, мысалға плазма фокусын тауып алу үшін арнайы біркоординатты шар-винтті бірқадамдық қозғалтқышы бар сызықтық модуль пайдаланылды.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Баимбетов Ф.Б, Нурбаев К.З.,Усеинов Б.М. Исследование работы коаксиального плазменного ускорителя (КПУ) со сплошным нополнением рабочего газа // Вестник КазНУ. — Алма-Ата., 1989. с.33-37

2 Арцимович Л.А.  Плазменные ускорители. – М.: Машиностроение, 1972. -С.15-17.

3 Морозов А. И. Плазменные ускорители. — М.: Машиностроение, 1973. — 321.с.

4 Минько Л. Я. Получение и исследование импульсных плазменных потоков.- Минск: — Наука, 1973. — С.18-21.

 

 

Физика
Нургизаринов Алмат Асыланбекович, Плазма диагностикасының контактілік әдісі, оқу әдістемелік құрал жасақтау

Мақала авторы: Нургизаринов Алмат Асыланбекович
Жұмыс орны: әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті физика-техникалық факультеті
Лауазымы: Магистрант 2 курс
Порталға жариялану мерзімі: 07.06.2017

Плазма диагностикасының контактілік әдісі, оқу әдістемелік құрал жасақтау

Қазіргі кезде физиканың қолданбалы түрі, зерттеу жүйесінің жаңа бағыттары қарқынды түрде дамып келеді. Ондағы негізгі мақсаттардың бірі материалдар бетін қуатты плазмалық ағынды әсерлестіріп, практика жүзінде іске асырып, перспективті технологияны құру болып табылады. Сондықтан, қуатты плазма ағынының диагностикасы мен қалыптасу жүйесін зерттеу негізгі актуалды мәселелердің бірі болып табылады.

Импульсті плазмалық үдеткіштің тұтас режимінде жаңа эксперименттік мәліметтер алу, сонымен қатар, алынған нәтижелер плазма диагностикасын зерттеу мен материалдардың қасиеттерін жақсарту үшін импульсті плазмалық үдеткіш лабораториясындағы жүргізілген зертханалық жұмыстардың одан ары дамуына үлкен ықпал етеді.

Импульсты плазмалық үдеткіштер 20ғ 60 жылдары термоядролық реакция арқылы алынатын , болашағы бар ыстық және тығыз плазманы алуда қолданылды. 1960 жылы Маршалл коаксиалды геометриялық электродты плазма түйіршіктерін электрлік үдетуде қолданды. Осы жұмыс принципі бойынша коаксиалды электродтар арқылы құрылғыда плазмалық фокус алуға болады.шығатын жақтағы сыртқы электродта сығылғын плазма түйірінің өсі пайда болады. Бұны кейде “ пинч фантаны ” деп атайды.

Импульсты плазмалық үдеткіштер (ИПҮ) плазмалық ағындардың тиімді көздері болып табылады. Мұндай плазмалық ағындарды алу термоядролық энергетикадағы зерттеулерде және материалдардың бетін өңдеу кезінде қасиеттерін жақсарту мақсатында қолданылады. ИПҮ басқа үдеткіштерге қарағанда ерте пайда болды және ғылым мен техниканың әртүрлі аймақтарында плазмалық үдеткіштердің дамуы мен қолданылуына зор ықпалын тигізді. Плазмалық үдеткіштердің техникалық қолданылуының маңызы, олардың көмегімен кең диапазондағы жылдамдық пен энергиясы бар бөлшектер ағынын алуға болатындығы.

ИПҮ қолданудың тиімділігі сол, экспериментальді қондырғылардың қарапайым жасалуы мен пайдаланудағы сенімділігі.

Эффектілігі жоғарғы ИПҮ жасау үшін өзара байланысты бірнеше тапсырмаларды орындау қажет:

  • үдеткіштің бастапқы зонасында жұмыстық жеткілікті түрдегі жоғары ионизациясының болуын қамтамасыз ету;
  • электромагниттік өріс энергиясының плазма ағынына эффектілік ауысуы;
  • плазмадағы ток пен электродтағы токтың үйлесімділігі;
  • электромагниттік өріс зонасынан плазманың аз ғана шығынмен шығуын қамтамасыз ету.

Қазіргі таңда импульсті плазманы зерттеу материалдарды эрозияға ұшыратып, оның жұмыс істеу мерзімін азайтатын қуатты үдетілген плазма ағындарының ТОКАМАК тәрізді үлкен қондырғылардың диверторлық аумағына және оның ішкі камера компоненттеріне интенсивті  әсер ету процесін зерттеуге, бүліну деңгейін анықтауға бағытталған. Соның ішінде ең маңыздысы плазмалық белдіктің құрылымына (плазмалық белдіктің үзілуі, плазма температурасының кенеттен төмендеуі) тозаңды бөлшектердің (эрозиялық өнімнің) әсері.

Осыған орай берілген жұмыста барлық зейін газдың импульсті түрде жіберілуі нәтижесінде алынатын плазма ағынында пайда болған әр түрлі сортты бөлшектерің, соның ішінде электрондар мен иондардың энергиялық сипаттамаларын анықтауға аударылған және де алынған нәтижелер мен қорытындылар қорғаныш материалдарының плазмалық ағынмен өзара әсерлесу сипатын анықтау үшін қолданылады.Импульсті плазманы алу арнайы ипмульсті-плазмалық үдеткіштермен жүзеге асырылады. Сондықтан да көп жағдайдаимпульсті-плазмалық үдеткіштерді материал беттерін өңдеу барысында, олардың қуатты плазмалық ағынмен әсерлесуі салдарынан (ТОКАМАК қондырғысында плазманың плазмалық белдіктен үзіліп шығып, камера қабырғасына үдей түсуі жағдайындай) құрылымының өзгеруі мен өзгеріске ұшырау мүмкіндіктерін, төзімдлігі мен беріктігін тексеру мақсатында эксперименттік үлгі ретінде қолданады.

Экспериментте импульсті плазманы зерттеу барысында алынған нәтижелердің жоғарғы дәлдігіне қол жеткізу үшін ИПҮ лабораториялық қондырғысының жеке блоктарына, элементтеріне жаңашылық енгізілді.Плазма зарядталған бөлшектерінің концентрациялары мен энергиялары жайлы мәліметтер алу үшін эксперименттік жағдайда диагностикалық құрылғы ойластырып, ол Фарадей Цилиндрі деп аталды.

Фарадей Цилиндрі-салыстырмалы түрде құрылысы,құрылымы жағынан қарапайым, оңай жүзеге асырылатын диагностикалық құрылғы. Егер Фарадей Цилиндрі иондық коллектор қызметін атқаратын болса, онда кірістегі иондар шоғына кедергі келтіретін барлық теріс зарядталған бөлшектерді (көп жағдайда электрондар) алыстату үшін коллектор ретінде ол теріс потенциалға ие болуы қажет. Эксперименттік Фарадей Цилиндрі құрылымы жағынан екі электродардан тұрады. Ішкі цилиндрлі электрод өзінің екінші ретті электрондық эмиссияға ұшырау шамасының аз болуы себебінен көміртегіден жасалған және оған теріс потенциал берілген, яғни иондық шоқты жинақтаушы қызметін атқарады, ал екінші сыртқы мыс цилиндрлі электрод біріншісіне қарағанда жерге жалғанып, нөлдік потенциалға ие. Сыртқы электродқа иондар ағынын реттеп отыру мақсатында саңылау жасалынған.

Импульсті плазманың энергиялық сипаттамаларын эксперименталды түрде зерттеуге термоядролық реакторларда плазмалық белдіктің оның тұрақсыздығы мен біртексіздігі салдарынан үзілуі нәтижесінде мынадай жағдайлар орын алып жатады: зарядталған бөлшектердің зымырауы, плазманың қабырғаға қарай үдей қозғалуы. Сол себепті де бізді ішкі камера компоненттеріне әсер етіп, оның құрылымын өзгеріске ұшыратып жіберетін үдетілген плазмалық ағынның зарядталған бөлшектерінің энергиялық сипаттамаларына зерттеу жүргізіп, шамасын анықтау қызықтырады. Плазманың аса маңызды параметрлеріне газ пробойы нәтижесінде түзілген бөлшектердің жылдамдығы мен энергиясы, концентрациясы жатады. Берілген экспериментте плазма түзуші газ ретінде сутегі қолданылады. Бізге эксперимент барысында қажет болатын шамаларды өлшеу үшін Фарадей Цилиндрі импульсті-плазмалық үдеткіштің электродтар жүйесінен белгілі бір қашықтықта орналастырылды. Диагностикалық құрылғыны автоматты түрде әр-түрлә қашықтықтарға орналастыру мақсатында, мысалға плазма фокусын тауып алу үшін арнайы біркоординатты шар-винтті бірқадамдық қозғалтқышы бар сызықтық модуль пайдаланылды.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Баимбетов Ф.Б, Нурбаев К.З.,Усеинов Б.М. Исследование работы коаксиального плазменного ускорителя (КПУ) со сплошным нополнением рабочего газа // Вестник КазНУ. — Алма-Ата., 1989. с.33-37

2 Арцимович Л.А.  Плазменные ускорители. – М.: Машиностроение, 1972. -С.15-17.

3 Морозов А. И. Плазменные ускорители. — М.: Машиностроение, 1973. — 321.с.

4 Минько Л. Я. Получение и исследование импульсных плазменных потоков.- Минск: — Наука, 1973. — С.18-21.

Физика
Баймуханов Жанайбек Онаевич, Де Бройль гипотезасы

Мақала авторы: Баймуханов Жанайбек Онаевич
Жұмыс орны: ХББ НЗМ Атырау қаласы
Лауазымы: физика пәні мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 06.04.2017

Де Бройль гипотезасы

 

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

Кванттық физика

Мектеп: Атырау қаласы, ХББ НЗМ
Күні: Мұғалімнің аты-жөні: Баймуханов Ж.О.
Сынып: 12 Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

 
Сабақ тақырыбы Бөлшектердің толқындық қасиеті туралы де Бройль гипотезасы. Электрондардың дифракциясы.
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме) ·         Электрондардың дифракциясы арқылы элементар бөлшектердің толқындық сипатының дәлелін сипаттау

·         λ= h/p толқын ұзындығын анықтауға арналған де Бройль формуласын білу және пайдалану

Сабақ мақсаттары ·      Толқын ұзындығын анықтауда де Бройль формуласын пайдалана алады.

·         Элементар бөлшектердің толқындық табиғатын электрондардың дифракциясы арқылы түсіндіре алады.

Жетістік критерийлері ·         Электрондардың дифракциясы кезінде туындаған бөлшектердің толқындық сипатына екі дәлелдемені дұрыс сипаттайды және түсіндіреді.

·         Сипаттау кезінде тиісті арнайы терминдерді пайдалана алады.

·         Де Бройль толқынының ұзындығының формуласы және сегіз сұрақтың алтауын шешу үшін осы формуладан туынды шамалар бойынша білімін дұрыс қолданады.

Тілдік  мақсаттар

 

Арнайы пәндік лексика және терминология:

Толқын ұзындығы – длина волны – wavelength

Бөлшектердің толқындық қасиеті – волновые свойство частицы — Wave properties of particles

Де Бройль гипотезасы – гипотеза де Бройля — de Broglie hypothesis

Электрон – электрон – electron

Электрондар дифракциясы – дифракция электронов — electron diffraction

Құндылықтарды дарыту

 

 

—           Оқушыларды академиялық адалдыққа тәрбиелеу (тапсырмаларды орындау барысында өз бетімен жұмыстануға үйрету)

—           Оқушыларың бойында жауапты азаматтық ұстанымды қалыптастыру.

—           Өмір бойы білім алу құндылығын сыни тұрғыдан ойлау арқылы білімге деген құштарлығын қалыптастыру

—           Оқушылар арасында ынтымақтастық ортаны қалыптастыру.

Пәнаралық байланыстар Геометрия, математика, география
АКТ қолдану дағдылары компьютер көмегімен модельдеу
Бастапқы білім

 

Атомдық физика
Сабақ барысы
Сабақтың жоспарланған кезеңдері Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет 

 

Ресурстар
Сабақтың басы

 

Өткен сабақты шолу:
Суретті көрсете отырып оқушылардың айтатын ойын тыңдау. Мұғалім тыңдай және бақылай отырып, жетіспеген жерлерін толықтыру.
Оқушыларға сурет көрсету арқылы өткен сабақты қайталап, жаңа сабақтың тақырыбын ашып алу.

 

 

Сабақтың ортасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бекіту:

 

  Де Бройль гипотезасы. Де Бройль толқындары

Корпускулалық теория бойынша жарық фотонының εф энергиясы,mф массасы мен рф импульсы мынаған тең:ε=ħω , mф=εф/c²=ħω/c², pф=mфc=ħω/c=2πħ/λ.Сөйтіп жарық фотонының импульсы мен жарық толқыны ұзындығы арасындағы байланыс ħ Планк тұрақтысы арқылы өрнектеледі.Француз ғалымы Луи де Бройль (1892-1987) жарықтың осы корпускулалық-толқындық табиғаты жөніндегі түсініктерді дамыта келе,1924 ж. корпускулалық-толқындық дуализм тек оптикалық құбылыстарға тән ерекшелік емес, ол барлық микродүние физикасында жан-жақты қолданылуға тиіс деген батыл жорамал ұсынды. Бөлшектердің корпускулалық және толқындық қасиеттерін сипаттайтын шамаларды байланыстыратын математикалық өрнектер дәл фотондардікі сияқты, яғни ε=ħω, p=h/λ=2πħ/λ.Де Бройль жорамалының батылдығы мынада: теңдіктері тек фотондар үшін емес, басқа микробөлшектер үшін де, соның ішінде тыныштық массасы бар бөлшектер (электрон, протон, атом т.б.) үшін де постулат ретінде қабылданды. Сонымен қозғалыстағы кез келген бөлшекпен бір толқындық процесс байланысқан болады.Де-Бройльша бір көріністен екіншісіне көшудің жарық үшін дұрыс болатын ережелерін зат бөлшектері жағдайына пайдаланамыз: Ε=ħω, p=ħk=2πħ/λ.Оптикалық құбылыстар жағдайында  өрнек фотон импульсын анықтау үшін пайдаланылады; фотон-тыныштық массасы нөлге тең, с жарық жылдамдығымен қозғалатын бөлшек. Осы қатынас, де-Бройльша, зат бөлшектеріне салыстырылатын жазық монохромат толқын ұзындығын береді:λ=2πħ/p=2πħ/(mυ) Тыныштық массасы нөл емес бөлшектер үшін p=mυ. өрнектері де-Бройль теңдеулері деп аталады. өрнегімен анықталатын толқын ұзындығы де-Бройль толқын ұзындығы деп аталады.Де Бройль толқын ұзындығын энергияның функциясы ретінде табалық. Егер U потенциалдар айырмасы әсерінен электрон υ  жылдамдыққа ие болса, онда оның p импульсы p=mυ=√2eUm тең болады. Осы электронмен де Бройль толқыны байланысқан, оның толқын ұзындығы λ=2πħ/p=2πħ/√2eUm Электрон энергиясы Е=100 эВ болсын. Осындай электрон үшін де Бройль толқын ұзындығын есептейік. Электрон жылдамдығы мына теңдіктен еU=mυ²/2 анықталады: υ=5,93•10 5√U=5,93•10 6 м/c ал толқын ұзындығы λ=2πħ/mυ Яғни жоғарыда көрсетілгендей энергиясы бар электронның толқын ұзындығы рентген сәулелерінің толқын ұзындығымен шамалас болады.Осыдан егер де-Бройль жорамалы дұрыс болса, онда электрондар дифракциясы рентген сәулелерінің дифракциясына ұқсас кристалдық торларда байқалуға тиіс. Де Бройль жорамалы тәжірибе жүзінде дәлелденді. Енді осы тәжірибелерді қарастырайық.
2.  Зат бөлшектері толқындық қасиеттерінің тәжірибеде расталуы.Дэвиссон және Джермер тәжірибелері Бөлшектердің толқындық қасиеттері анық байқалған тәжірибелерге америка физиктері К.Дэвиссон (1881-1958) және Л.Джермер(1896-1971) тәжірибелері жатады (1927 ж.).формула бойынша есептелінген U=54 В үшін дебройльдық толқын ұзындығы 0,167 нм-ге тең. Осыған сәйкес (d=sinα=λ) формуладан табылған толқын ұзындығы болса, ол 0,165 нм-ге тең. Осы дәл келуден алынған нәтижені де Бройль жорамалының расталуы ретінде қабылдау керек.

Томсон және Тартаковский тәжірибелері Рентген сәулелері үшін Дебай және Шеррер ұсынған әдісті қолданып, Дж.Томсон және С.Тартаковский (1928 ж.) жұқа поликристалдық пленкалар арқылы электрондар өткенде пайда болатын дифракциялық көрініс дәл Дебай-Шеррер рентгенограммалары сияқты болатындығын көрсетті.Шапшаң электрондардың жіңішке шоғы жұқа поликрис-талдық пленканы атқылайды. Дифракцияланған электрондар шоғы  фотопластинкаға түседі. Сонда бұл пластинканың бетінде орталығында тұтасқан дағы бар бірнеше концентрлік шеңберлер (сақиналар) түріндегі көрініс пайда болады.
Сөйтіп Дж.Томсон тәжірибелерінің нәтижелері электронның толқындық табиғаты жөніндегі де Бройль гипотезасының дұрыс екендігін көрсетеді.Дж.Томсон тәжірибесінде шапшаң электрондар шоғы пайдаланғандығы айтылған болатын. Ал орыс физигі П.С.Тартаковский баяу қозғалатын электрондар шоғын жұқа слюда, алюминий пленкадан өткізіп, жоғарыда айтылғандай дифракция құбылысын байқады.Сонымен тәжірибе жүзінде электронның толқындық табиғаты толық дәлелденді.

Қалыптастырушы бағалау тапсырмалары.

ОМ-7

1.      Массасы 1 г бөлшек Ʋ=10 м/с жылдамдықпен қозғалатын болса, ол бөлшек үшін де Бройль толқынының ұзындығы қанша болады? h=6,63×10-34Дж×с деп алыңыз.

2.      Электрон 5,4*10-24кг*м/с-ке тең импульске ие болса, бұл электрон үшін де Бройль толқынының ұзындығы қанша болады? (h=6,63×10-34Дж×с).

3.      Бөлшек жылдамдығын 3 есе арттырғанда, де-Бройль толқынының жиілігі қалай өзгереді?

4.      ДеБройль толқын ұзындығын 100 нм-ден 50 нм-ге дейін кемітсек, электронның импульсі қалай өзгереді?

5.      Де Бройль толқын ұзындығы 50 нм-ден 100 нм-ге дейін артса, онда электрон энергиясы қалай өзгереді?

6.      103 температурадағы протонның де Бройль толқын ұзындығын анықтаңдар?

7.      Электрон 100 В кернеудегі электр өрісінде тыныштық күйден шығарылған. Осы электронның де Бройль толқын ұзындығы неге тең?

8.      3 МВ потенциалдар айырымын жүріп өткен протонның және электронның де Бройль толқын ұзындықтарын анықтаңыздар?

ОМ-6

Суретке қарай отырып шеңбердің диаметрін сызғышпен анықтап

толқын ұзындығының эксперименттік мәнін анықтайды және де Бройль формуласын пайдалана отырып толқын ұзындығын есептеп шығарады. Шыққан мәндерді кестеге толтырады.

 

 

 

 

 

λэ = d*D / 2kL – толқын ұзындығының эксперименттік мәні

λт= һ /√2me eU — толқын ұзындығының теориялық мәні

 

Шенбер реті d *

10-10 м

k L, м U, В D, м λэ, м λт, м
1 2,33 1 0,76        
1 2,33 1 0,76        
1 2,33 1 0,76        
 

 

Электрондардың дифракциясы:
http://www.nationalstemcentre.org.uk/elibrary/resource/2015/electron-diffraction-tube

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сабақтың соңы Сабақ соңында оқушылар рефлексия жүргізеді:

нені білдім, нені үйрендім

нені толық түсінбедім

немен жұмысты жалғастыру қажет

 
Саралау оқушыларға қалай  көбірек қолдау көрсетуді  жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз? Бағалауоқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз? Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы

Өзінөзі бағалау,өзара бағалау Электростатика бөлімі бойынша қауіпсіздік техникасын сақтау
Сабақ бойынша рефлексия

 

 

 

 
Жалпы баға

Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?

1:

 

2:

Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?

1:

 

2:

Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?

 

 

Физика
Мусабаева Жанат Алмасқызы, Атомдық физика курсын оқыту барысында «Case» технологиясын қолдану

Мақала авторы: Мусабаева Жанат Алмасқызы
Жұмыс орны: әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Лауазымы: магистрант 2-курс
Порталға жариялану мерзімі: 04.04.2017

Атомдық физика курсын оқыту барысында «Case» технологиясын қолдану

Заман талабына сай білім беру – бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып отыр. Заманауи қоғамның өзекті мәселелерінің бірі – кәсіби маманды қалыптастырып шығару. Кәсіби маманның алдына қойылатын ең бірінші кезектегі талаптарға – шығармашылық, белсенділік, әлеуметтік жауапкершілік, терең білім, кәсіби сауаттылық жатады. Қазіргі кезде оқыту үдерісін жоспарлаудың, қолданудың және бағалаудың жүйелі әдісі, адамдардың техникалық ресурстарды білімді игеру жолында өзара тиімді әрекет етудің негізі ретінде жаңа технологиялар түрлері көбейе түсуде. Әрбір болашақ мамандықтың игерілу тиімділігін арттыру мақсатында қолданылатын әдістердің бірі – «кейс-стади». Кейс-стади – өз бетінше ойлау қабілетін және шешім қабылдау дағдыларын көрсетуге мүмкіндік беретін мәселелі сипаттағы сұрақтарды топпен талдау [1].
«Case-study» амал-тәсілі немесе оқытудың нақты жағдаяттар әдісі өткен ғасырдың басында Америка Құрама Штаттарының Гарвард университетінің бизнес мектебінде пайда болған. Кейс-стади амал-тәсілі термині алғаш рет американдық ғалым Коплендтің еңбектерінде пайдаланылған. Копленд 1921 жылы оқытудың нақты жағдаяттар жинағын шығарып, кейс-стади амал-тәсілін қолдану жолдарын көрсеткен. Кейс амал-тәсілінде басты назар оқушылардың ұсынылған нақты немесе қиялдық (алдын-ала дайындалған) жағдаяттарды талдауы және осы жағдаятқа өзіндік баға беруі, өзінің ой-пікірін нақты әрі толық айтып беруі т. б. жатады. Шәкірттің жекетұлғалық қабілеттерін жетілдіруге аударылады. Демек, мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда кейс-стади амал-тәсілін қолдану – қазіргі білім беру талабына оқушының сабаққа деген қызығушылығын туғызатын жеке педагогиканың жаңа инновациялық жүйесі. Кейс әдісін қолдану барысында оқытушының іс — әрекеті екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – кейс (жағдай) таңдап алу және сұрақтар құрауға арналған шығармашылық жұмыс, жағдайларды тақырыпқа сәйкес таңдап алу, мақсат пен міндетті анықтау, жағдайды құрастыру және суреттеу. Екінші кезең – оқытушының аудиториядағы іс — әрекеті. Аудиториядағы кейс әдісін қолдану кезеңі – кейске кіріспе, жағдайдың талдануы (шағын топтарда), пікірталас, қортынды шығару. Қазіргі білім беру саласында оқытудың озық технологияларына мән беріп, оны меңгермегенше сауатты, жан-жақты маман дайындау мүмкін емес [2].
Жұмыстың мақсаты “Атомдық физика” курсын оқытудың орта білім беру мекемелерінде заманауи оқу-әдістемелік кешенін жасау. Атап айтқанда, “Атомдық физика”  бойынша бірнеше тақырыптар алып кейс технологиясы бойынша зерттеп, талқылау. Кейс технологиялардың  негізгі  ерекшеліктеріне келетін болсақ, ең алдымен, практикалық  жағдайларды зерттеу, болған жағдайларды  баяндау, оқушылар мәселелермен танысып, оны шешудің  жолдарын  іздейді. Негізгі  мақсаты: оқушылардың  бойында  жаңа  қасиеттер  мен   іскерліктерді   қалыптастыру, әр түрлі проблемаларды  талдау  және  оларды  шеше білу  қабілетін   дамыту, ақпаратпен  жұмыс   жасауды  үйрету болып табылады.
Кейс әдісі өз кезегінде мынадай дағдыларды қарастырады: аналитикалық дағдылар – деректердің мәліметтерден айыру шеберлігі, маңызды және маңызды емес ақпараттарды айыра білу, талдау, елестету және оларға қол жеткізу, жіберіп алған ақпаратарды тауып, оларды қалпына келтіру шеберлігі, нақты және логикалық ойлау қабілеті. Бұл әсіресе, ақпарат сапасы төмен болған жағдайда өте маңызды болып келеді. Тәжірибелік дағдылар – кейсте көрсетілген нақты жағдайларымен салыстырғанда мәселенің күрделілігі төмен деңгейі экономикалық теорияларда, әдістер мен принциптерде қолданылатын тәжірибе дағдыларын жүйелеуге мүмкіндік береді. Шығармашылық дағдылар – ережеге сай жалғыз  кейспен мәселе шешілмейді. Мұнда, логикалық жолмен шешілмейтін, альтернативті шешу генерациясының шығармашылық дағдылары өте маңызды.
Коммуникативті дағдылар – олардың ішінен төмендегілерді атап айтуға болады: дискуссияны жүргізу шеберлігі, қоршаған адамдардың көзін жеткізу. Көрнекі материалдарды және басқа медиа заттарды қолдану – топтарға бірлесу, өз көзқарасын қорғау, қысқа да нұсқа есеп дайындау болып табылады. Әлеуметтік дағдылар – талқылау барысында кейсте нақты әлеуметтік дағдылар қалыптасады: адамдардың өзін-өзі бағалау тәртібі, тыңдай білу, дискуссияны қолдау немесе қарама — қарсы көзқарасты дәлелдеу, яғни, өзін-өзі ұстау және т.б.
Өзіндік саралау – пікірталас кезінде келіспеушілік басқалардың және өзінің пікірін жете түсінуге және талдауға септігін тигізеді. Туындаған моральдық және этикалық мәселелер оларды шешудің әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруды талап етеді. Кейс әдісін қолдану тек оқытумен ғана шектелмейді, бұл әдіс зерттеу әдісі ретінде де белсенді қолданылады. Сонымен қатар, оқудағы оқу, білім және ізденіс мазмұнын біріктіру арқылы oқытушының кәсіптік құзыреттілігін жоғарылатудың нақты тәсілдерінің бірі. Бұл әдістің тиімділігі, ол басқа оқу әдістерімен оңай  байланысуы мүмкін.
Оқытуды ұйымдастыру әдістері жүйесіндегі кейс әдісінің маңызды ерекшелігі,  оның басқа әр түрлі оқыту әдістерімен тиімді үйлесуі болып табылады. Білім беру үрдісін ұйымдастырудың әр түрлі әдістері  кейс — әдіспен сәтті үйлесім табады. Кейс стади әдісі интерактивті әдістің  бір түрі ретінде оқушылар үшін өте тиімді әдіс болып саналады. Бұл әдістің көмегімен оқушылар өз беттерінше теорияны меңгере отырып, практикалық дағдыларға да үйренеді, сонымен қатар өз ойын жүзеге асыру мүмкіндігіне де ие болады. Оқушы мәселеге талдау жасау арқылы  болашақ маман ретінде қалыптасып, сабақты қызығып оқуға тырысады [3].

Әдебиеттер тізімі:

  1. Кәсіптік бағыттағы оқытудың заманауи технологиясы ретіндегі кейс-стади. –М., 2005.
  2. Шахманова Н.Е Ақмола облыстық білім беру желісі, 2013 ж.
  3. Флиберг Б. Кейс-стадимен байланысты мәселелер. Социс,2005. – №4.

Физика
Нургалиева Бибигуль Сейтжапаровна, Газ қысымы

Мақала авторы: Нургалиева Бибигуль Сейтжапаровна
Жұмыс орны: №12 орта мектебі КММ
Лауазымы: физика және математика пәні мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 27.03.2017

Газ қысымы

САБАҚ: №41 Мектеп: «№12 орта  мектебі» КММ
Күні:02.02.2017 Мұғалімнің есімі:  Нургалиева Бибигуль
Сынып:7 Қатысқандар саны Қатыспағандар саны
Сабақтың тақырыбы   Газ қысымы
Сабақ негізделген оқу мақсаты (мақсаттары) Газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысым туралы түсінік алады, газдың қысымы температура мен көлемге тәуелді екенін түсінеді газ мазмұны  мен қасиеттерін   қолдана  біледі.
Сабақ мақсаттары барлық оқушылар:

газ   молекулаларының орналасуын біледі.

оқушылардың басым көпшілігі:

газдың барлық бағытта қысым түсіретінін түсінеді

кейбіроқушылар:

газдың қысымы сығылғанда , ұлғайғанда неліктен өзгеретінін бағалайды;

газдың қысымы температура мен көлемге тәуелді екенін ұғады

Алдыңғы оқу Гидравликалық машиналар
Пәнаралық байланыс химия
Жоспар
Жоспарланған уақыт жоспарланған жаттығулар (төменде жоспарланған жаттығулармен қатар,ескертпелерді жазыңыз

 

ресурстар
Мұғалімнің әрекеті Оқушылардың әрекеті
Басталуы психологиялық ахуал туғызу   тілек білдіру  тренингі Оқушылар мұғалімнің  тренингісіне қатысады    компьютер, интерактивті тақта, слайд, флипчарт
Үй тапсырмасын  сұрау

   10 минут

 

 

1.16- тапсырма

2.16- жаттығу №3 есеп

3.35 тақырып бойынша физикалық диктант

 

Оқушылар  1- тапсырма бойынша тежегіш қалай жұмыс істейдітінін түсіндіреді

2- тапсырма есептің шығарылу жолын түсіндіреді,жауабын тексеріледі

3- тапсырма бойынша физикалық диктант орындалады,бір- бірін бағалайды

 

Физикалық диктант

А3 форматты ватман, маркерлер. Интербелсенді  әдістер  оқулығы.

 

 

 

 

Ортасы

  

17 мин

 

 

 

Проблемалық сұрақ:

Үйдегі газ боланы не үшін керек?

Неге сырты метал?

Ендеше биз бүгін не туралы өтпекпіз

Сендерге газ қысымы атты тәжірибе көрсетпекшімін

Сұрақтарға жауап береді

 

 

 

—          Газ туралы өтеміз

 

Оқушылар бейнежазбаны көреді тыңдайды

 Қолшапалақтау арқылы бағалау:дұрыс болса 1рет дұрыс емес болса 2 рет

 

Бейне жазба

Аяқталуы

  Тәжірибе жасату

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Рефлексия «ББҮ» кестесі

 А)99-100  суреттер  бойынша тәжірибеге керекті материалдарды береді

 

Ә)Тест

 

 

 

 

 

 

 

 

Бағалау  критерийлері  бойынша  бағалау  жүреді.

Қысым туралы тәжірибені жасайды  неге олай болатыны жайлы түсіндіреді бағалайды

Тест тапсырады Дәптерлерді ауыстырып бір-бірлерінің жұмыстарын тексеріп     бағалайды

«5» -0 қате

«4» – 1 қате

«3»- 2 қате

«2»- 3-тен көп қате болса.

Білемін, білгім келеді,үйрендім

  Поршені бар шыны ыдыс, шар

 

 

Тест

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Стикерлер

Қосымша ақпарат
Саралау-Сіз қосымша көмек көрсетуді қалай жоспарлайсыз? Сіз қабілеті жоғары оқушыларға тапсырманы түрлендіруді қалай жоспарлайсыз? Бағалау-оқушылардың үйренгенін тексеруді қалай жоспарлайсыз?

 

Пәнаралық байланыс Қауіпсіздік және еңбекті қорғау ережелері АКТ-мен байланыс Құндылықтарға байланыс
  1.Формативті бағалау

(әр түрлі жұлдызшалармен)

2. колшапалақтау

3.Бағалау критерийлері

 
Рефлексия

Сабақ/оқу мақсаттары шынайы ма?

Бүгін оқушылар не білді?

Сыныптағы ахуал қандай болды?

Мен жоспарлаған саралау шаралары тиімді болды ма?

Мен берілген уақыт ішінде үлгердім ба?

Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім және неліктен?

Төмендегі бос ұяшыққа сабақ туралы өз пікіріңізді жазыңыз. Сол ұяшықтағы Сіздің сабағыңыздың тақырыбына сәйкес келетін сұрақтарға жауап беріңіз.
 
Қорытынды бағамдау

Қандай екі нәрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

 

2:

Қандай екі нәрсе сабақты жақсарта алады (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

 

2:

Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды жетілдіруге көмектесетін не білдім?

  

 

 

 

 

 

 

 

 

Физикалық диктант

1.Гидравликалық машиналар грек тілінен аударғанда гидро-………..,аулос -…….. дегенді білдіреді.

2.Гидравликалық машиналар ………………………………., ……………………………………, …………….., ………………………………………………………………………………………………………. қолданылады.

3.Егер кіші цидиндердегі поршенге Ғ1  күш әрекет етсе, онда сұйыққа …………… қысым түсіреді.

4.Гидравликалық машиналарды пайдаланып …………………………………… ұтуға болады.

5.Қазіргі қуатты гидравликалық престер ………………………. дейін күш өндіруе мүмкіндік береді.

6.Престің көмегімен күштен неше есе ұтыс алсақта, …………………………..ұту мүмкін емес.

  1. Поршенге түсіретін күшпен аудан арасындағы өрнек: …………………..

8.Поршень ығысқан немесе көтерілген биіктігі мен  түсірілген күш формуласы:……………..

9.Престің пайдасы, адам өзінің күші ………………………болас да. Көптеген нәрселерге ол арқылы  ………………. түсіре алады.

 

 

Тест сұрақтары

1.Газдың қысымы неден пайда болады?

А) молекулалардың бір-бірінен алшақтау орналасуынан

Ә) молекулалардың өлшемдері кіші болғандықтан

Б) молекулалардың ыдыс қабырғасына  соқтығысуынан

  1. Температура тұрақты болғанда газдың көлемін ұлғайтса, онда қысымы қалай өзгереді?

А) артады                               Ә) кемиді                          Б) өзгермейді

  1. Егер газдың температурасы жоғары болса, онда оның қысымы қандай болады

А) үлкен                                Ә) кіші                               Б) бірқалыпты

  1. Бөлмедегі қысым неге әсер етеді?

А) тек қана қабырғаға                                         Ә) тек қана еденге

Б) тек қана төбеге                                                В) барлығына

  1. Газ  молекулалары қалай қозғалады

А) секірмелі                                      Ә) тербеле                     Б) еркін, шапшаң

Дәптерлерді ауыстырып бір-бірлерінің жұмыстарын тексеріп баға қою.

 

Жауаптар:       1-Б        2-Ә           3-А            4-Б                  5-Б

«5» -0 қате               «4» – 1 қате        «3»- 2 қате       «2»- 2-ден көп қате болса.