Әдістемелік қоржын
Хакимова Алия Джумагалиевна, Ең үздік әдістеме-шеберлікті шыңдау

Мақала авторы: Хакимова Алия Джумагалиевна
Жұмыс орны: Павлодар облысы Баянауыл ауданы №1Майқайың жалпы орта білім беру мектебі
Лауазымы: Бастауыш сынып мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 21.12.2018

Ең үздік әдістеме-шеберлікті шыңдау

2018 жылдың желтоқсанның 20-сы күні №1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебінің базасында «Ең үздік әдістеме-шеберлікті шыңдау» тақырыбында аудандық семинар өтті. Семинардың мақсаты – жаңартылған білім беру мазмұны: оқыту үдерісіндегі педагогикалық технологиялардың тиімділігін практика және тәжірибе барысында көрсету болды. Аталған іс-шара аясында семинарға қатысқандар Баянауыл аудандық білім бөлімінің әдіскерлері,  Павлодар қаласының химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектеп  директорының бейінді-эксперименттік жұмысы жөніндегі орынбасары А.Ж.Көпеев және Назарбаев Зияткерлік мектебінің мұғалімдері, аудан мектептерінен химия, биология, физика, орыс тілі, қазақ тілі, бастауыш сынып  мұғалімдері қатысты.

НЗМ мектебінің қазақ тілі пәні мұғалімі Қуатова А.С. мен Майқайың №1 мектебінің қазақ тілі пән мұғалімі Дәулетбек Жұлдыз 5-сыныпта «Хобби» тақырыбында командалық сабақ өткізді. Орыс тілі пәнінен НЗМ-нің орыс тілі пәні мұғалімі Аужанова Г.Г. мен №1 Майқайың мектебінің орыс тілі пәні мұғалімі Серкебаева А.Б. 6-сыныпта «Достопримечательности Казахстана» тақырыбында командалық сабақтарын өткізіп, тәжірибелерімен бөлісті. Биология пәні бойынша «Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың тыныс алу мүшелері» тақырыбында НЗМ-нің  мұғалімі Аутаев М.С. мен Майқайың №1 мектебінің мұғалімі Беремжанова Р.Б командалық сабақ көрсетті.

Қазіргі таңда оқушыларға физика, информатика, химия-биология пәндерін ағылшын тілінде оқытылу басты назарға алынып отыр. Бүгінгі күні үш тілді білім беруді заман талабына сәйкестіре келе, осы алған білімін ұштастыра отырып, оқушыларды жан-жақты, білімді, білікті тұлға ретінде қалыптастырады.

Үштілділікті енгізу мақсатында  №1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебінің физика пәні мұғалімі Дуан А.Ж. «Үйкеліс күші.Үйкеліс әрекетін техникада ескеру» тақырыбында 8-сыныпта  сабақ өткізіп тәжірибесімен бөлісті. Химия пәнінің мұғалімі Сулейменова Г.Г. 8-сыныпқа «Оттек, алынуы,қасиеттері, қолданылуы. №4 көрсетілім «Сутек  пероксидінің  ыдырауы» тақырыбында  сабағының тәжірибесімен бөлісті. Сонымен қатар 8-сыныпта  биология пәнінен «Тыныс алу және тыныс шығару механизмі» Айтпаева А.Ы. мен ағылшын тілі мұғалімі Зайрбаева А.С. өз  тәжірибелерін ұсынды.

№1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебінің Пилоттық жобадағы  4-сынып мұғалімдері де өз тәжірибелерін ұсынды. Жаратылыстану  пәнінен Сулейменова Г.Т. «Су ерткіш пе?» тақырыбында, қазақ тілінен  «Қосарлама қос сөздер» тақырыбында Мұратова Ж.Е., әдебиеттік оқу пәнінен «Дәрігер – ең құрметті мамандық» тақырыбында  Оразбаева А.М., орыс тілі пәнінен Арынжанова А.А. «Главная профессия» тақырыбында, әдебиеттік оқу пәнінен «Ақын болу» тақырыбында Жақсыбай А.Қ. және  ағылшын пәнінен «Jobs» тақырыбында Абенова Г.Е. өз тәжірибелерімен бөлісті.

Семинар, практикум кезеңінде НЗМ қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Қуатова А.С. «Мұғалімдердің  кәсіби қиындықтарының картасын әзірлеу» тақырыбында практикум сабағын өткізді. НЗМ  биология пәнінің мұғалімі Аутаева М.С. «Жаратылыстану-математика пәндері бойынша оқушылардың зерттеу қабілеттерін дамыту» тақырыбында  практикум жұмысын өткізді. №1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебінің қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі, мектеп тренері  Ботаева А.Б. «Мақсатқа жетуді жоспарлау және мақсатты бағалау» тақырыбында өз тәжірибесімен бөлісті. «Мұғалімнің тәжірибесіндегі рефлексия құралдары» тақырыбында  НЗМ орыс тілі пәні мұғалімі Аужанова Г.Г.  семинар-практикум өткізді. НЗМ  директордың бейінді-эксперименттік жұмысы жөніндегі орынбасары Копеев А.Ж. БЖБ, ТЖБ өткізу бойынша практикум сабақ  өткізді. Сонымен қатар, №1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебінің тарих пәнінің мұғалімі, мектеп тренері  Шокина Б.Р. «Iesson study» сабақты зерттеу  әдісі бойынша семинар-практикумда сабақ үстінде мұғалімнің іс-әрекеті мен оқушының іс-әрекетін зерттеу жұмыстарын  жүргізудің тиімді жолдарымен таныстырды.

Директордың оқу ісі жөніндегі орынбасарлары А.Д.Хакимова, Г.Т.Сулейменова «Бастауыш және негізгі мектеп: бірізділікке жол» тақырыбында фасилитацияланған сессия өткізді. Іс-шара мақсаты: бастауыш және негізгі мектептерінде бірізділіктің түйінді мәселелерін талқылау және шешу болып табылады. Фасилитацияланған талқылау барысында мұғалімдер оқушылардың бастауыш мектептен негізгі мектепке көшуіне байланысты бірізділік үдерісінің ұйымдастырылу маңыздылығы жайлы өз пікірлерін ұсынумен қатар, оқушылардың 5-сыныпта сәтті бейімделудің тиімді тәсілдерін анықтады. «Фасилитация» әдісін пайдалану топтық жұмыстың тиімділігін арттыру, қатысушылардың тартылуы, қызығушылықтарының артуына, сонымен қатар, әлеуеттерінің барынша ашылуына ықпал етті. Қатысушылар өз кері байланыстарында, жаңа оқу жылында одан әрі жұмыс істеу үшін мақсаттар мен міндеттерді анықтауға ықпалын тигізген таңдалған тақырыптың өзектілігі мен фасилитацияланған сессияның пайдасын атап өтті.

Семинардың қорытынды кезеңінде қатысушылар кері байланыс арқылы туындаған  ойларымен бөлісіп,  ұсыныстарын білдірді.

Әдістемелік қоржын
Изатов Курмангали Жолдыбаевич, Контрольная работа по техническому обслуживанию автомобилей

Мақала авторы: Изатов Курмангали Жолдыбаевич
Жұмыс орны: ГККП "Индустриально-технический колледж город Степногорск" при управлении образования Акмолинской области
Лауазымы: мастер производственного обучения, инструктор по вождению
Порталға жариялану мерзімі: 11.12.2018

Контрольная работа по техническому обслуживанию автомобилей

По предмету; Обслуживанию автомобилей и ремонт.
1) Структура системы ТО и ремонта автомобилей содержит три основных направления деятельности:

• предпродажное обслуживание и продажу новых и подержанных автомобилей;

• продажу запасных частей, эксплуатационных материалов и принадлежностей к ним;

• техническое обслуживание и текущий ремонт в гарантийный и послегарантийный периоды эксплуатации, а также капитальный ремонт агрегатов и восстановительный ремонт автомобилей, в том числе устранение повреждений кузова автомобиля, вызванных дорожно-транспортным происшествием.
2)
1) Проверить комплектность вашего автомобиля(состояние кузова, стекол, зеркал заднего вида, окраски, замков дверей, подвески, ходовой, колес и шин).
2)Осмотреть место стоянки вашего автомобиля, убедиться об отсутсвии утечек,подтеканий масла,топлива, охлаждающей и тормозной жидкостей.
3)Проверить уровень автомобильных жидкостей (масло,антифриз,тормоза и т.д.) и если надо довести до уровня.
4)Заправить бачок омывателя ветрового стекла. В холодные периоды года следить чтобы система охлаждение и омывания стекол не замерзала.
5)Проверить осветительные приборы.
6)Проверить тормоза!!!
7)Проверить ход руля и педали!!!
3) Техническое обслуживание ТО1.
1) Вымыть автомобиль.
2) Внешним осмотром элементов и по показаниям соответствующих приборов автомобиля проверить исправность тормозной системы, устранить неисправности.
3) Закрепить гайки колес.
4) Отрегулировать величину хода штоков тормозных камер.
5) Слить отстой из фильтров грубой и тонкой очистки топлива.
6) При температуре ниже 5° С заменить спирт в предохранителе от замерзания.
7) Довести до нормы:
• давление в шинах;
• уровень масла в бачке гидроусилителя руля;
• уровень электролита в аккумуляторных батареях.
8) Смазать:
• шкворни поворотных кулаков;
• шарниры рулевых тяг;
• пальцы передних рессор;
• втулки валов разжимных кулаков;
• регулировочные рычаги тормозных механизмов;
• оси передних опор кабины.
9) Дополнительно по самосвалу и тягачу проверить:
• герметичность и состояние трубопроводов и узлов механизма подъема платформы;
• состояние опорно-сцепного устройства;
• целостность прядей страховочного троса в зоне контакта с оттяжной кружиной.
10) Устранить неисправности.
11) Довести до нормы уровень масла в бачке гидроподъемника.
12) Промыть масляный фильтр сливной магистрали механизма подъема платформы.
13) Смазать опорные пальцы самосвала,
Техническое обслуживание ТО-2.
1) Вымыть автомобиль, обратив особое внимание на агрегаты и системы, обслуживание которых проводится.
2) Двигатель.
а) Проверить:
• состояние и действие жалюзи радиатора;
• состояние и действие троса ручного управления подачей топлива;
• состояние и действие троса останова двигателя;
• состояние пластины тяги регулятора (в окне пластины не должно быть глубоких канавок).
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить:
• поддон картера двигателя;
• передние и задние опоры двигателя.
г) Отрегулировать:
• натяжение ремней генератора и водяного насоса;
• тепловые зазоры между стержнями клапанов и коромыслами клапанного механизма (предварительно проверив момент затяжки болтов головок цилиндров и гаек стоек коромысел).

3) Сцепление.
а) Проверить:
• герметичность привода выключения сцепления;
• действие оттяжных пружин педали сцепления и рычага вала вилки выключения сцепления.
б) Устранить неисправности.
в) Отрегулировать свободный ход толкателя поршня главного цилиндра привода и свободный ход рычага вала вилки выключения сцепления.
г) Закрепить пневмогидравлический усилитель.
4) Коробка передач.
а) Проверить:
• состояние и действие троса крана управления делителем;
• герметичность коробки передач.
б) Устранить неисправности.
в) Отрегулировать зазор между торцом крышки и ограничителем хода штока клапана управления делителем.
г) Закрепить десятиступенчатую коробку передач к поддерживающей поперечине и поперечину к раме.
5) Карданная передача.
а) Проверить состояние и зазор в шарнирах карданных валов, устранить неисправности.
б) Закрепить фланцы карданных валов.
6) Ведущие мосты.
а) Проверить герметичность среднего и заднего мостов.
б) Устранить неисправности.

7) Ходовая часть, подвеска, рама.
а) Проверить:
• осевой свободный ход буксирного прибора;
• состояние амортизаторов (внешним осмотром);
• состояние реактивных штанг (внешним осмотром).
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить:
• стремянки передних и задних рессор;
• болты отъемных ушков передних рессор;
• болты клеммовых зажимов пальцев передних рессор;
• стяжные болты задних кронштейнов передних рессор.
г) При необходимости переставить колеса.
8) Передняя ось и рулевое управление.
а) Проверить:
• шплинтовку гаек шаровых пальцев, сошки руля, рычагов поворотных кулаков (внешним осмотром);
• зазор в шарнирах рулевых тяг;
• зазор в шарнирах карданного вала руля;
• состояние шкворневых соединений (при вывешенных колесах).
б) Устранить неисправности.
в) Отрегулировать:
• величину схождения передних колес;
• свободный ход рулевого колеса;
• подшипники ступиц передних колес (при вывешенных колесах).
9) Тормозная система.
а) Проверить:
• работоспособность тормозной системы манометрами по контрольным выводам;
• шплинтовку пальцев штоков тормозных камер.
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить тормозные камеры и их кронштейны.
г) Отрегулировать положение педали тормоза относительно пола кабины, обеспечив полный ход рычага тормозного крана.
10) Электрооборудование.
а) Внешним осмотром проверить:
• состояние электропроводки (надежность крепления проводор скобами, отсутствие провисания, потертостей, налипания комьев грязи или льда);
• состояние и надежность крепления соединительных колодок выключателя массы, привода спидометра, общих колодок задних фонарей и подфарников, датчиков давления четвертого контура и включения блокировки мостов.
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить электропровода к выводам стартера.
г) Отрегулировать направление светового потока фар.
д) Довести до нормы плотность электролита в аккумуляторных батареях.
11) Кабина, платформа.
а) Проверить:
• состояние и действие упорно-ограничительного устройства кабины;
• работу стеклоочистителей;
• состояние и действие замков дверей;
• состояние сидений;
• действие системы отопления и устройства для обдува и обогрева ветрового стекла (в холодное время года);
• целостность сварного соединения кронштейна в стыке составных крыльев;
• состояние платформы.
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить:
• рессоры и амортизаторы задней опоры кабины;
• оси опор рычагов торсионов.
г) При необходимости отрегулировать положение рычагов торсионных валов.
12) Смазочные, очистительные и заправочные работы.
а) Заменить масло в системе смазки двигателя.
б) Сменить фильтрующие элементы масляного фильтра.
в) Заменить фильтрующие элементы фильтра тонкой очистки топлива.
г) Промыть фильтр центробежной очистки масла.
д) Промыть фильтр грубой очистки топлива.
е) Снять и промыть фильтр насоса гидроусилителя рулевого управления.
ж) Проверить показания индикатора засоренности воздушного фильтра, при необходимости очистить бумажный фильтрующий элемент воздушного фильтра.
з) Смазать:
• подшипник муфты выключения сцепления;
• подшипники вала вилки выключения сцепления;
• опоры продольного вала рычага управления коробки передач;
• шарниры карданных валов среднего и заднего мостов;
• клеммы и перемычки аккумуляторных батарей;
• стебель крюка буксирного прибора.
и) Довести до нормы уровень масла:
• в картере коробки передач;
• в картере среднего и заднего мостов.
к) Довести до нормы уровень жидкости в главном цилиндре привода сцепления.
л) Очистить от грязи сапуны коробки передач и мостов.
м) Слить конденсат из пневматического усилителя сцеплеция.
13) Дополнительные работы по самосвалу и тягачу.
а) Проверить:
• состояние и работу крана управления и клапана ограничения подъема платформы;
• стрелу прогиба страховочного троса;
• состояние и крепление пружин захватов, запорного кулака и пружины защелки седельного устройства.
б) Устранить неисправности.
в) Закрепить:
• передние кронштейны надрамника;
• стяжные болты надрамника;
• ловитель-амортизатор;
• амортизаторы платформы;
• коробку отбора мощности;
• масляный насос.
г) Слить отстой из гидроцилиндра механизма опрокидывания платформы.
д) Смазать опорную плиту седельного устройства тонким слоем солидола.

Әдістемелік қоржын
Есен Гуляйм Жақсылыққызы, Инновациялық технологияны қолдану арқылы оқытушының кәсіби шеберлігін арттыру

Мақала авторы: Есен Гуляйм Жақсылыққызы
Жұмыс орны: Талдықорған политехникалық колледжі
Лауазымы: оқытушы
Порталға жариялану мерзімі: 01.06.2018

Инновациялық технологияны қолдану арқылы оқытушының кәсіби шеберлігін арттыру

Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстан халқына жолдауы»,
«Қазақстан — 2050»
«Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ»!

Ұлы педагог Ушинский: «Мұғалім білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, іздеуді тоқтатса, мұғалімдігі де жойылады» деген болатын. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында «Білім беру жүйесінің басты – міндеті ұлттық және азаматтық құндылықтар мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желіге шығу делінген. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа пәнді тиімді ұғындырудың бір әдісі — жаңа технология негіздері болып табылады, яғни инновациялық технологиялар.

Қазіргі білім беру жүйесіндегі жаңа педагогикалық технологиялардың танымалдыққа ие: саралап оқыту; дамыта оқыту; деңгейлеп оқыту; шоғырландырып, қарқынды оқыту; модульдік оқыту; блок-модульдік оқыту; жобалап оқыту технологияларымен қатар, тікелей ақпарттық – коммуникациялық технологиялар көмегімен жүзеге асырылатын: компьютерлік технология; мультимедиа технологиясы; қашықтықтан оқыту технологиясы; желілік технология; интернет технология; интерактивтік технология деп аталатын түрлерін білім берудегі инновациялық технологиялар тобына жатқызамыз. Барлық жаңа технологияның алдымен қоятын мақсаты — білім алушының жеке басының дара және дербес ерекшеліктерін ескеріп, олардың өз бетінше ізденуін арттырып, шығармашылықтарын қалыптастыру болып табылады.

Қазіргі білім беру саласындағы инновациялық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан- жақты білгір маман болу мүмкін емес. Инновациялық технологияны меңгеру мұғалімнің зейін-зерделік, кәсіптік, адамгершілік, рухани, азаматтық және басқа да көптеген ұстаздық келбетінің қалыптасуына әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу-тәрбие үрдісін жүйелі ұйымдастыруына көмектесетіндігі һақ. Инновацияны жете түсініп, инновациялық әдіс-тәсілдерде мектеп өміріне кеңінен енгізу жас ұрпақтың саналы да сапалы білім алудың бірден-бір шарты болып табылады.  Қазіргі заман мұғалімінен тек өз пәнінің терең білгірі болу емес, тарихи танымдық, педагогикалық —психологиялық сауаттылық, саяси экономикалық білімділік және ақпараттық сауаттылық талап етілуде. Бұл заман талабына сай білім беруде жаңалыққа жаны құмар, шығармашылықпен жұмыс істеп, оқытудың озық технологиялары мен инновациялық әдістерді сабақ үрдісінде тиімді пайдалана алатын білігі мен білімі жоғары ұлағатты ұстаз болу керек деген сөз.[1] Ұстаздық жолды ұстанған тұлға үшін педагогикалық шеберлікті жетілдіру негізгі мақсат болып саналады. Өйткені мұғалімнің шеберлігі шәкіртті қалай, қалайша оқыту үшін оның психологиясын білу; екінші жағынан, оқытып- тәрбиелеудің әдіс- тәсілдерін, жолдарын терең білу және оны қолдана білу мен астасып жатқан мәселе. Тәжірибеде осы талаптарға сай мұғалімдер шеберлігі қалыптасып жетіледі. Атақты педагог- ғалым В. Сухомлинский «Мұғалімдік мамандық- бұл адамтану, адамның күрделі және қызықты, шым- шытырығы мол жан дүниесіне үңіле білу. Педагогикалық шеберлік пен педагогикалық өнер ол даналықты жүрекпен ұға білу болып табылады»- деп ұстаздық өнерге ерекше баға берсе, қазақ ағартушысы Ы. Алтынсарин «Маған жақсы мұғалім бәрінен де қымбат, өйткені мұғалім- мектептің жүрегі» дегені бекер айтылған сөз емес. Педагогикалық шеберліктің негізгі балалардың өз еркімен дамуына жол ашу, оқу – тәрбие процесінде оқушылармен педагогикалық ынтымақтастықта жұмыс атқарудың формаларын, әдістерін дамыту, шәкіртке деген қамқорлық пен сүйіспеншілікті арттыру, жұмыс әдіс- тәсілдерін жаңаша жандандыра түсу педагогикалық шеберліктерінің басты сипаты болып табылады. Сондықтан әр бір мұғалім күнделікті сабағына өмір талабына сай дайындалып педагогикалық технологияларды кеңінен пайдалануы тиіс. Ол заман талабы. Мұғалімнің шығармашылық жұмысы ең бірінші сабаққа даярлықтан басталады, яғни, өтілетін сабақың жоспарын құру, оны өткізу әдстемесі, оқушылардың қабілеттерін, жас ерекшеліктерін ескере отырып, иллюстрация, техникалық құралдарды, дидактикалық материалдарды пайдалану. Мұғалімнің осы шығармашылық әрекеті арқылы оқушының шығармашылық қабілеті қалыптасады. Ал, шығармашылық қабілеттер шығармашылық елес, шығармашылық ойлау арқылы жүзеге асады. Оқушыны шығармашылық ойлауға, жылдамдыққа, икемділікке, тапқырлыққа үйрету ол мұғалімнің әр сабағында қалыптасып отыратыны анық.  Сабақта, жалпы білім беру мекемелерінде оқушыларға ыңғайлы және жайлы жағдай жасалу қажет, сонда ғана оқудан жақсы нәтиже шығады, ол тұлға ретінде жан — жақты дамитын болады.
Қазіргі білім берудегі жаңа әдістер оқушының өз бетінше білім алуына, танымдық белсенділігін арттыруға, шығармашылығын қалыптастыруға, кез — келген мәселе жөнінде өз пікірінің болуы және оны дәлелдей алуы тағы сол сияқты ықпал ететіндігі белгілі. Осы жаңа әдістерді қолдану кезінде педагогикалық — психологиялық талаптарды біріктіре отырып, оқушының оқу материалын терең игеруіне жағдай жасау қажеттілігі ескерілуі тиіс. М. Жұмабаевтың “Педагогика” деген еңбегінде “Сабақ барысында мұғалім оқушыға тақырыпты жеткізу үшін алдымен балаға жаңа беретін білімді жат күйінше емес, баланың бұрынғы таныс біліміне байлап берсін” делінген. Қазіргі кезде қолданылып жүрген әдістерде бала бұрынғы өзі білетін нәрсенің ерекшеліктерін саралап, оның жетістігі мен қажеттілігі арқылы жаңа білімді алуға ұмтылады. [5] Мен өз сабағымда жаңа технологиялардың барлық түрлерін, соның ішінде ақпараттық – коммуникативті технологияны тиімді пайдаланып келемін.   Мысалы, химия сабағында ақпараттық технологияны пайдаланып сабақтың тиімділігі мен сапасын арттырып, ақпараттық — коммуникативтік технологияны барлық деңгейлерде жүйелі пайдалану арқылы оқушының сабақтарда алынған ақпаратқа талдау жасай білуге, ақпаратты дұрыс таңдау жауапкершілігін қалыптастыруға және өз бетінше жұмыс істеуге дағдыландыруға үйретудемін. Мектепте компьютерлік технологияны қолдану оқушы шығармашылығын арттыруда белсенді роль атқарады. Жеке оқушының компьютерде жұмысты сауатты орындауы, ақпарат көздерін ала білуі дара тұлғаның қалыптасуына әсер етеді. Компьютер оқушы үшін қоршаған әлемді танудың табиғи құралы болып табылады. Олай болса барлық сабақтарды компьютер арқылы жүргізу-оқу үрдісін белсендіруге, проблеманы шешуге және шешім қабылдай білуге, оқушының өзін өзі бақылауына мүмкіндік туғызады әрі оқушы ерекшелігін ескере отырып оқытуды жүзеге асырады. Оқытушы сабақты дұрыс жоспарлап, мақсатын нақты белгілеп алмайынша көздегеніне жете алмайды. Сабақтың мазмұнын, құрылысын, дәлдігін, жұмыс жүргізу тәсілін мұқият ойластыру қажет.  Химия қиын пәндер қатарынан болып саналады. Бірақ осындай қайшылықтарға қарамастан химия- жаратылыстану пәндерінің бірі ретінде оқушылардың жан-жақты жарасымды жетілуіне, химиялық сауатты болуына қажетті білім беретін, яғни құзыретті жеке тұлғаны тәрбиелеуге өзіндік үлес қосатын пән. Ақпараттық технология негіздері тұлғаның химия пәнінен алған білім сапасы мен сауаттылығын кеңейтуге жәрдемдеседі, мысалы: интернет сайты арқылы жоғары деңгейдегі көрнекіліктерді пайдалануға болады. Заман ағымына қарай сабақта видео, аудио қондырғылары мен теледидарды, компьютерді қолдану оқушының дүниетанымын кеңейтеді. Әсіресе, оқулықтағы тарауларды қорытындылау кезінде оқушылар қосымша материалдар жинақтап, білімдерін кеңейтіп, танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, қисынды ойлау жүйесін қалыптастырып, шығармашылығын дамытады. Ақпарапттық-технологияларды сабақ үстінде пайдалану арқылы сабақ барысында техниканы қолдану арқылы материалды түсіндіру, оқушыны сөйлету және пікірталас, бекіту, оқушылардың білімін бақылау, жеке жұмыс, талдау, тестілеу, қажет ақпаратты іздестіру; сабақтан тыс уақытта оқушының дербес, өздігінен қолдануы, яғни үй тапсырмасын орындау, рефераттар даярлау, өзіндік бақылау жұмыстары жүзеге асады. Сонымен қатар, АКТ қолдану  химиялық үрдістерді сипаттап, талдау жасау үшін компьютер немесе басқа да ақпараттық құралдар арқылы көрнекілік ретінде суреттер, диграмма мен бейнероликтерді кеңінен қолдану, оқушылардың есту, көру қабілеттерін дамыту үшін табиғаттағы заңдылықтар мен үрдістерді анимация арқылы қолдану тиімді, мысалы: химиялық процесстер, химиялық өндірістер және т.б; мультимедиялық оқулықтар көмегімен күрделілігі жөнінен түрлі деңгейдегі химиялық тапсырмалар мен зертханалық жұмыстарды орындау; алған білімдерін тексеріп, бекіту өте тиімді. Әсіресе тарау, тақырыпты қорытып, қайталауда тест тапсырмаларын оқушылар қызыға орындайды. Ақпараттық- коммуникациялық технология оқушының оқуға мотивициясын арттырады және химия пәнін оқу барысында мынадай мүмкіндіктерге қол жеткізеді. Оқу материалдарының мазмұнын көрнекілікті, түсінікті, қызықты етеді. Мұғалімдердің пайымдауынша интерактивтік бағдарлама олардың жартылай жұмысын атқарады. Мысалы: белгілі бір материалды интерактивтік тақтада орындау арқылы файлдағы белгілермен өзгерістерін сақтап қалуға болады, бұны сабақта болмай қалған оқушыларға қайта түсіндіруге немесе келесі жолы тағы да қолануға болады. Мұғалім оқытудың жаңа ақпараттық технологияларын меңгеріп, оны пайдалану арқылы өзінің материалдық базасын толықтырып, әрі уақытты үнемдейді. Мультимедиялық технологиялар көбінесе компьютерлік сыныптарда қолданылады. Қазіргі уақытта сабақ материалдарына байланысты көптеген электрондық оқулықтар мен компакт — дискілер бар. Бүгінгі таңда ақпараттық технологияның өмірімізге терең енуіне байланысты жеке пән сабақтарында компьютерлік техниканың мүмкіндіктерін толық пайдаланып, оқушыларға терең де тиянақты білім беруге жағдай жасалды. Компьютерлік графикалық материал презентациялық слайд көмегімен көрсетіледі, яғни сабақта көрнекілікті қолдану деңгейі артады. Оқу материалын беру логикасына көп көңіл аударады, бұл оқушылардың білім деңгейіне оң әсерін тигізеді. Ол оқушылардың интеллектін, логикалық ойлауын және шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал жасайды.[2] Химия пәнінде дарынды оқушылармен жұмысты да ғаламтор көмегімен тиімді ұйымдастыруға болады. Қорыта келгенде, ақпараттық технологияның тиімділігі – оқушылардың білім олқылықтарына үнемі зерттеу жасап, түзету жұмыстарын жүргізуге пайдасы бар екендігі анықталды. Қазіргі заманның даму қарқыны мұғалімдер шығармашылығын жаңаша, ғылыми-зерттеу бағытында құруды талап етеді. Демек, компьютер оқушылар мен мұғалім жұмысын ұйымдастыруда кең мүмкіндіктерге ие, оқытудың әдістерін кеңінен әрі сапалы қолдануға мүмкіндік береді. Ендеше, ақпараттық технологияны сабақта қолдану оқушының іс-әрекетін, жұмысын түрлендіруге көмектеседі, зейінін белсендіреді, жеке тұлғаның шығармашылық мүмкіндіктерін жоғарылатады деуге болады. Ақпараттық технология арқылы жасалатын тест тапсырмалалары уақытты, шығынды үнемдеуге көмектесе отырып, оқушылардың өз білімін бағалауға үйретеді. Ең бастысы оқушылардың өзіндік білім алуын қамтасыз етіп, әр түрлі білім көздерінен негізгісін бөліп алу, тауып алу дағдыларын дамытады. Әрбір оқушының білім деңгейін талапқа сай көтеру үшін озық әдістемелік технологиялар қажет. Сол жаңа озық әдістемелік технологиялармен қарулаған, заман талабына сай оқытудың жаңа әдістерін, яғни ақпараттық- коммуникациялық технологияларды толық меңгерген педагог қана білім алушының сапалы білім алуына мүмкіндік жасайды. Оқытудың озық технологиясын меңгеру оқытушының кәсіптік шеберлігіне байланысты. Бұл әрбір ұстазды ойландырып, жаңаша жұмыс істеуге, жаңа ізденістерге жетелейді. Осы орайда Жүсіпбек Аймауытов «Сабақ беру үйреншікті жәй ғана емес, ол жаңадан жаңаны табатын өнер», — деп тұжырым жасайды. Сондықтан оқытушы өз пәнінен психологиялық тұрғыдан қарап, әдістемелік шеберлікпен келу керек. Сабақ барысында интерактивті технологияларды қолдану жұмысын өнімді, нәтижелі, ал оқушылардың білім алу әрекетін мәнді, қызықты пайдалы етеді.

Қай заманда болсын өзінің атқаратын қызметіне қарай, жеке қасиеттерінің көптүрлілігіне орай, өзіне міндеттелген талаптарға сай, оқытушы мамандығы басқа мамандықтарға қарағанда ең қиын және ең ізгілікті мамандық болып саналады. Себебі, мұғалімнің негізгі міндеті жер жүзіндегі ең құнды дүние — адамды кемелдендіру болып табылады. Оқушы жүрегінен орын алатын педагог рухани бай, зиялы және шығармашыл тұлға болуы қажет.

Пайдаланған әдебиеттер:

  1. Ә.М. Нұрмағанбетова. Ақпараттық-коммуникативтік технологияны оқу үрдісінде пайдалану. Педагогикалық альманах, №3-4, 2010, 64 бет
  2. Б. Ибраимова. Ақпарттық технология- нәтижелі білім берудің көзі. Қазақстан мектебі, №11, 2012, 5 бет
  3. М. Ж. Жадрина. Жалпы білім берудегі жаңа үрдістер. Открытая школа, №5,2004
  4. Ел Басы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 17.01.14ж// http://www.akorda.kz
  5. Бұзаубақова К.Ж. Жаңа педагогикалық технология. Оқу құралы. Алматы: Жазушы, 2004. 208 б.

Әдістемелік қоржын
Мендигалиева Г.М, Іс–әрекетті зерттеу жобасындағы қоғамдастықтың рөлі

Мақала авторы: Мендигалиева Г.М
Жұмыс орны: Орал қаласы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі
Лауазымы: модератор
Порталға жариялану мерзімі: 03.05.2018

Іс–әрекетті зерттеу жобасындағы қоғамдастықтың рөлі

Бүгінгі таңда еліміздің білім саласында әлемдік білім кеңістігіне ұмтылуға байланысты айтарлықтай өзгерістер енгізіліп жатыр. Осы орайда Қазақстан Республикасы жалпы білім беретін мектептері педагогтерінің біліктілігін арттыру басты назарда және ол «Педагогикалық шеберлік орталықтарының» деңгейлік бағдарламасымен жүзеге асырылуда. Біздер ІI деңгей тыңдаушылары ретінде аталған бағдарламаның еліміздің білім беру жүйесін дамытуға оң ықпал ететініне үлкен сеніммен қарап, бағдарлама идеясын жүзеге асыру жолында еңбектеніп келеміз. Бұл бағдарламаның басты мақсаты – көшбасшы мұғалімдерді әзірлеу арқылы мектеп тәжірибесіне жаңа өзгерістер енгізу болса, мектепте мұғалімдердің кәсіби қоғамдастық құруына осы көшбасшы мұғалімдердің ықпалы зор екенін айта кеткен жөн. Мұғалімдер кәсіби қоғамдастыққа бірігіп, оқытудағы ортақ мәселелерді шешуде бірлесіп, ынтымақтастықта жұмыс жасауы, тәжірибе алмасуы олардың кәсіби дағдыларын шыңдай түсері сөзсіз. Сондықтан оқу жылының басында әдістемелік бірлестікте іс-әрекетті зерттеу жұмысын бірге жүргізу жоспарланып, кәсіби даму мақсаттары ортақ мұғалімдер шағын топтарға біріктірілді. Оқушылардың өзін-өзі оқыту мен дамыту мақсатын белгілеген біздер осы бағыттағы жұмысымызды жоспарлау үшін алдымен материалдармен танысуға келістік. Бірнеше ақпараттарды зерделеу барысында «Flipped classroom» («төңкерілген сынып») технологиясының негізгі идеясы біз көздеген мақсатты жүзеге асыратындығын байқап, осы технологиямен жұмыс жасауды ұйғардық [2]. Бұл оқыту технологиясында тікелей оқыту мен қашықтықтан оқыту компоненттері қатар жүргізіледі. Мұндағы негізгі мақсат – мұғалімнің берген дайын білімін тыңдау емес, оқушының сабақтағы белсенділігін, тақырыпты тиімді игеруін арттыру. Ол үшін үй тапсырмасының мазмұны мен сабақтағы жұмыс мазмұнының орындары ауысады. Оқушы үйден сабақтағы тапсырмаларға ұқсас көп есептер шығарудың орнына келесі сабақта өтілетін тақырыптың теориялық материалымен мұғалімнің өзі жасаған немесе ғаламтордан алынған видео-сабақ арқылы танысып келеді. Келесі сабақта мұғалім оқылған теориялық материал бойынша практикалық бағыттағы жұмыстар: есептер шығару, мини – жоба дайындау, тәжірибе жасау, т.с.с. бірлескен қызмет түрін ұйымдастырады [2].
Бірлескен әрекет арқылы технологияны қолданудың тиімді және тиімсіз жақтарын болжай отырып, өз мектебіміздің миссиясы мен ұстанымына сәйкес өзгертіп, бағытымызды нақты айқындадық. Содан соң әрқайсымыз сабаққа керекті материалдарды енгізетін чат немесе басқа да сервистік бет ашып, оған өз оқушыларымызды тіркедік. Және де қауымдастықтағы өзара қарым – қатынасты тиімді жүргізу үшін What’s Up қосымшасында «Төңкерілген сынып» тобы құрылды. Осы орайда қоғамдастықта жұмыс жасаудың тиімділігі өте маңызды екенін айта кетуге болады, біз «төңкерілген сынып» технологиясының негізгі идеясын пікірталас арқылы жақсы түсіндік, бір–біріміздің ескермей қалған тұстарымызды толықтырдық және бірлескен жұмыс жоспарының үлгісін жасадық.

Жұмыс жоспарының үлгісі төмендегідей болды:
 Оқушы үйден мұғалім ұсынған оқыту мақсатымен танысады;
 Сабақтың теориялық материалымен таныстыратын видео-сабақты немесе көрсетілімді қарайды;
 Теориялық материал бойынша дәріс жазады және сұрақтар дайындайды;
 Сабақта оқушылардың дайындаған сұрақтары, мұғалімнің тақырыпқа қатысты сұрақтары бойынша талқылау жүргізіледі. Бұл жұмысты қандай формада ұйымдастыру керектігі сабақ тақырыбына, сынып белсенділігіне т.б. себептерге байланысты өзгеріп отырады;
 Оқушылар топпен не жұппен тапсырмалар орындайды, яғни теориялық материалды есептер шығаруда қолданады;
 Сабақ қорытындыланады.
Осы жоспардың үлгісін негізге ала отырып, топтың әр мүшесі өз сыныптарында сабақтар топтамасын әзірледі, содан соң топ отырысында барлық сабақ жоспарлары талқыланды, ұсыныстар жасалып, өзгерістер енгізілді және де өзара сабақтарға қатысу графигі құрылды. Сабақ жоспарларын талқылауда біріміз ұйымдастыру бөлімін сәтті құрастырсақ, бірімізде сұрақтарды (жуан, жіңішке) дайындау, ал келесі топ мүшелерінде практикалық бөлімді жоспарлау тиімді шыққанын байқадық. Әдіс – тәсілдерді таңдауда да ұсыныстар айтылып, сабақтың қорытындылау бөлімі туралы ортақ шешімге келдік. Барлығымыз үшін туындаған қиындық ол қазақ тіліндегі видео – сабақтардың тапшылығы болды. Алайда мектеп оқушыларының орыс тілі және ағылшын тілі біліктілігінің жоғары екендігі ескеріліп, осы тілдердегі ресурстарды да қолдану туралы келістік.
Жоспарланған сабақтарға өзара қатысу барысында бірлескен жоспардың тиімді және әлсіз тұстары анықталды. Олардың бірнешеуіне тоқтала кетсек,
— Бір сабақта оқушы сабақ материалына сай дайындап келген сұрақтарға басқа оқушының жауабы тыңдалды. Екеуінің талдауын бақылау барысында сұрақ беруші де, жауап айтушы да бұл тақырыпты жете түсінбегенін, тек анықтамасын ғана меңгергені байқалды.
— Басқа сабақта сыныптың бір оқушысы орыс тілін жақсы білсе де (орыс тілі пәні мұғалімінен оқу нәтижесі туралы сұралды), «мен орысша ештеңе түсінбедім» деп, үй тапсырмасын орындамағанын мойындағысы келмеді.
— Келесі сыныптағы бір оқушы ғаламтор желісінің үзіліп қалуына байланысты тапсырманы аяғына дейін орындай алмады.
Сондай – ақ «төңкерілген сынып» технологиясын пайдалануда кандай бөлімдерге басты назар аудару керектігі анықталып, сабақтан кейінгі талқылауда кеткен кемшіліктерді түзету және келесі сабақтарда оны болдырмау жолдары қарастырылды. Бірімізде болып, екіншімізде болмаған кемшіліктерді ортаға салып талқылау, келесі сабақтардың сапасының жоғары болуына әсер етті. Сондай – ақ топпен жұмыстану арқылы сабақ кезінде теорияны жете меңгеретіндей практикалық жұмыстарды таңдаудың маңызды екені, видеоны қарау мүмкіндігі болмай қалған оқушылар үшін қандай оқулықтармен жұмыстануды жоспарлау маңызды екені анықталды.
Технологиямен жұмыстануда белсенділік танытқан сыныптар да аз болмады. Мысалы, 9в сыныбында «Пифагор теоремасы» тақырыбында өткізілген сабақта оқушылар өз бетімен ізденуге, тақырыпты өздері үйренуге қызыға кірісті. Олар теорема дәлелдеуінің бірнеше нұсқасын тауып, сыныпта теореманы әртүрлі тәсілмен дәлелдеп берді. Ал 10а сыныбында өткізілген «п-ші дәрежелі түбір» тақырыбындағы сабақта оқушылар теориялық материалды жақсы түсініп келгендерін түбір қасиеттеріне есептер құрастыруда көрсете алды. «Жазықтықтағы түрлендірулер» тақырыбында видеодағы аннимациялардың көмегімен түрлендірулерді орындауды жақсы меңгергені сабақтағы практикалық жұмыстарды сапалы орындауда көрінді. Осылайша бірігіп сабақтарды жоспарлау және өзара сабаққа қатысып жоспардың жүзеге асқанын бақылау өзіміздің кәсіби дамуымызға да, оқушылардың өздігінен оқу дағдысының дамуына да оң ықпал етті.
Сонымен мұғалімнің кәсіби дамуында педагогикалық қоғамдастық үлкен жол ашатынына көзіміз жетті. Мұғалімдердің қоғамдастықта жұмыс жасауы мектептің білім көрсеткішіне және оқушылардың білімді меңгеру деңгейіне зор ықпал ететінін көптеген педагогикалық зерттеулер мен әдебиеттерден алынған деректер дәлелдейді. Кәсіби біліктілік пен білімді арттыру жай қабылданбайды, ол мұғалімдердің өз қолымен жасалады. Оқыту мен оқуға қажетті әдіс-тәсілдерді бірлесіп таңдау, пайдалану арқылы кез-келген мұғалім өзін де, айналасындағы әріптестерінің дамуына да ықпал ететінін өз тәжірибеміз дәлелдеп отырғанын алға тартқымыз келеді.
«Төңкерілген сынып» технологиясын іс – әрекетті зерттеу арқылы бірлесіп жүзеге асыруда туындаған қиыншылық та жоқ емес. Топтағы мұғалімдердің сабақ уақыттарының сәйкес келмеуі және таңдалған сынып оқушыларының белсенділігінің әр түрлілігі жоспарымыздың кейбір тұстарын жүзеге асыруға кедергі болды. Әсіресе, мұғалімдер жүктемесінің өте тығыздығына байланысты осы технологиямен өткізілген сабақтардың саны аз болды. Сондықтан болашақта осы бағытты жетілдіру мақсатында жұмыстану керек деген бағыт анықталып отыр.
Мұғалімдер біліктілікті арттырудың деңгейлік курстарынан алған білімдерін одан әрі дамытып, ұжымдағы кәсіби қоғамдастықты дамыту қажеттігін орындаса, яғни әріптестерінің жұмысына ықпал ету арқылы өзара қарым – қатынасты тиімді жүзеге асырса, бүгінгі таңдағы қоғам алдына қойылған міндеттің орындалғаны. Осы орайда мектептегі кәсіби қоғамдастықтың негізгі мақсаттары анықталды:
— желілік орта құру, сол арқылы тез ақпарат алмасу;
— озық іс-тәжірибелермен танысып, өз жұмыстарына қолдану;
— инновациялық жаңа технологияларды таңдап, бөлісу;
— мұғалімдер арасында өзара сенімділікті, ынтымақтастықты нығайту.
Тәжірибе көрсеткендей, мұғалімдер қоғамдастығында ортақ мақсаттармен біріккен, проблемаларды бірлесіп шешетін, өз құзырын дамытатын, креативті ойлайтын мұғалімдердің ортақ жұмысы жүзеге асырылады.
«Жаңа нәрсе біле алмаған және біліміңді толықтыра алмаған күнді немесе сағатты бақытсыз деп біл» деп Ян Амос Коменский айтқандай, мұғалімдердің кәсіби қоғамдастығындағы ұйымдасқан еңбегінің арқасында жақсы нәтижелерге қол жеткізуге болатынын мойындаймыз.

Әдістемелік қоржын
Байжумаева Жазира Курмангажиевна, Қазақ тілі пәні бойынша 8-11 сынып оқушыларына арналған жаттығулар жинағы

Мақала авторы: Байжумаева Жазира Курмангажиевна
Жұмыс орны: ШҚО, Семей қаласы №29 орта мектебі
Лауазымы: қазақ тілі мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 28.12.2017

Қазақ тілі пәні бойынша 8-11 сынып оқушыларына арналған жаттығулар жинағы

Салалас құрмалас сөйлемді пысықтау жатттығулары
І деңгей

1.Әр сөйлемнен кейін тиісті тыныс белгісін қойып, олардың қандай тәсілмен құрмаласып тұрғанын көрсетіңіздер
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Өнер жастан шығады деген екен үлкендер ендігі жерде сол жас өренді оқыту керек (С.Қ.). Жақсының жақсылығын айт нұры тассын, жаманның жамандығын айт құты қашсын (Мақал). Суретті төрге апарып ілді шүберекті столға апарып жайды содан кейін костюмінің төс қалтасынан блокнотын алды (Ғ.Мұст.). Көз алдындағы құбыла қабатқа ұйысқан шексіз қалың орман ортасындағы Аспанкөл оймақтай ғана жасылдана мөлдірейді (Ғ. Сл.). Ыбырайдың сөзінен кейін жұрт азды-көпті пікір алысты да екі жылдық ауылдық мектеп үшін үй салынсын деген тоқтамға келді (С.Қ.). Бір жол бар алыс алыс та болса жақын енді бір жол бар жақын жақын да болса алыс (Ғ.Сл.). Бұл күні мен рота, взвод командирлерімен таныстым ішкі тәртіп, әскерлік оқу ережелерін жасадым, шаруашылық түзеу жұмыстарымен шұғылдандым (А.Бек). Жастар еркін, әсем ән шырқады. Олар біресе бұлбұл нақысты, көп ырғақты «Жиырма бесті» созады біресе назды қоңыр, кең тынысты «Жанбота» шығады (М.Ә.). Құнанбай кейінгі күндері ешкімнің көңілін абыржытқандай ештеңе айтқан жоқ сөйтсе де Зеренің күрсінуі күшті (М.Ә.). Осы кезде мұнда жоғары дәрежелі оқу орындары ашылған жаңадан екі театр қосылған. Осыдан біраз күннен кейін суға да үйреніп болдық биік жағаға тез жорғалап шығуға да үйреніп болдық (Ғ.М.). Содан кейін ауыз бөлмеге шығып еді манағы жігіт ауыз бөлмеде қолын сабындап жуып жатыр екен (С.М.). Осы бетімен олар ұйықтаған жоқ Өнер жастан шығады деген екен үлкендер ендігі жерде сол жас өренді оқыту керек (С.Қ.). Жақсының жақсылығын айт нұры тассын, жаманның жамандығын айт құты қашсын (Мақал). Суретті төрге апарып ілді шүберекті столға апарып жайды содан кейін костюмінің төс қалтасынан блокнотын алды (Ғ.Мұст.). Көз алдындағы құбыла қабатқа ұйысқан шексіз қалың орман ортасындағы Аспанкөл оймақтай ғана жасылдана мөлдірейді (Ғ. Сл.). Ыбырайдың сөзінен кейін жұрт азды-көпті пікір алысты да екі жылдық ауылдық мектеп үшін үй салынсын деген тоқтамға келді (С.Қ.). Бір жол бар алыс алыс та болса жақын енді бір жол бар жақын жақын да болса алыс (Ғ.Сл.). Бұл күні мен рота, взвод командирлерімен таныстым ішкі тәртіп, әскерлік оқу ережелерін жасадым, шаруашылық түзеу жұмыстарымен шұғылдандым (А.Бек). Жастар еркін, әсем ән шырқады. Олар біресе бұлбұл нақысты, көп ырғақты «Жиырма бесті» созады біресе назды қоңыр, кең тынысты «Жанбота» шығады (М.Ә.). Құнанбай кейінгі күндері ешкімнің көңілін абыржытқандай ештеңе айтқан жоқ сөйтсе де Зеренің күрсінуі күшті (М.Ә.). Осы кезде мұнда жоғары дәрежелі оқу орындары ашылған жаңадан екі театр қосылған. Осыдан біраз күннен кейін суға да үйреніп болдық биік жағаға тез жорғалап шығуға да үйреніп болдық (Ғ.М.). Содан кейін ауыз бөлмеге шығып еді манағы жігіт ауыз бөлмеде қолын сабындап жуып жатыр екен (С.М.). Осы бетімен олар ұйықтаған жоқ жүруге қамдана бастады. Сөз басылған кезде қастарына келіп едім үшеуі ештеңе болмағандай жым-жырт тарап кете барды (Ғ.М.). Баласы ұйықтап жатқан көлеңкеге көз қиығын аудара беріп еді тоғай жақтан әлдене гүрс ете түсті. Қайырбек артына қарап еді жолдастары үнсіз тұр (Ғ. Сл.).

І деңгей
Жай сөйлемдерді жалғаулық шылаулармен байланыстырып салалас құрмаласқа айналдырыңыздар, тыныс белгілерінің ережелерін түсіндіріңіздер.
Түлекте отырған құс өзінің кетік, кемтар қауырсындарын сақтап қалады. Мұндайда құсбегілер әлгі кетік қауырсынның түбірін қолдан түсіреді, оның орнына жаңа қауырсын шығаруға көмектеседі. Құсбегілердің бұл әдісі өте оңай, өте қарапайым. Бұл – ғылыми негізі бар ғажаптардың бірі. Өздігінен түспей тұрған түбірдің көбеге жақындау жерінен өткір пышақпен кеседі. Сол түбірдің қуысын шақтап жонылған ағаш, бұршақ, жүгері, бидай секілді заттардың бірімен саңылау қалдырмай тығындайды. Бірер жетіден кейін қауырсын ішіндегі құлық бұзылады. Түбіртек жансызданады. Құс табиғаты жансызданады. Сол бәледен құтылуға мәжбүр болады. Біраздан кейін әлгі түбірді ескі қауырсын ретінде түсіріп тастайды. Түскен түбірдің орнына көк соқта тебіндеп көтеріледі, жаңа қауырсын пайда болады. Құсбегілер алдын ала түлек кезінде түсірген қауырсындарды сақтап қояды, кейін оны жалғауға пайдаланады. Сынып түскен қауырсынның көбе жағындағы түбірдің жаншылмай, бүлінбей қалған жерінен шорт қия кеседі. Оған жалғанатын қауырсынның да сол жерінен кеседі.

І деңгей
Қарсылықты салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

І деңгей

Мәтіндегі сөйлемдерді талдап, салаластың қай түрі екенін ажыратып, тыныс белгілерін жазыңыздар.
Көгілдір үйрек шын мәнінде өжет еді бірақ әлі қауырсыны қатпаған жас болатын. Көгілдір үйрек қалың құрақ ішінен құрт-шабақ аулайды бір мезгіл жиекке шығады ұяластары жиекте күншуақтап жатыр көгілдір үйрек олардан аулақтау кетіп өзіне құмдақ жер таңдап алды. Көңілі жайланған көгілдір үйрек құмдаққа бауырын төсеп жата кетті бірақ аңдушы аяқ астында екен біреу оны терең түпсіз тұңғиыққа тастап кеп жіберді не болып не қойғанын білген жоқ. Балапанды ұстаған – Болаттың экскаваторшы ағайы еді әкелген көгілдір үйрегін ағасы Болатқа ұсынды. Көгілдір үйрек Болаттың сый-құрметінен бас тартпады бірақ бір күні үйден қашып кетті. Бір күні көгілдір үйрек оның алдынан қайта шықты қазан шұңқырда жүзіп жүрді Болат оны көріп қатты қуанды. Балалар жиекке қарай жиналып көгілдір үйректі ұстаудың амалын іздеді осы кезде мылтығын кезеніп Тоқтар да жетті мылтық гүрс етті.
Үйректің маңайындағы су бұрқ ете түсті бірақ оқ үйрекке тимеген болып шықты. Тоқтар мылтығын екінші рет атты үйректің аунап түскенін бәрі де анық көрген еді бірақ үйрек өлмеді су бетін сызып жүзіп жүр. Тоқтар мылтықты үшінші рет атты сонда да үйрек өлмеді Балалар Тоқтарды мазақтап жатыр. Тоқтар мән-жайға енді толық түсінді күні бойы атқаны көгілдір үйрек емес қуыршақ үйрек болып шықты (С.Б.).

І деңгей
Ыңғайлас салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

ІІІ деңгей

1.Салалас құрмалас сөйлемдердің жалғаулықтысын бір бөлек, жалғаулықсызын бір бөлек теріп жазыңыздар, тыныс белгісінің ережесін түсіндіріңіздер.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.
Маржан біреулердің ісін біресе мұқатады, біресе олардың тұрмысын кемітеді (Н.Ғ.). Олар бұлақ жағасына қаздай тізілді де, беті-қолдарын жуды, кейбіреулері киімін кеудесіне дейін шешіп тастады. Адам сараң, табиғат мырза… Салқын су жуынған жанның денесін сергітеді, жанын жадырата түседі… Ол анадай жерде темекісін бұрқыратып тұр, сол қолын мықынына тірейді де, аздан соң торы бестінің үстіндегі Павелге қарап тұрған адамға қарай жылжиды. Аттан түсті, торы бестіні ағашқа байлады. Сол бетінде ат дүбірін естіді, артына жалт қарады да, күлімсірей қалды, кейінгі барлаушылар да штабқа жетіп үлгергенін көрді (Ә.Ш.). Ащылы шөптің тұқымы да күшті, мал тез семіреді және ащыға семірген малдың еті де, сүті де тұщыға семірген малдан күшті болады (С.М.). Сен жақсы жігітсің, бірақ кейде оңай лыпылдайтының бар. Рахмет те қойшы болуы керек еді, бірақ ғасырлар бойы қойшылықпен келе жатқан атаның заңын бірінші рет Рахмет бұзып-ақ жіберді. Рахмет есіктен шықты да, беті ауған жағына кетті (С.Е.).

ІІІ деңгей

Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлемдерді тауып, тыныс белгілерін қойыңыздар, қандай жолдармен құрмаласып тұрғанын айтыңыздар.

Терезеден жібекше созылған күн нұры құбыла ойнайды да қыздың тәмпіш мұрнын қытықтай бастайды. Сүйрік саусағымен іліп тастағысы келіп еді күннің ерке нұры кеткісі келмеді оның томпиған бетіне шығып алды. Оянып кеткен қыз көзін ашты да тағы біраз жатты. Ою-өрнегі айқасып түскен қызыл көрпесін жаймен ысырып тұрып орнынан тұрды. Анасы Қалима шөп те шабатын қора салуға да қолғабыс жасайтын Қыста мал қораға барады әрі көң ояды… Раушан шкафтан үш-төрт шай кесені алды да біреуін еппен төбесіне қойды салалы саусақтарын былқылдатып билей бастады.Би ырғағын жеделдете беріп еді кеселер ұшып түсті де быт-шыты шықты (Ш.С.).
Олжабек бәріне түсінген кісідей ыңылдады да қош айтысып жүріп кетті… Тәкен ызадан күліп те жіберді қызарып та кетті… Құрық ұстап бара жатқан бес жігіттің бірі малай өзгесі өнерін байқап жүрген ауылдың жігіттері… Мейрам күліп еді оған қосыла Қанабек те күлді. Тершең атты бізге бересің де терлемейтінін өзің мінесің (Ғ.Мұст.). Селдірлеу болып жайыла біткен сақалы ұзара түскен соңғы жылдар білінген бурыл талдар бар… Ақылы да дұрыс есті адам сияқты… Сол пілдің де белінде жаңағыдай екі қабат белбеу арқан бар екен… Аяулы ана жалынды ұлының қолында ойнаған домбыра күйлерін тыңдайды және оның кеудесінде ерекше күй ойналып жатқанын көреді. Бұл ой Абайға ең алғаш келген ой еді және өз ойы сияқты көрінді (М.Ә.).

І деңгей
Талғаулы салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

ІІІ деңгей

Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдерді көшіріп жазып, тиісті жеріне тыныс белгілерін қойыңыздар.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Әбіш бұған қарсы сөз айтқан жоқ қайта үндемеді бас изеді. Бұл Абайдың да ойы еді бірақ ол іштегі рахат күйін бұл арада сөзбен айтып жеткізе алар емес (М.Ә.). Мұғалім күлімсірей бастыққа қарады бірақ қарт оған назар аударған жоқ. Ол оған қамшы үйіруге оқталды бірақ қолы қозғалмады. Дәл осы сәтте ол еш нәрсе ойлаған жоқ еді дегенмен әлденеге алаңдағандай болды (М.И.). Біз ұзақ жолдан сонша қажып келген едік сөйтсе де ауыл адамдарына сыр бермеуге тырыстық. Ол басында қатты қарсылық білдірген еді дегенмен көптеп-көмектеп көндірдік. Абайдың қиналғанын Ділдә сезді бірақ ол түк өкінген жоқ. Бұл сөз Салтанаттың да тосқан сөзі еді. Бұған оның жауабы да әзір еді бірақ тез шыға қоймады. Сыртынан қарағанда еш нәрсе өзгермеген сияқты: шаң басқан әйнектердің астындағы суреттер шамдардың маздаған жарығы да бұрынғысындай сиқты дегенмен бұрынғы тұрмыс жоқ. Бұлар асығыңқырап отыр еді сонда да Тәрбиенің дастархан жаюына, қымыз құюына қарсы болған жоқ (С.М.).

І деңгей

Сөйлемдердің қайсысы қарсылықты салалас сөйлем, қайсысы ыңғайлас салалас сөйлем екенін ажыратып, мағынасына қарай тыныс белгісін қойыңыздар.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Сәуле күлейін деп еді күле алмады. Ондағы ойы мына түріммен көрінбейін кете берсін дегендік еді ол дегені болмады. Мырқал үнсіз қадалып қалып еді Сафонов сөздің бетін бұрып әкетті. Топтың шетіне іліге бере бұлар да тың тыңдай қалып еді асқақтаған айбынды үн денені шымыр еткізді де жүректі өзіне тартып әкетті. (Ә.Әб.). Қамшы, белдік, қын, пышақ деген сияқты ұсақ бұйымдарға аса ұқыпты болатын және қайдағы бір көрікті сұлуына қызығатын (М.Ә.). Әзіл де жарасты мінез де үйлескендей болды. Ақиіс шығып бара жатыр еді алдынан Сағат қарсы шықты. Ән бітті сүйсінген жұрт ду қол соқты (Ғ.С.). Ақмоншақ Кертөбелге қамшы үйіруге оқталды бірақ қолы қозғалмады. Дәл осы сәтте ол еш нәрсе ойлаған жоқ еді дегенмен әлденеге алаңдағандай көңілі қобалжи берді. Ол орнынан тұрайын деп еді денесі икемге келмеді (М.И.).

І деңгей
Кезектес салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

ІІ деңгей
Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемдерді тауып, тыныс белгілердің ережелерін түсіндіріңіздер.

Бұған жалғыз-ақ құрал бар: ол – жаңа жоспар жасау (С.М.). Сапардың сүйетін екі нәрсесі бар-ды: біріншісі – көгершін ұшыру, екіншісі – көл бетінде қайықпен жүзу болатын (М.И.). Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар: бірі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – зұлымдық (Абай). Бөтен арбада екі кісі қатар отыр: бірі – шал, екіншісі – бала (М.Ғ.). Үй толған адам: кемпір, шал, қыз-қырқын қалмастан жиналған, иін тіресіп отыр. Азамат та жұмысқа шын беріліп кетті: кеңсе жұмысын бақайшығына шейін талдап танысты, сезген кемшілігін бірігіп отырып түзеді, кеңседе бітіре алмаған жұмысын пәтеріне әкелетін болды. Көріп амандасқаннан көзімді ала алмадым: азаматта да сондай сұлу болады екен-ау, аққудың көгілдіріндей аппақ. Артынан ойланайын дедім: апырау, мені неге қуады, бір нәрсе айтады деп ойлады ма? (Б.Б.). Ол маған екі жаңалық айтты: бірінщіден, оларды менің тәжірибеммен таныстырмақ екен, екіншіден, анкеталарды толтырмақ екен. Жөн білетін, көңілі даңғыл, көкірегі ояу жан екенін осы бір бет алысында байқатып өтті: бөгетсіз суыт жөнеледі, артына қайтып қараған жоқ. Аман екеуі қатты ойнайды: кейде бірін-бірі қалжыңмен қағытады, кейде қол көтеруге дейін барады. Қарапайым адамдардың ғажап бір нәзік жері бар: қалжыңдары өрескел, мінездері қатал болып келеді. Қаралатын мәселе екеу, бірі – менің баяндамам, екіншісі — өндіріс күштерін қайта реттеу. Әр станокта екі адам: бірі –қазақ жасы, екіншісі – орыс жұмыскерлері, оңды-солды, алды-артты болжап болар емес: қалың бұлтты, қараңғы түн тәрізді. Төсек орындары, киім-кешектері тағы басқа тұрмыстары жұпыны: уақытында жуылмайды, тамақтары дәмсіз.

І деңгей
Түсіндірмелі салалас құрамалас сйлемдердің тыныс белгісін қойып жазыңдар:

Үйірме мүшелері үшін мынадай бір тәртіп белгіленген еді әр оқушы өзі қалаған салада жұмыс жүргізуі керек, өсімдік дүниесінен тәжірибе жасайды, қандай нәтижеге жеткенін үйірме мүшелері алдында баяндайды, қорытады. Шынын айтқанда, оны екі нәрсе қинайды бірі — әкесі, екіншісі — отряд жиыны (М.И.). Оның мінезі де ақ жарқын еді өтірікті, көлгірлікті, екі жүзділікті білмейтін, ойына келген сөздерін айтып салатын, іске шебер, сөзге алғыр, уәдеге берік, досқа мейірімді, әр уақыт шындықты ғана сүйетін; ар-ұяты таза, намысқой адам еді. Бұл жігітті мен өткен қыс Омбыда көргенмін бізге есептен сабақ берген, Омбыдағы семинарияның соңғы курсында оқитын. Ер-тоқымдары сәнді зергерлері күмістеген, жалтылдап тұр. Орынбордан Жандос келді; Ақмоладан сен келдің екеуіңнің жасың да, жолың да үлкен сәлем беріп шықпады ғой. Шәкен ауылында адам бүгін күндегіден көп қонақтарға сойылған құлынның аңында шыбын быжынайды. Асқар таудай саялы, арыстандай айбынды көрінген ата-анасы бай ауылында байғұс екен бай ұрады, бай ұрсады, бұйырады, қорлайды, бәріне жақ ашуға дәрмендері жоқ. Мая салысы тым тамаша, қоян жон, су өтпейді, бір мінсіз. Үй иесін Бүркітбай білетін еді орта жаста, тоқ дәулетті, қонақ түскіш бір момын адам. Ағайынды бұл үшеуінің жас мөлщерлері бір-біріне жақын Балтабек жиырма еіде, Темірбек жиырма төртте, Кенжетай жиырма екіде. Байжанның оны бірінші рет көруі еді бойы төртбақтау, толықша сарғылт өңділеу, қырықты алқымдап қалған жігіт екен. Оған әлі күнге шейін балаша еркелейді мойнына асылады, арқала деп сүйрелейді, бетінен сүйеді.

І деңгей
Кезектес салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

ІІ деңгей
Себеп-салдар салалас құрмаластардың қалай құрмаласып тұрғанын түсіндіріңіздер, оларды тыныс белгілерімен ажыратып жазыңыздар.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Шөкенді мен құшақтап сүйіп жатырмын өйткені ол менен жеті жас кіші және жақсы көретін інім. Шалқая біткен қалың ерін қабынған ыза кернеп қайқаң-қайқаң етеді. Әлдекім хабардап қойғандай болуы керек қыз-бозбала дүркірей қашып шықты. Әрине, өзі жасаған тура келеді өйткені осы қорада Бекболаттың өзіне қараған бірталай жігіт бар. Қу тілді Таймастың қалжыңы, шыны аралас батыл сөйлеп жатыр. Шолпанды арқа тұтады. Бұл жолы інге кірген жалғыз-ақ тиіннің ізі барында еш күмән жоқ еді. Шу елі сақал-мұртқа ұстара тигізбейді екен жігіттердің сақалы кеудесіне түседі. Бүркітбайдың ыңғайын Асқар көріп келе жатыр баяғы қалжыңбастығынан басқа кеңес шығатын сықылды емес. Коммунистердің кім екенін мен жаңа ғана айқын түсіндім сондықтан бұл атқа ие болуымды өзіме бақыт деп санаймын. Мен музыка сабағын оқыған адам емеспін сондықтан оның теориясын білмеймін.Губернатордың Итбайдың үйіне түспей кеткенін Кузнецов Балтабектен естіген еді сол себепті Асқар мен Балтабекті көңілді кескінмен қарсы алған Кузнецов Балтабекке көзін қысып қойды. Додақтың шешесі біздің Сыбанның қызы сондықтан оны жақын тартамын. Еріксіз еріп еді өкінішсіз кері бұрылды. Жазғытұрым уақыт қой үнемі сарылып отыра беру ауырырақ тиеді. Кемпір-шалдың қолындағы мал таусылып барады көздеріңнің қиығын салатын уақыттарың жетті.

ІІ деңгей

Себеп-салдар салалас сөйлемдердің құрамындағы жай сөйлемдердің арасына тыныс белгілерін қойыңыздар, жалғаулықтардың астын сызыңыздар.

Бізге кешікпей жағаға түсуге тура келді өйткені қалың құздар әрі қарай жүргізбей қойды. Бұл міндеттеменің орындалатынына күмән жоқ себебі қазір мал күйлі, шөбі мол, қорасы жылы («ҚӘ»). Алдарындағы жаяуға жетіп қалған екен сондықтан Олжабек сөзін аяқтамай тоқтады. Маған мына бір кітаптың бір жері қатты ұнады сол себепті соны тағы бір оқып шығайын деп едім. Ойылдан кешірек шығып едім сондықтан кешігіп әрең жеттім (Ғ.М.). Ана төсегіне жатып та қалған сондықтан ол Николайдың бетін көрмеді (М.Горький). Перизат сұрап үлгере алмады өйткені машина гүр етті де сырғи жөнелді. Соғыс басталғалы барғаным жоқ сондықтан сабырым таусылып барады. Наташа, біз енді құтыла алмаймыз өйткені бұлар көп, біз азбыз (Ә.Ә.). Ойға түстім толғандым сондықтан өз мінімді қолға алдым (Абай). Тұңғиық қара теңізге қара дауыл соқты сондықтан теңіз шайқалып күңіренді. Бименде байдың әкесінің аты Сыдық еді сондықтан ауылды Сыдық ауылы дейтін (С.С.). Өгізіңді өрге сүйреме себебі қанатың талар жаманға жүзіңді салма өйткені сағың сынар (Мақал).

І деңгей
Кезектес салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

І деңгей

Талғаулы салалас сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, жалғаулық шылаулардың астын сызыңдар.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Суық киіз үйде не таза жуынуға болмайды не таза тамақ жеуге болмайды (Ы.А.). Не сөйлеуге тілің жоқ не сөз ұғар білім жоқ (С.Тор.). Маған жолға жеткендей қаржы жіберсін болмаса мен бара алмаймын (А. Тоқм.). Шешем сырқат деуші еді әлде үй ішінде бір жайсыздық болып қалған жоқ па екен (С.Ш.). Сіз шапаныңызды аяйсыз ба әлде ақылды басыңызды кесуге мүмкіндік бергіңіз келе ме? Я алдымда ашу тұрды я көзінде бір үрей тұрды (М.И.). Ауылдағылар Рахметті не қасқыр жеп кетті не басқыншылар өлтіріп кетті деп ойлаған (С.Е.). Неге екенін кім білсін, не өнер жоқ – құры әйтеуір жүруші ек (Ж.Ж.). Ыбырай оның сөзін елемеді ме немесе естімеді ме? (С.Қ.).. Бұл мақаланың мақсаты пьесаны жер-көкке сыйғызбай мақтау да емес немесе пьесаны даттау да емес (Ш.А.). Кезек-кезек шелекті не машинамен айналдырып шығарады да не атпен тартып шығарады (С.С.). Малды не жерден сұрау керек не аққан терден сұрау керек (Абай). Өзі кетіп ұтылды әйтпесе өзім-ақ тастатқалы жүр едім (Б.М.). Не Төстік өлді деген күні ботала не
Төстік келді деген күні ботала («Қазақ ертегілері»). Бұл істің шындығын не көзімен көрген айтар не құлағымен естіген айтар (Ә.Ә.). Әлде шайға құмартқан ба әлде Мария апайдың сөзі жылы тиді ме ана стақанды қолына алды. Ол кезде мен толқындай шапшыған сөздерді жақсы көруші ем я болмаса шапқан аттай шыңдатқан сөздерді жақсы көруші ем (Ғ.М.).

ІІ деңгей
Талғаулы салаластардың қалай құрмаласып тұрғандығын айтыңыздар, тыныс белгілерін жазыңыздар.

Не мен жатырқаған шығармын не сен өзгерген шығарсың рас танымай тұрмын. Жеті ұл, бір қыз тәрбиелеп өсірген олардың шексіз мехнат-бейнетін тартқан үй шаруасындағы әйел олған анамыз не қабағын шытқан емес не балаларды ұрып-соққан емес. «Басқа түссе, аспақшыл» ма әлде бұған дейін дағдыланғандары бар ма балташылар да, суретшілер де, арашылар да әйелдердің арасынан табылады. Қарағайдың биік басына жиі ұя салған қарғалар я жұмыртқасын ішетін я балапанын іліп әкететін. Әлде оны Итбайдың өзі алды ма, не біреуге зорлап берді ме? Келе жатқан Кенжетайды көріп ұялды ма болмаса басқа себептері болды ма Ботакөз Асқарға кеткісі келген қалпын білдірді. Бұл ғылымның бір маманы болады әйтпесе көрерсің, осыдан дыңдай академик шығады. Маған тура жетер я жетпес еді. Әлде күндегі әдеті ме әлде бізді көріп мазасызданды ма? Бетіне іркістене құм байланған жазық далада машина еркін жүре алмады ма әлде қашқан жануарлар жүйрік пе, киіктер ұзақ уақыт шалдырмады. Не мына Әбдіні қолымызға шығарып бер не болмаса кепіл бол. Дәулеткелді мұның не сөзінен қызық күтеді не бір мінезінен әлдеқандай қызық күтеді. Қалада жайланып жатып емделем бе болмаса доктордың рұқсатымен елге аман қайтам ба ақылыңыз керек болып отыр. Көзге ілінетін ұзын шидің басын, селдір қамысты талшық етеді немесе анда-санда кездесетін тікенді шеңгелді, қарағанның басын түйелер үзіп-жұлып талшық етеді. Күндіз ылғи жырлар жырланады немесе әредікте шешендер, ділмәрлар айтқан тақпақ, тартыс, билік, даулар айтылады.

І деңгей
Кезектес салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

ІІІ деңгей

Кезектес салаластарды тыныс белгілерімен ажыратыңыздар, салаласу жолдарын түсіндіріңіздер.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Сезіміне қатты әсер еткен діңгекті ол ұмытпайтын кейде оның төбесіне шыққан мминуттары түсіне де кіретін. Желдің өтіне шыққан моторды да қарсы алдынан жарысып келген толқындар біресе биікке әкетеді біресе құлдырата ылдиға әкетеді. Жүректен ытқи тепкен қан біресе секіріп басына шықты біресе сарқылып төмен құйылды (С.М.). Біресе терезеден қараңғы түнге қадала қарайды біресе стол үстіндегі жаюлы жатқан картаға үңіледі. Бірде сөнеді бірде жануға бет алып шоқтанған темекінің ақшуланған түтіні үзіле дөңгеленеді бірде ол қоюлана бұрқырайды (А.Тоқм.). Келешегі біресе мына қараңғы түндей қап-қара секілденеді біресе жылтыраған бір жарық нәрсе бар сияқтанады. Қолын біресе артына ұстайды біресе бүйірін таянып келе жатқан адамның түріне енеді (Б.М.). Бірде ақырын күңкілдеген дауыстар ғана естіледі бірде тып-тыныш бола қалады. Қолы біресе мылтық ұстаған қолдарын жабысады, біресе мылтықты ұстаған қолдарын таласады. Шырқалған ән кейде аспанға өрлейді кейде ақырын үзіліп барып бітеді (С.С.). Көз алдымыздағы адамдар біресе жоқ боолып өтіп кеткен сияқтанады біресе бірінің үстіне бірі шығып кеткен сияқтанады. Бірде Африкаға барады бірде теңіз бетін торлайды. Біржан біресе бұлбұл нақысты, көп ырғақты «Жиырма бесті» созады бірде назды қоңыр, кең тынысты «Жанбота» шығады. Бұтаққа қыз кейде қолын артады кейде соның шырмауын жыртады. Ол кейде жылайды кейде әлдебір үрей туғызардық үнмен қарқылдап күледі.

І деңгей

Төмендегі жай сөйлемдерді мағыналарына қарай кезектес салалас сөйлем етіп құрыңыздар, олардың тыныс белгілерін қойып жазыңыздар.

Ол теңіздің толқыған долы толқынына ұқсайды. Балақаз ашулы арыстанға қарайды. Бүйірін таянып келе жатқан адамның түріне келеді. Сол қолымен белбеуін ұстайды. Қолын артына ұстайды. Ол Қасенге қарайды. Қалқай қағазға қарайды. Солдан жүгіріп шығады. Құбылмалылығы ескен желдей. Бұлай да асығып жүгіреді. Екеуі апалақтап ойлай жүгіреді. Ол Аманбайға қарады. Нұрғали Жұманға қарады. Шырайлы күлім қағады. Қабағын тұнжыратады. Ойы шарқ ұрады. Қаңғыр-құңғыр естілген адам дауыстары үзіледі. Ол дауыстар тұтасып кетеді. Сейтжан оны қыста мұз айдынында көрді. Жазда еңбек даласында көрді. Қызыл бұйра тобылғылы, жасыл қоңыр қарағайлы шоқылар, таулар қалып жатыр. Желбіреген ақ селеулі дала қалып жатыр.

І деңгей
Ыңғайлас салалас сөйлемге бірнеше мысал ойлап жазыңыздар. Жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықтар арқылы да , жалғаулықсыз да құрмаласатын болсын, олардың тыныс белгісін түсіндіріңіздер.

І деңгей

Төмендегі салалас құрмалас сөйлемдерді тыныс белгілерімен бөліп жазып, олардың салаластың қай түріне жататынын көрсетіңіздер.
2. Асты сызылған сөйлемге синтаксистік, морфологиялық талдау жасаңыз
3. Асты сызылған сөзге фонетикалық таллдау жаса.

Ол кезде мен толқыған, шапшыған сөздерді жақсы көруші ем я болмаса шапқан аттай шаңдатқан сөздерді жақсы көруші ем. Жәкең ақсақал осылай деді де айналасындағыларға қарап алды (Ғ.М.). Шал оны сезді оған жылы шырай білдірді. Қара топырақты қолымен сығымдады сол күйде адымдай жүріп кетті. Ауылды жарып шыққан тас жол шекараға дейін барды да ар жағы жай жолға ұласты. Бетін шала-шарпы жуды содан іле-шала атқа қонды (С.С.) Курста менімен көңілдестей үш жігіт болушы еді біреуі менен жеті-сегіз жас үлкен, екіншісі – күні бүгінге дейін мұғалімдік қызмет атқаратын Нұрғалиев дейтін татар жігіт (С.М.). Оларға да айтар ақылым білімдері көп болсын ақылды болыңдар (Ә.Ә.). Антарктидада мұздың қалыңдығы соншалық ол бүкіл жер бетін 85 м қалыңдықта жабуға жетеді. Ұсыныс сол сөз өздеріңе берілсін (М.И.). Қарға қарқ етті ірімшік жерге салп етті (Крылов). Шешесінің даусы естілді-ақ қияңқы ұл жымиып отыра қалатын. Терезеден бір от жарқ етті кітап оқып отырған інім селк етті (Ө.Тұрм.).

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Көзін ауылға келгесін екі күннен кейін ашты. Жұрт асырауға көнеді десті. Кішкене Құрмаш Көксерек деп ат қойып алды. Ертеңді-кеш айналасынан шықпайды. Өзіне жеке асқұйғыш-итаяқ әзір болды. Бауырын көтеріп, тырбанып жүруге айналған соң, мойнына жіп тағылды.
Үй ішінен шықпайды. Түн баласында Құрмаш қасына алып жатады. Сол үшін кәрі әжесінің қойнынан шығып та кетті. Бөлек жатады, қасына не аяқ жағына көрпенің астына Көксерек жатады.
Жаз ортасына жақындаған кез болды. Көксерек үлкейді. Семіріп жонданғандай болды. Бірақ үлкейісі даладағыдай емес.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Бұл уақытқа шейін Көксерек ауыл итінен көресіні көрді. Бірде бір-ит мұны дос көрмейді, маңына жақындатпайды. Қасқырға шабатын төбеттер мұны талап та тастайды. Өзге көп иттер де ырылдап үріп, кейде тап беріп, әр жерінен тістеп тартып кетеді.
Құрмаш қасында болғанда таяқ жемейді. Бірақ ержете бастаған сайын бұдан иесі көз жазып сала берді. Сондай кезде Көксерекке ылғи жау иттер кездеседі.
Бір уақыт үлкен үйдің үлкен қара төбеті оңашада бұны алып соғып, көп езгіледі. Бұны талап жатқанын көріп, өзге иттер де келіп шабынан алып, борбайынан созғылап өлтіруге айналып еді. Шаң-шұңмен балалар, үлкендер жиналып кеп, иттерді ұрып, зорға айырып алды.
Бірақ Көксерек әлі күнге ешбір уақытта «қыңқ» етіп ауырсынған дыбысын шығарған емес. Талаймын деп ит ұмтылса, жота жүні үрпиіп, үдірейіп тұрып алады. Тісі батып, қинап бара жатса, дыбыссыз ғана езуін ыржитады.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Жарық, айлы түн еді. Аспан бұлтсыз ашық. Мың сан жұлдыз тұңғиықтанған түн аспанында алыстағы оттай таласып, жылтылдап тұр. Июль жұлдызының аяғы болғандықтан, жайлаудағы шеткі қоныстарға өрістен барған ел енді күзекке таман қайта көшуге айналып, бір-бір қоныс кейін шегініп келіп отырған. Қайтқан елдің бес-алты ауылы Кеңөзекке кешелер қонған болатын. Кеңөзек жайлаудағы шалқар қоныстың бірі еді. Бұның жері биік, кең төскей болатын. Терісаққанның елі жиылып көшкенде, кез кездерде Кеңөзекте он бес-жиырма ауылдай ел сыйып кететін қоныс бар еді. Қойнын ашып, төсін керген жалпақ шалғанды өзектің ортасында Кеңөзектің жіңішке суы ағатын. Бұл қоныстың өзге жайлаулардағы қоныстардың ішіндегі ең ерекше жері – жаздың қандай ыстық күні болса да, өзге жерден ерекше бір салқыны болатын.Солтүстіктегі биік таулардан асып келіп, үзіліп-үзіліп майысып соғып тұратын қоңыр салқын желі болушы еді. Өзектің айналасындағы төбелер ылғи жасыл шөпке оранып, мәңгі жастық түсінен айырылмайтын сияқтанушы еді.
1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Қазіргі жарық түннің тыныштығының ортасында Кеңөзек ұйқыға кеткен сұлудай болымсыз дымқыл тұманмен бусанып, тыныс алған сияқты. Өзек бойына шашырап қонған ақ шұбар ауылдан әр жерде тарғақтың, үйрек қаздың ұядағы жұмыртқасындай болып, өзінше бір жарастықпен дөңгеленіп, үймелей отыр еді. Ауылдардың көпшілігі жатқан. Түндіктері жабылған ақ үйлер ай сәулесі түсіп маңқиып, қара үйлер тұнжырай қарауытып, түн тыныштығына бойсұнып қалғығандай. Қотандағы мал тегіс жатқан – тегіс қалғыған ұйқыда. Өзек бойында бір-біріне сүйеу болғандай болып, анда-санда даланы жаңғыртып айқайлаған күзетшілердің айтағы естіледі. Әр жерде бірен-саран иттер үреді. Күзетші сарылған дауыспен дағдылы айғайын созып, зорайтып айтады. Ұйқы түніндегі күзетші айқай тұманды түс көргендей болып қалғыған Кеңөзекті әлдилеп тербеткендей еді. Күзетшінің айтағы ұйқыға, тыныштыққа, демалысқа шақырғандай болады.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Бір сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Ауыллдардың көпшілігі жатқан болса да, кейбірінде бірен-саран үйлердің оты бар еді. Кей жерошақтарда бірде үзіліп, бірде қайта қозданып, жалпылдап жанған оттар көрінеді. Түндігі жабылмаған үйлердің шаңырағынан қызғылттанған сәуле көрінеді. Қызғылт жарық тіршілік белгісіндей болып көзді тартады. Әр ауылда жатпаған үйлер – кешірек жататын байлар үйі еді.Ел жататын мезгіл болса да, бүгін бұл үйлер жата қойған жоқ-ты. Үлкен үйлердің арасындағы кермеде әрбір ауылда суып тұрған ерттеулі аттар бар. Араларында жарау бәйгелер, дәмелі жүйрік айғырлар да көрінеді. Бүгінгі күн бұл ауылдардың қалың жылқысындағы сәйгүліктің бәрі де кермеде болатын.Аттар әлдеқалай дыбыс шықса, сарылып тұрған тыныштықты ауырлағандай болып тықыршып, пысқырып, кебірі жер тарпып елеңдейді. Бұл аттар түстен бері тегіс мініліп, бусанып келіп, жаңадан байланған болатын.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Ақын 1931 жылы 73 жасында асыра сілтеудің құрбаны болды. Ақынның жазықсыз оққа ұшуын баян етуден бұрын, оның басынан кешкен өмір жолын қысқаша болса да, шолып өтуіміз қажет.
Ақынның аты, еңбегі елге ерте әйгілі болғанмен, оның өмірбаяны зерттеліп, жазылған емес. Өмірбаяннан мағлұматымыз болмай тұрып, жалаң оймен ақын туралы айтқан пікір ешкімді де иландыра алмайды.
Шәкәрім әкеден жетім қалды деген аты болмаса, жетімдік көрмеген. Құанабайдың ерке немересі болып өскен. «Қажы марқұм мені жетім деп аяп, қысып оқыта алмай, ғылымнан мақұрым қалып, жетімдікті сылтау қылып, ойыма не келсе соны істеп, әдепсіз, ғылымсыз өстім», — дейді.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Бұл , әрине, ойына не келсе соны істейтін, жеңіл мінезді, ақылдан ада, ойсыз ерке, шолжаң баланың істейтін ісі емес. Тумысынан талантты, табиғи дарынды, әр нәрсенің сырын білуге құштар, зерделі, зерек, қабілетті, талапты жасқа ғана тән ерекше мінез. Жас шағынан бастап, құштар болған жан-жақты өнерін Шәкәрім өмір бойы шыңдап, өркендетіп, өсіріп отырған. Абайдың: «Адамның адамдығы ісіт бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес», — дейтіні осы болады.
Жасы он бестен асқанда, ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым жолына ойысып, ақындық өнерін де жарыққа шығара бастайды.
Анық ақындық өнер жолына түскенде, он тоғыз жасында жазған өлеңін өзі құрбылас талапты жастарға арнап, оларды Абайдан үлгі-өнеге үйреніп, тәлім алуға шақырды.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Биылғы жайлау – жылдағы жайлау емес. Жаздың өзі күздей жабырқау, жүдеу болды.Күн райынан емес, халықтың көңіл шырайынан солай болған. Құнанбай сияқты атқамінерлер өз ауылдарына жылдағыдай топ жия бермейді. Бұрын Ырғызбай ішін кернеп жүретін қау-көрік сөздер ұркеппе желікті де саябыр. Қоныс, өріс ретінен таласатын жөн жоқ. Ырғызбай ортасы сияқты, Байдалы, Байсал, Сүйіндік, Қаратай сияқты азғана жұрт болмаса, көпшілікте мал аз. Сырттың қалың көгін аясын ба! Тұтып тұрған ақтығын аясын ба! Жайлау күндері аяқтап, жұрт күзекке қарай бет ала бастаған болатын. Бірер қоныс кейіндеп те көшкен. Сол уақытта айналасы бес күн ішінде Майбасар жылқысынан Жақып пен Ырсай жылқысынан және Құнанбайдың өзі отырған аулынан жиырма шақты семіз ат жоқ боп шықты. Бір ауылдан бір ауыл хабарланып, осы жоғалған мал жайы ен жайлауға тез тарап жатты. Азын-аулақ малы бар ауылдың бәрі де күзетін сақайтты.
1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Бірақ ұрылардан із-тоз жоқ. Бұл сияқты көп ел құлақтанған қауырт ұрлық ұзақ жатпаушы еді. Біреудің үйінен жас тері көрініпті. Біреуден мезгілсіз сойылған ірі қараның қан соқтысы көрініпті, баршасы байқалыпты десетін сыбыстар оп-оңай шыға қалушы еді. Қазір олай емес. Суға батқандай жым-жылас.
Әуелде Құнанбай мен Жақыптар өзара ойласқанда: «Бұл жау көршілес Керейден шықты, немесе Найман, Сыбаннан келді», деп топшылаған. Әсіресе, қоныс аралары ұзарып, жайлау-жайлаудан қайтысатын кез келген соң: «Әдейі осы уақытта істеп отыр. Мойынды қашыққа салып кетеміз деп осылай етті» дескен.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Құнанбай көші-қонды бөгеп отырып, жаңағы үш-төрт рудың баршасына да жоқшылар жөнелтті. Ызғұтты, Майбасар, Ырсай бастаған топ-топ кісілер үрдіс жүріп, ат сабылтып, талай жерді аралады. Бірақ көрші елдің ешқайсысынан дерек білінбейді. Елсіз жерлерден қарауыл биіктерге, қиын-қиын шатқалдарға барып жер шалған Төлепберді, Бурахан, Қамысбай, Жұмағұл сияқты пысық, сергек жігіттер де де із-тоз білген жоқ.
Құнанбайдың көп ауыл, көп жігіттері осылайшы өре түрегелген кездердің өзінде, дәл сол Ырғызбай ішінен тағы да бес жылқы жоқ болды. Тіпті жалғыз Ырғызбай емес, енді Байсал, Сүйіндіктен де төрт бие алынды. Аздан соң Көтібақ, Бөкенші де жоқ қарауға кірісті.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Бұл мейрам көктемде күн мен түн теңеліп, халық алты ай қыстың қыспағынан әзер шыққан. Жер-Ана иіп, мал-жанның жадырайтын шағында өтеді. Зеңгі бабаның арқасынан күн өткен, кейбір желіктері күлтөбені мүйіздеп, көктемге қалғып-шұлғып жеткендері суға сілейіп ап, күншуақ-күншуақта ораза ұстап тұратын кезі.
Жылы жақты қыстап қайтқан тырналар да көген-көген болып келе бастайды. Шулап шүрегейі, қаңқылдап қазы келеді.
Жерде насыбайға салатын қар қалмайды. Көде көжеленіп, қараған мен бүрген қызыл сары сырғаларын таға бастайды. Арық жағалауында тебіндеп, қаулап шыға бастаған көк мұраттарына тіс тиеді. Енесінен тамақ дәметкен сап-сары балапан құсап жауқазын бас жарады.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Жан-жануар, аң мен құстың жаңа тіршілігі басталады. Мал төлдеп, құс жұмыртқалайды, жеміс-жидек, жер мен ағаш көктейді. Былайша айтқанда, Жаңа жылда бәрі де жаңарып, жаңғырады.
Бұл жер бетіндегі көктем әкелген бірінші жаңалық болса, екіншісі іле-шала көкек пен маусымда жер желкілдеп, көк жиденің жұпар иісі аңқиды. Бұл кезеңде туысқан ұйғыр халқы күйт кезі деп атайды.
Жұрттың аузы аққа тиетін, күннің нұры шуақтана бастаған шақта келетін Наурыз мейрамы кезінде адамдар бір-біріне өте бір қайырымдылық танытып, өкпе-ренішін ұмытып, ізгі тілектер айтысып жатады. Наурыз көже ішіліп, бұдан былайғы күндер тоқшылық пен қуанышқа ұлассын деген ізгі тілекпен жұрт ойын-сауық құрады.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Өмірінде талай жау, талай барымташымен соқтығысып, қағысып көрген жырынды жылқышы бүгін қапысыздық пен сақтыққа түгелдей берілгендей еді. Ол өзге жылқышының бәрін анда-санда күлдіргі, көңілді әңгіме айтып сергітіп кетіп, ұйқыларын келтірмей еліртіп, өзі дамыл алмайжылқыны шыр айналып шығып отыратын. Жылқы күндегі дағдысынша тырағайлап, шашылып жайылуға айналып, айғыр үйірлері оқшау шыға бастаса, Қалбағай қайыртып, көп жылқыны топтап жайып келе жатты.
Жылқы жатқан жер адырлы қабаты көп, жасырыны мол жер болатын. Сондықтан, көп ендетіп жаюға болмап еді. Жылқының шеті биікшелеу адырлардың тұсына келгенде, Қалбағай жылқыны тастай беріп, сыдыртып, ай сәулесінің астында қылаңмен жер шалатын. Ел жатар мезгілге тақалғаннан бері қарай, Қалбағай бұрынғыдан да күшті сақтыққа салып, ширап алып еді. Ол тыным алмай, жылқы құлап келе жатқан өзектің айналасын кезек-кезек сүзіп, жауды барлап жүрді.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Жылқыдан кейде жарты шақырым, кейде бір шақырымдай да шығып кетіп, қалғып тұрған сайларға келіп, жым-жырт болған түнмен бірге демін ішіне тартып, тымағын қолына алып, қатып қадалып тұрып қалатын. Бұл кезде боз айғыр да ұрпаққа көп мінілген дағдылы аттай болып, не бір пысқырып, не ер-тұрманын сылдырлатпай, Қалбағайдың тілін ұққандай болып мелшиіп, сарын тыңдап тұрып қалатын.
Осымен ел жататын мезгіл әбден болғанда, Қалбағай жылқының күншығыс жағына шығып жер шалып, енді жылқыға қайта келгелі тақап қалғанда, күнбатыс жақтағы ай сәулесі түсіп тұрған бозтөбеден самаладай болып жаудың көп шоғыры шыға келді. Бұлар жеті түнде үркіп қиқулап ұшқан қаздардай болып: төбе басында бөгелместен сатырлатып сойыл қағып, қалың жылқыны үркіте қиқулап, өзекке қарай шапты.Жау қарасы көп еді.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Алғашқы төбе басына қара бұлттай, шоқтай болып үйіліп жау шыға келгенде-ақ, Қалбағай жүрегі селт етпестен жаудың санына көз салған.Бұлардың қарасы 30-40-кем емес екен. Жылқыдағы кісі 15 шамасында болатын. Сайды басына көшіріп сатырлап шулап шапқан жауды көргенде, қалың жылқы «шұр» етіп үркіп, қатты жел күнгі дүрілдеп жанған өрттей болып, Қалбағай жаққа жосып жөнелді. Жылқышылардың бірен-сараны шошынып, үркіп кеткен жылқымен бірге кетті. Жау қарсысына бір 12 кісі «қайт!қайт!» деп қарсы шапты. Аралары жақын болып қоян-қолтық келіп қалған жаулар ай сәулесімен шағылысқан ақ сойылдарды айдынмен көтерісіп, шапы-шұпыр араласып, ұрысып қалды.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Мүсіреп аңырап тұрған суық жер үйіне кірді. Қазандық аузы әлі опырайып жатыр. Күйдірмеген саз кірпіштен қаланған пештің мойны сөгіле келе, жарыла келе есік жаққа қарай құлағалы тұр. Төр бөлме дегені мұздап тұр. Таңертең жинамай кеткен төсегі сол күйінде жатыр. Ортан қазықта ілулі тұрған бестік шамын жағып еді, үйдің бұрыш-бұрышынан жылт-жылт еткен өрмекшінің өрмегі көзіне түсті. Көптен сүртілмеген шамы қара-көлеңке жанса да үй ішінің салақсып кеткенін жасыра алмай тұр.
Жеңіп алған қырсыздықпен күресейін деген ой келген де жоқ. Суға малшынған киімдерін анда-мында іле тастап, аузы ашық тұрған үлкен қара сандықтан құрғақ киімдерін алып киді. Су болған киімдері өзі оралып келгенше сол күйінде тұра береді, әрине. Үй болған соң бір әйел керек екен-ау… – деп ойлады да қойды.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.
Қысқа қарай ең керегің қазандық қой! Ол иттің аузы неге опырайып қалған? Жазды күні төбеден тамшы аққан ба?Үйдің қабырғаларын бір сылатып алу керек еді. Әсірептің қолы тимей жүр-ау, сірә… Оқасы жоқ, мен қайтып келгенше бәрін де түзетіп қояды ғой. Көрпе жастықтар да кірлеген болар… Үй болған соң бір әйел керек-ақ екен! ..
Үйішілік жұмыстарға Мүсірептің қыры жоқ адам. Оның опырып-жапырып жұмыс істейтін екі кезеңі бар. Таң атпай бастайды, түнделетіп тоқтайды. Бұл кезде ол екі адым жердегі үйіне де қайтпайды, жұмыс басына қонады. Ол кезеңдері – он күн жазғытұрым, жиырма күн жаз аяғында: айналасы бір ай…Егін салуға, шөп шабуға келгенде мұнымен ешкім теңдесе алмайды.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Екі үйдің егінін салатын да сол, шөбін шабатын да сол. Әсірепке соқаны да ұстатпайды, белорақты да ұстатпайды. Маусымы аяқталды, Мүсіреп жұмыс маңайына жоламайды. Оның қайда жүргенін аттары мен иттері ғана біледі.
Жазғытұрым Әсірепке бір десе бидай егіп берді, өзіне бір десе сұлы салды. Жаз аяғында екі үйдің малына екі қысқа жететін шөп шапты. Егінді де орып берді. Сонымен оның маусымы да аяқталды. Егін мен шөпті жинап аларда маңына да барған жоқ. Оның бәрі Әсірептің мойнында…Әсіреп бидайын соғып қаптап-қамбалап алды. Мүсіреп сұлысын көктеу кезінде шауып тастайды да, соқтырмай, көк-ала сабағымен бірге үйдіреді. Бұ да шөп қой, ат жақсы көретін бидайық…

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Ауылға енді қайта бара алмайтынын біліп, зарлап еңіреп, әжесі мен атасының атын атап шақырып келе жатқанда, бұрыннан ойлап жүрген бір көмескі ниеті есіне түсті, ол ниеті – ел жайлаудан қайта оралып, қыстауға таман жақындаған соң, сол қыстау маңында зираты бар әке-шешелерінің басына бармақшы еді.Олардың бастарына мал сойып апарып, құран оқытамын дегенде алдында Иса мен Қадиша ұрсып, қабыл алмай, малды сойғызбай қойған.
Қазіргі Қасымның ойы, енді баратын қорған жоқ болғандықтан, сол қораға барып, сол маңайда қалған жатақтарға жетіп, тау бөктеріндегі әке-шешесінің басына барып, қабірін құшақтап жылау еді. Тау асатын жолда жалғыз келе жатқан, зар еңіреген жетім бала Қасымды алып келе жатқан хал – осы.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Қасым жүгіре бастады. Шошынған қабақпен алды-артына қарай берді. Жетім көз белгісіз бірдемені күткендей болады. Пайдасыз күту, ішінен қатты қорқып келе жатса да көзіне көрінер тірі жан жоқ. Қап-қараңғы түн болды. Қасым тау ішінде келе жатыр. Бұдан кішірек күнінде көп естіген қараңғы сырлы әңгімелер болушы еді. Түнде кездесетін жын-шайтандар, қара түндей жалмауыздар… сау адамды қағып кететін перілер. Бұлардың талай рет түн жүргіншілерін шошытқан, жындандырған көзіне көрініп елестеген әңгімелері
Кішкентай Қасымның көңіліне әбден қонып, онсыз да науқастың әлсіз қиялында мықты орын алып қалған…
Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыздық ашу дедектетіп келіп еді. Бұдан бұрын қайта қайту, Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып кетіп еді. Қазіргі уақытта қараңғы түннің қара желі қатайып, түн түсі суи бастаған сайын, Қасымның жүрегі қалтырап, шошынып, елеңдеп келе жатты. Оның үстіне алыстағы бұлт жиі-жиі күркіреп, күн жарқылдайды.

1. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазып, түрін анықта.
2. Мәтіннен жай сөйлемдерді теріп жазып, синтаксистік талдау жаса.
3. Асты сызылған сөйлемге морфологиялық талдау жаса.
4. Асты сызылған сөзге фонетикалық талдау жаса.

Түнгі тау, ұара жартасалыстан перілер мекеніндей болып – жарқ етіп, қайта қараңғылыққа батып жоғалады. Түн қараңғылығы жалт еткен жарықты тездетіп, жалмауыздай басып қалды. Таудың қараңғы сырлы сайлары жартастың қалың көлеңке басқан қара күйедей, тұңғиық қап-қара беттері түндегі таудың қараңқы пәлелерін ішіне бүгіп жиып тұрғандай көрінеді…. Тоғайда да қалың жапырақтың арасында қара бірдеме жасырынып, әлде-нені күтіп тұрғандай. Әрбір түптің арасынан қара түннің тұңғиық, суық, терең, қара көздері мың сан болып қадалып қарап тұрғандай… Биік тау, мықты қара жартас, бұралған тоғай мен майысқан шалғын – барлығы да түн мезгілінде Қасымның көзіне жат болып кеткендей көрінеді. Тас қабақты, жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара кемпір тау ішін құйындай құтырып, кезіп жүргендей. Қара желімен «әпсін» оқып үшкіріп тұрғандай. Дүниені тас қып қатырып, тылсым буғандай. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын жалпылдатып қатып ұшқан жалғыз ғана қарақұс бұзады. Сондықтан оның атын жынды құс қойған. Осы ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе жатты.
Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Әй, жігіттер, мен десеңдер, өлтірмеңдер!

М.О. Әуезов 6-том. 96 бет.

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Жә, бала, енді сен бер таман кел!- деді.

М.О. Әуезов. 6 том. 83 бет.

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
-Жігіттер, сіздер ауданға жүресіздер ме?

М.О. Әуезов. 6 том. 41- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Көтер қолыңды, Асқар!

М.О. Әуезов. 6 том. 75- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
Шырағым, осыңа денем соқпайды.

М.О. Әуезов. 6 том. 60 бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Жолдас, сіз судья Садыровсіз бе?- дегенде жирен атты міңгірлеп қана:- ия, Садыров,- деді.

М.О. Әуезов. 6 том. 45- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Әке, жеттің бе, әйтеуір, арман жоқ.

М.О. Әуезов. 6 том. 65- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Ата, қойшы, бала болмай…

М.О. Әуезов. 6 том. 61- бет

Берілген сөйлемдегі тыныс белгінің қойылуын түсіндір.
Федор, Райхан, Есім жалт- жалт қарасады.

М.О. Әуезов. 6 том. 58- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Шал, біз саған тимейік.

М.О. Әуезов. 6 том. 21-бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
-Сатай, Берді, сендер мұнда қалыңдар…

М.О. Әуезов. 6 том. 31- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
Е, жарайды, шырағым, мақұл,- деп отырған орнынан белін басып қозғала берді…

М.О. Әуезов. 6 том. 20- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Ата, мен Сүгір балаңмын.

М.О. Әуезов. 6 том. 21- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Айналайын- ай, бәсе сен жау болушы ма едің?..

М.О. Әуезов. 6 том. 40- бет

Берілген сөйлемдегі үтірдің қойылуын түсіндір.
Ол жауырыны жерге тигенше айла жасайтын әрі сайқал, әрі өтірікші.

М.О. Әуезов. 6 том. 97- бет

Берілген сөйлемдегі үтірдің қойылуын түсіндір.
Бұлардың көз алдында аш сиырлар, көтерем, шолақ, жауыр жылқылар, қырылған қозылар елес беріп өтті.

М.О. Әуезов. 6 том. 67- бет
Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Уа батыр, мен Дулатпын ғой.

М.О. Әуезов. 6 том. 66- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Беке, тығылып жортқан аң ғана емес, жасанып жортқан Совет жауының да талайын тұмсыққа ұрып, ұстасып ең.

М.О. Әуезов. 6 том. 79- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
— Тоқта, шырақ, мына бір көргені тағы келеді.

М.О. Әуезов. 6 том. 87- бет

Берілген сөйлемнен қаратпа сөзді тауып, тыныс белгісінің қойылуын түсіндір.
-Сескенбе, азамат, сен де түс!

М.О. Әуезов. 6 том. 93- бет

Берілген сөйлемдегі үтірдің қойылуын түсіндір.

Әдістемелік қоржын
Танатканова Назгуль Жумадиловна, Диспут өткізудің әдіс-тәсілдері

Мақала авторы: Танатканова Назгуль Жумадиловна
Жұмыс орны: Мичурин орта мектебі ММ
Лауазымы: Физика пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 21.11.2017

Диспут өткізудің әдіс-тәсілдері

Әдіс – тәсілдер

Жоспары:

  1. Не үшін сөйлеу керек?
  2. Пікірталастар мен талқылауға арналған жаттығулар
  • Уақыт шеңбері
  • Қар кесегі
  • Балалар философиясы
  • Кемпірқосақ тобы
  • Жұптық әңгіме
  1. Жұмыс дәптері бос болса, не сабақ «өнімі» болмаса бұл әдетте тапсырма орындалмаған деп саналады.  Бұл мектепті бағалау  барысындағы есептілік және  тексеру үдерісімен қуатталған пікір, сабақ  үстіндегі  тапсырма немесе оқу сезінерлік  болу керек деген  ойға  жетелейді. Көрсетуге болатын «нәтиже» болуы керек.  Көптеген зерттеулер мен жеке тәжірибе көрсетіп отырғандай, түсіну өз бетінше ғана пайда болмайды, ол – анағұрлым тиімдірек жазбаша сөзден немесе бір нәрсе жасау кезінде де орын алады.

Демек оқу, тереңдетілген оқу  міндетті түрде  материалдық дәлелдермен  қосақталып жүру керек  деген пікір дұрыс емес болып шықты.

Орыс психологы Лев Выготский сөйлеу мен ойлау өзара тығыз байланысты деп жазған.  Сөйлеу үдерісі бізге дүниені тану үшін қолданатын ойларымызды айту және тұжырымдамаларды дамыту арқылы білім алуымызға көмектеседі. Қарым-қатынас және түсіну тәжірибе барысында жақсарады. Демек түсінуді дамыту үшін сөйлеу қабілеті өте маңызды.

Әрине құр сөйлесудің өзі жеткіліксіз – әңгіме дамытуды қажет ететін пәнге шоғырланған болуы керек. Шоғырланбаған жазу  шоғырланбаған нәтижелерге әкеліп соғады, талқылау мен пікірталастар ақиқаты сондай.  Бұл жинақта көрсетілген әдіс-тәсілдер оның нысаналы, құрылымдалған (немесе әдейі құрылымдалмаған) және оқушылар мен параметрлерге сәйкес келетін болуы үшін, әңгімеге қолдау және көмек көрсетуге бағытталған. Сонымен қатар мадақтау мен бағалаушы әңгіме ақпарат береді; тыңдау мен сөйлеу сияқты, қарым-қатынас жасау өте маңызды.

  1. Пікірталастар мен талқылауға арналған жаттығулар
  • Уақыт шеңбері жаттығуы

Мақсаты:

Идеялар, тәжірибелер және ойлармен бөлісу. Өз-өзіңді және басқаларды  түсінуді алға бастыру. Топ сұрақтарын құрастыру.

Ұйымдастыру:

Барлығы орындықта немесе еденде шеңбер құрып отырады. Сөйлеуші ғана ұстайтын зат бар (мысалы, доп).

Жаттығудың сипаттамасы:

Мұғалім оқушылар сияқты орындықта немесе еденде отыр. Бұл мына  ерекше сынып тапсырмасында мұғалімнің директор емес, үйлестіруші екенін білдіреді. Мұғалім Уақыт шеңберіндегі  құрылымдық ережелерінің  сақталуына, әр оқушының эмоциясын қорғауға және лайықты  тапсырмаларды дайындауға жауапты. Егер оқушылар ережелерді үнемі бұза берсе, мұғалім тапсырманы аяқтауға дайын болуы керек.

Уақыт шеңберіндегі ең маңызды ереже – талқылауға барлығы түгелдей қатысулары керек. Бұл бірініші болып өткізілуге тиісті тапсырмалардың бірі.  Негізгі  үш ережені талқылау керек:

  • Тек біреу ғана сөйлеу керек – әңгіме тақырыбы ережелердің сақталуына мүмкіндік туғызуы керек.
  • Егер сіз бір тақырып аясында сөйлегіңіз келмесе, «сөзіңізді» басқаға бере аласыз.

 

  • Қар кесегі жаттығуы

Мақсаты:

Келіссөздерді, бірге алаң болу және негіздеуді қолдануға көмектеседі.

Ұйымдастыру:

Қозғалуға және араласуға ыңғайлы болу үшін үлкен кеңістік қажет. Немесе, оқушылар парталардың айналасына топтар құрып, тиісінше орындықтарды қозғалта алады.

Жаттығудың сипаттамасы:

Біріншіден, оқушылар  жеке  жауап  берулері керек. Кейін жұп ақылдасып, олардың екі  жауабын бір жауап етіп үйлестіреді. Кейін жұптар басқа жұптармен бірігіп, үдерісті қайталайды. Осылайша  төрт жауап бір жауап болып біріктіріледі.

Мысалы. Бірінші оқушы мінсіз өмір үшін  үш зат таңдайды.

Кейін жұптар талқылап, 6  жауаптан  тек үшеуін таңдайды.

Сосын 4 оқушы дәл солай алтыдан 3 затты таңдайды.

 

  • Балалар философиясы жаттығуы

Мақсаты:

БФ балаларды (немесе ересектерді) сыни, байыппен, шығармашыл және бірлесіп ойлауға ынталандыруға бағытталған. Бұл мұғалімге қатысушылар сұрақтарды өздері құрастырып және өздері қоятын және «қалай оқу керектігін үйренетін» «сұраныстар қоғамын» құруға көмектеседі.

Ұйымдастыру:  Орындықтарды шеңбер етіп қойыңыздар, (егер қажет болса) сөйлеушіні білдіретін бір затты алыңыз (мысалы, доп). Бөлме ішінде оқушыларға арналған  ынталандыру материалдарын орналастырыңыз.

Жаттығудың сипаттамасы:  Мұғалім тақырыппен таныстырып, үдерісті түсіндіреді. Оқушыларға ынталандыру материалдарын толығымен қарауға бірнеше минут беру керек. Оқушылар шеңберге оралғанда, жауап беруі тиіс тақырыпқа/пәнге қатысты сұрақтарды ойластыру  үшін, оларға бір-екі минут беріледі. Оқушылар пікір алмасып, мәселені талқылап, бір тоқтамға келу үшін дауыс береді. Мұғалім сұрақтарды дұрыс құра отырып, дамытатын сұрақтар қойып немесе әр оқушының қатысуын қамтамасыз ету  үшін  топпен бірге әрекет ете отырып, үйлестіруші ретінде қатысады.

 

  • Кемпірқосақ тобы жаттығуы

Мақсаты

Әр оқушы (бастапқы топта) тыңдайды және (Түрлі-түсті топта) сөйлейді.

Ұйымдастыру:

Топты қимылдауға және талқылауға орын қалдыра отырып,  стандартты орналастыру.

Жаттығудың сипаттамасы:

Оқушыларды талқылау үшін (бұл «бастапқы топ») тақырып бойынша (барлығына бір тақырып немесе әр топқа бөлек тақырып) топтарға бөліп  отырғызыңыз.  Талқылаудан кейін оқушыларға түстер беріп, тиісінше қайтадан топқа бөледі. Жаңа топтар «бастапқы топ» қатысушыларынан тұрады.  Кейін оқушылар жаңа топта не талқылағандарын айту үшін «бастапқы топқа» қайта оралады. Бұл одан әрі талқылауға түрткі болады.

 

  • Жұптық әңгіме жаттығуы

Мақсаты:

Идеяларды  құрастырып, белсенді тыңдап, бар ойын талқылауға шоғырландыруға  мүмкіндік береді. Жұптарды қолдану оқушыларға сөйлеуге және үлкен топтарда өзін сенімсіз  сезінетін оқушыларға көмектесуге мүмкіндік береді.

Ұйымдастыру:

Талқылау кезінде басқа жұптармен қосылып талқылаудан сақтап қалу үшін жұптар арасында аз да болса  ара-қашықтық сақтаған дұрыс әрі тиімді болмақ.

Жаттығудың сипаттамасы:

Оқушылармен талқылау үшін  ынталандыратын немесе  арнайы сұрақтар мен тақырыптарды қолданыңыз. Белсенді тыңдап, жауап беруге жетелеңіз. Тақырыпты белгілеу  үшін  А мен Б атаңыз ( мысалы, А тыңдайды, ал Б сөйлейді, кейін  керісінше). Оқушылардан  олар жеке жауап алғысы келетін сұрақ қоюды  сұраңыз, кейін бұл сұрақ жұпта талқыланады. Әр жұпқа мақсат  қойыңыз  – мысалы, мынаған жауап беріңдер.

Әдістемелік қоржын
Большакенова Назгул Максутовна, Халық күйлерінің тәрбиелік мәні

Мақала авторы: Большакенова Назгул Максутовна
Жұмыс орны: КМҚК "Балалар музыкалық мектебі" Доскей ауылы
Лауазымы: домбыра пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 07.11.2017

Халық күйлерінің тәрбиелік мәні

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру » атты бағдарламасында өткенімізге баға беріліп, ой елегінен өткізіліп, рухани даму бағытымыз айқындалған. Президент еліміздің рухани жаңғыруына халықтың дәстүрі мен ұлттық мәдениеті негіз болуы тиіс екенін көрсетті. Бұл дегеніміз кешегі мен бүгінгіні және ертеңімізді жалғастыру болып табылады. Сондықтан біздің міндетіміз Президентіміздің тапсырмасын орындай отырып, жолдауда айтылғандай жаңа заман көшіне ілесіп, өркениетті ел болу үшін ұлттық сананы сақтау мен өрістетудің нақты жолдарына ұмтылу, оны іске асыру. Алға қойылған міндеттерді негізге ала отырып, рухани даму, мәдениетіміз бен тарихымызды ауқымды ашып көрсете білу. Сонымен қоса санамызды рухани жаңғыртуға білімді болсақ қана жететініміз айқын. Сондықтан білімді, көзі ашық, көкірегі ояу болуға ұмтылу керек. Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін есімізде ұстап, ол әрқашан бірінші орында тұруы шарт екені көрсетілген.
«Себебі, құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді» / Н.Ә.Назарбаев/
Президент сонымен қатар, жалпықазақстандық мәдениетті дамытуға жаңаша серпін беретін белсенді, білімді және дені сау азамат қалыптастыру міндетін қойған болатын, себебі бүгінгі өркениеттің даму деңгейі білімділік пен сауаттылық ұғымдарының мазмұны мен оны түсінудің сара жолдарын іздестіруді қажет етіп отыр. Білімді және білікті болашақты тәрбиелеу жолында мектептік білім беру жүйесін жаңа уақыт талабына орай жетілдіру, білім беру жүйесін өзіміздің ұлттық болмысымызға, негізге алынған ұстанымдарымызға сай құруды қажет етеді. Оның ішінде Эстетикалық тәрбие сұлулық, көркем мәдениет, дәуірлер мен халықтардың көркем құндылықтары, ұлттық және жалпыадамзаттық призма арқылы адамгершілік-рухани құндылықтар қалыптастыруды көздейді. Өнер құралдарының көмегімен дамудың қазіргі кезеңінде өзіндік санасы жаңа, анағұрлым жоғары деңгейдегі, тұжырымдамалы ойлауға, әлемді тұтас көре білуге, өзінің шығармашылық қызметінде ол туралы құндылықты түсініктерді іске асыруға, ұжымда өмір сүру білуіне, әлем мәдениетімен және адамдармен қарым-қатынаста өзін көрсете білуге қабілетті адам қалыптастыру бүгінгі күннің маңызды міндеті болып табылады. Осы орайда мектептен тыс қосымша білім беру саласының атқарар рөлі маңызды. Оның ішінде өнер және музыка мектептерінің жөні бір бөлек. Ертеден келе жатқан қазағымның қанына сіңген әуендерімен жас ұрпақты тәрбиелеу мақсатында, музыка және өнер мектебінде сабақ беретін мұғалімдердің еңбегі зор. Қолына енді ғана домбыра алған бүлдіршінге, алғашқы қадамды қазақтың халық әндерінен бастап, содан кейін халық күйлеріне көшіп оқытса, оқушының ішкі интонациясының өзі халықтық тұрғыда қалыптасатыны анық. Ал фортепианоның сүйемелдеуімен орындалатын қазақ композиторларының шығармалары бір музыка мектебін бітіріп шығуға жетерлік. Сонымен қатар халық күйлерінің ішінде де балаға орындатуға болатыны, болмайтыны да бар. Оны да ескеру керек. Мысалға, халық күйлері «Кеңес», «Көк дөнен», «Сары өзен», «Келіншек», «Жастар биі», «Бозінген» және т.б. халық күйлерін бастама ретінде оқушыға үйретіп барып, халық композиторларына көшу ең жақсы әдістемелік үрдіс. Сонымен қатар осы халық күйлерінің аңыздарын қарапайым тілмен айтып отырып орындатып көрсетсе, күйді түсінуге оқушының талпынысы күшейе түседі және сабақта сол аңызды айту арқылы біз баланы ұлттық тәрбие жолында оның мақсатын айқындаймыз. Ұлттық тәрбие- адам тұлғасын өз ұлтының, халқының лайықты өкілі, өз тілін, тарихын, адамгершілік, рухани, отбасылық, еңбек дәстүрлерін тасымалдаушы ретінде қалыптастырады, өскелең ұрпақты туған жеріне сүйіспеншілік рухында, үлкендерді сыйлауға, табиғатқа құнттылықпен қарауға тәрбиелеуге ықпал етеді. Сондықтанда күйлердің шығу тарихын білген өте маңызды. Оны білген оқушы күйдің ішкі сырын түсініп, мәнін білген кезде орындаушылық деңгейіде артатыны шындық. Ендеше бірнеше күй аңыздарына тоқтала кетуді жөн көріп отырмын. Мысалға, халық күйі «Тепең көк» күйінің аңызын келтірсек, ондағы аттың шабысы, желісі, ырғақтық көрінісі айқын болғандықтан оқушының сана¬сына сіңіру де оңайға түседі.
Халық күйі «Тепең көк»: Ертеде бір кедейдің мал дегенде жалғыз көк аты болыпты. Өзі бәйгеге қосқанда алдына қара салмайтын жүйрік екен. Бірақ бір қасиеті, тері шықпаса мүлдем шаба алмайды, ол жақсылып тері шықса қандай жарыс болсада алдын бермейді. Аттың сыры иесіне мәлім демекші, сол елде үлкен ас болып, жан-жақтан небір сәйгүліктер келеді. Аста ат шабыс, жамба ату, балуан күрестері белгіленіп, озғандарына жүлде тағайындалады. Бұл жарысқа әлгі кедейде келеді. Көк тұлпарын жарысқа қосу үшін иесі бәйге басталмас бұрын қанжығасына екі дорба құмды өңгеріп, әрлі-бері желдіртіп, терін шығарып тепеңдетіп келе жатқанда елдегі бір домбырашы көріп, аттың сұлулығына, жүрісіне көңілі толып «шу жануар Тепең көк» деп күй тартыпты. Содан бұл күй ел арасында «Тепең көк» атанып кетіпті. Күйші бұл күйде тепеңдеп келе жатқан аттың шабысын суреттеген. (Т.Мерғалиев, С.Бүркіт, О.Дүйсен «Қазақ күйлерінің тарихы» 107-бет).
Енді Сүгірдің «Телқоңыр» күйін әңгіме етейік. Сүгірден кейін бұл күйді жалғыз Төлеген Момбеков тартатын. «Телқоңыр» бағзы заманнан келе жатқан қазақтың қастерлі күйі. Нұсқалары көп. Әр өлкенің өз «Телқоңыры» болған десек, артық айтқандық болмас. Күйдің аңызы, азынаулақ ерекшеліктеріне қарамастан, ортақ нұсқадан өрбиді. Құлыны өлген биеге, енесі өліп жетім қалған құлын телінеді. Домбырашы күй тартады. Бие күйге иіп, бөтен құлынды бауырына алады, ақыры өз төліндей көріп кетеді. Міне, қысқашалап айтқанда күйдің шертетін хикаяты осындай. «Бозінген» туралы да жан-жақты сөз келтіріп оның аңызын айтып оқушыға жеткізу, «Кеңес» күйінің негізі, би -шешендердің күй тартып кеңес, яғни ақылды шешім айтулары, болмаса «Сары өзен» (Сары өзен деп қазақтар Қытайдағы Хуанхе өзенін атаған) күйінің атауы үлкен тарихты көрсетіп, сағынышқа толы.
«Сары аттың сағынышы» күйінің шығуы.
Ерте заманда той жасап жатқан бір қазақ ауылын жау шауып, мал-дүниесін талап, ер жігіттерін түгел байлап әкетіпті. Байлап әкеткен жігіттердің ішінде әрі күйші, әрі ат сыншысы Смет деген жігіт те бар екен. Алты айлық жерден аңдып келген жау Сметті елдеріне апарып, құл қылып жылқы бақтырып қояды. Арада бірнеше жыл өтеді. Бір күні Смет барған елдің ханы ұлы дүбір той жасап, алыс-жақындағы әнші-күйшілерді ордасына шақырып, ән салғызып, күй тартқызып мәре-сәре болып отырыпты. Бір кезде сырттан өте зарлы қобыз дауысы естіліпті. Қобыз даусын естіген хан нөкерлеріне:
— Барып біліп келіңдерші, менің ұлы тойымнан қағыс қалған ол қандай өнерлі жан? — депті. Бір нөкер далаға жүгіріп шықса, қобызда күй тартып отырған ханның жылқышы құлы Смет екен. Нөкер ханға қайта келіп:
— Хан алдияр, мұңлы күй тартып отырған жылқышы құлыңыз Смет деген жігіт екен, — деп мәлімдепті.
Хан оған: — Тез, мұнда ертіп кел, өнерін көрейін, — депті. Нөкер Сметті ханның алдына алып кіріпті. Хан жігітке таңдана қарап: — Сені сыртта қобыз тартып отыр дейді ғой, қане, қобызыңды тартшы, бізде тыңдайық, — депті.
Смет қобызын қолына алып, тізерлеп отыра қалып, әлгінде далада тартқан зарлы күйін тарта бастапты. Күйдің шексіз құдіретіне ұйыған хан оған таң атқанша күй тартырыпты да, таң атқан соң: — Рахмет, өнерлі жігіт! Бүгіннен бастап басыңа бостандық бердім. Өнерді бағаламай қор ету мен үшін үлкен қиянат. Жылқыларымның ішінен өзің таңдаған біреуін ұстап мін де, ел-жұртыңа барып өнеріңді дамыта бер. Өнер киелі, қасиетті нәрсе. Ол дос-дұшпанға бірдей қастерлеуге лайық, — деп ризалығын береді.
Өнерінің арқасында құлдықтан құтылған Смет жылқыға барып, жылқы ішінде жүрген өзінің Сары атын ұстап мініп, ел-жұртына қарай тартады. Ол күн жүріп, түн жүріп күндердің бірінде өз елінің шекарасына барады. Шекарадан өтіп, жан-жағы жасыл нулы, сыңғырап аққан бір бұлаққа келгенде, астындағы Сары атты қоя беріпті. Тіпті атының көзінен ағыл-тегіл жас парлапты. Сонда сезімтал да сергек күйші әсерленгенінен қоржынындағы қара қобызын суырып алып, ат үстінде тұрып: — Е, жануарым-ай, туған жеріңді әбден сағынған екенсің-ау, мал екеш, мал болсаң да, туған жеріңді сен сағынғанда, мен қалайша бей-жай қалайын, — деп «Сары аттың сағынышы» деген күй тартыпты. Сөйтіп, өмірге «Сары аттың сағынышы» деген бір тамаша күй келіпті.
/Айып Нүсіпоқасұлы,Темірбай Сымағұлұлы,«Қазақтың дәстүрлі ат үсті ойындары» кітабынан/
Осындай кішкене ғана халық күйлерінің аңыздарын келтіре отырып оны оқушыға үйрету, біріншіден, оқушының күйді орындаудағы түсінігі, сонымен қатар ырғақты бойына сіңіруі жақсы қалыптасады. Жалпы жан-жақты ақпаратпен қамтылған бүлдіршін шәкірттің болашағы да жарқын болары сөзсіз.Күйді оқушыға үйретіп болғаннан соң, өзіне орындатар алдында бірінші аңызын айтқызып, содан кейін тыңдауға кіріссек, музыка мектебінің оқушылары қазақ тілінің өркендеуіне де өз үлестерін қосатын болады. Аңыздарды оқып, талдап, түсініп айту арқылы баланың тіл байлығы да артады. Ұлттық тіл – ұрпақтан ұрпаққа дүниетанымы мен дүниені сезінуін, тұрмыс дәстүрі мен мәдениетін, адамгершілік және эстетикалық құндылықтар ерекшеліктерін жеткізудің негізгі жолы. Осындай халық күйлерінің аңыздарын естіп оны домбыра да орындап өскен жас шәкірт, теледидардан небір мән мағынасы жоқ кейбір бағдарламаларды көріп жетілген басқа оқушыларға қарағанда саналары көш ілгері болары да сөзсіз.
Міне, осы тұрғыда, халық күйлерінің аңыз әңгімелері музыка мектептерінде оқушыны тәрбиелеудегі ең бір керек әдістеме болып табылады. Осы тұрғыда халық күйлерінің орны қашанда биік болмақ.
Ұлы Мұхтар Әуезов «Әнге- әуес, күйге- құмар бала –жаны сұлу, өмірге ғашық болып –өседі»дегендей, жарқын болашақты дұрыс жолға бағыттаудағы мақсатымыз айқын болсын әріптестер.

Назгүл Мақсұтқызы
Қарағанды облысы, Бұқаржырау ауданы,
Доскей ауылы балалар музыка мектебі.

Әдістемелік қоржын
Алимова Акгуль Едиресовна, Критериалды бағалау жүйесінің тиімділігі

Мақала авторы: Алимова Акгуль Едиресовна
Жұмыс орны: ММ"Мичурин орта мектебі"
Лауазымы: Математика пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 06.11.2017

Критериалды бағалау жүйесінің тиімділігі

Қазіргі қоғамның өзекті мәселелерінің бірі — әлеуметтік, экономикалық өзгермелі жағдайларда өмір сүруге дайын болып қана қоймай, сонымен қатар оны жүзеге асыруға, жақсартуға игі ықпал ететін жеке тұлғаны қалыптастыру. Мұндай тұлғаға қойылатын бірінші кезектегі нақты талаптар – шығармашылық, белсенділік, жауаптылық, терең білімділік, кәсіби сауаттылық. Бұл талаптарды жүзеге асыру үшін оқушы білімін бағалауда мүлдем жаңа бағытта жұмыс істеу қажеттілігі туындайды.

Бүгінгі күні оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау — оқу үдерісінің маңызды да салмақты бөлігі болып табылады. Сол себептен, зерттеу іс-әрекеттерін  кеңінен қолданып, оқушылардың жетістіктерін бүгінгі күннің талабына сай жаңаша бағалау жүйесі қажет етіледі. Бұл жерде оқушылар өзін-өзі бағалау, бірін-бірі бағалау, топтық бағалауда оқу үдерісінің белсенді қатысушысы бола алады. Өйткені, дәстүрлі бағалау процесінде мұғалім оқушыға жауап бергені үшін немесе сабақ оқымағаны үшін  және оқушы жетістігі басқа оқушы жетістігімен салыстырмалы түрде бағаланып келген болатын. Сол кезде оқушы қаншалықты әділ баға алғанын білмей келді, күмәнмен қарды. Бұл жағдайда білім алуға деген қызығушылықты жоғарылатуға мүмкіндік жасайтын бағалаудың нақты критерийлері, мұғалім мен оқушы арасындағы кері байланыс болмады .

«Бағалау» терминінің өзі «жақын отыру» дегенді білдіреді.( МАН 57- бет).

Ал, бағалаудың жаңа әдісінде оқушы бағаны қандай критерийлер бойынша алғанын, келесі сабақтарда қандай критерийлерге көңіл бөлу керектігін ұғынады. Бұл жүйеде оқушының нәтижесімен бірге іс-әрекеті де бағаланады. Одан басқа оқушыларды бағалауда мұғалім түрлі әдіс-тәсілдерді қолдана алады. Біріншіден, оқушының қызығушылығы артады, екіншіден, мұғалімнің жұмысы да жеңілдейді (оқушылар бірін — бірі бағалау, топпен бағалау, топты бағалау әдістерін қолданғанда)

Формативті бағалау оқушылардың қай кезеңде, қай бағытта екенін анықтау және одан да зор жетістікке қалай жету керектігін жоспарлау үшін қолданылады.Формативті бағалау күнделікті сабақта үлкен роль атқарады, себебі күнделікті оқу жетістіктері мен кері байланыс оқушыларға өз оқуы туралы қортынды жасауға және нәтижені жақсарту үшін керекті шешім қабылдауға ықпал етеді.Формативті бағалау оқушының әр сабақтағы іс — әрекетін бағалайды. Бұл жерде оқушының сабақтағы белсенділігі, еркін өз ойын білдіруі, сыныптастарына көмектесуі, бірлесіп жұмыс жасауы т.б.жатады. Формативті бағалау баға қоюмен жүзеге асырылмайды. Мақтау, мадақтау, жылы шырай таныту, қолдау көрсету, ынталандыру формативті бағалаудың түрлері болып табылады.

Формативті бағалау оқыту кезеңінде күнделікті қолданылады және сабақ барысында оқушылардың оқу танымдық әрекетіне басшылық жасайды. Формативті бағалау мұғалімнің жалпы немесе жекелеген оқушылар жұмысына жүйелі түрде бақылау жасау көмегімен жүргізіледі. Бағалаудың бұл түрі оқушылардың сынып немесе үй тапсырмаларын өз бетінше орындауға деген ниеттері мен берілген тапсырманы орындауға деген олардың қызығушылығы мен жауапкершілік сезімін ынталандыруда үлкен маңызға ие болады.

«Мақсат – жетiстiктiң желкенi» — дегендей, менің алға қойған мақсатым — оқыту орыс тілінде жүретін мектептерде мемлекеттік тілді меңгерту, осы тілде ойлау, сөйлеу, сауатты жазу дағдыларын қалыптастыру, сөйлем құрылысын меңгерту болғандықтан. Мен өз тәжірибемде көбінесе оқушылармен бірлесіп, ұйымдасып, топтасып жұмыс жасауға көңіл бөлемін. Өйткені оқушы шағын топтарда немесе жұппен жұмыс жасауда, бірлесіп үйреніп, ортақ мәселелерді талқылай алады. Сонымен қатар барлық сабақтар барысында формативті бағалаудың келесі түрлерін қолданамын:

Фишкалар тарату

— Қол шапалақтау немесе мадақтау;

— Стикерге бағалау;

— » 2 жұлдыз, 1 тілек»;

— «Мақсат ағашы» арқылы бағалау;

— Өзін — өзі бағалау;

— Жұпта бірін -бірі бағалау;

— Топта бірін — бірі бағалау.

— «Сұқ саусақ» белгісі  арқылы бағалау;

— «Алақан» белгісі арқылы бағалау

Фишкалар немесе фигуралар (жұлдызша, төртбұрыш, үшбұрыш) арқылы оқушылардың берген жауаптарын бағаладым. 5-6 сынып оқушыларының арасында фишка алуға қызығуышылықтары жоғары болды. Фишкаларды алған оқушылар бір-бірімен салыстырып, бір-біріне жеткісі келіп, бәсекелестік пайда болды.Қызыл (3-ұпай)және сары (4ұпай) фишкаларды алып қалған оқушылар жасыл (5-ұпай) фишканы алғысы келіп, тырысатыны байқалды, дегенмен де қызыл фишкаға да қол жетіп қуанған оқушылар да болды.Формативті бағалау кезінде бұрыңғыдай неге маған осы баға, оған ана баға деген оқушы болмады, сабақ соңында оқушылар өздерінің қаншаға жауап бергендерін біліп, бағаларын айтып шығып, «Табыс баспалдағы», «Алақан» тренингісі арқылы керібайланыс жасап, өздерінің білім дәрежелерінің қай деңгейде екенін ұялмастан айтып, келешекте неге көңіл бөлу керек екенін түсінді. Ал топ мүшелерінің фишкаларын біріктіріп есептеп, көшбасшы болған топты анықтауға ыңғайлы болды. «Екі жұлдыз, бір тілек» бағалауы топтар арасында постер жасап, қорғаған кездегі топтардың жасаған жұмыстарының сапалылығына, мәтіндерінің дұрыс құрастырылғанына көңіл аударып, кемшіліктерін таба білуге үйретеді.

Бас кезінде формативті бағалау бойынша өздерін бағалау қиындау болды. Бір — біріне жалтақтап, сенімсіз танытты. Бір- бірін бағалаған уақытта бір — біріне сенімсіздік танытып, ренжігендерін де байқадым. Сондықтан мен қандай да бір жұмысты бағаламас бұрын оқушылармен бірлесіп, бағалау критерийін құрастырған соң, әділ баға қойылатын болды. Осы кезден бастап, бағалау критерийінің оқушылар үшін маңызды екенін түсіндім.

Бағалау критерийі — дегеніміз ұсынылған талаптарға сәйкес бір нәрсені бағалау бойынша шешім қабылдау ережесінің негіздемесі. Әр критерийдің дескрипторлары

(әрбір нақты жұмыс үшін) болады, онда мектеп тапсырмасының орындалу нәтижесінің дұрыстығы туралы нақты түсінік беріледі. Дескрипторға сәйкес бағалау оқушының қойған мақсатына жетуін анықтайды. ( Глоссарий)

Критериалды бағалау бүгінгі білім беру жүйесінде зор маңызға ие. Өйткені қазір оқушылардың білімділігі ғана басты рөлде емес, басты рөлде оқушының құзіреттілігін, оның жеке тұлғалық қасиеттерін дамыту, қоршаған ортамен дұрыс қарым-қатынаста болу, өзін-өзі дамыту, өзіндік білімін көтеру сияқты мақсаттар қойылған. Критериалды бағалау бұл мақсаттар мен міндеттердің барлық талаптарына сай ойластырылған.

Критериалды бағалаудың басты ерекшелігі:

  • алдын-ала ұсынылған бағалау шкаласы;
  • анық, айқындылығы;
  • бағаның әділдігі;
  • өзін бағалауға мүмкіндіктің берілуі

Критериалды бағалау сабақтың өн –бойында жүзеге асып отырады. Алдымен топтық жұмысты бағалауда өте тиімді. Өйткені топ жұмысын критерийлермен бағалау жұмыстың нәтижелілігіне және оқушылардың өзара бағалау арқылы өз пікірлерін ортаға салып, еркін жеткізуіне алып келеді. Өз пікірін еркін айту, өзгелердің жұмысына өзіндік бағасын беру өмірге бейімділіктерін арттыра берері сөзсіз. Бағалау парағы топқа тапсырмамен бірге ұсынылатын болғандықтан, оқушылар өзге топты бағалар алдында өз тапсырмаларын орындауда сол критерийді басшылыққа алады .Мұндай бағалау кезінде өзіңді басқа адаммен салыстыру шарты жоқ, сондықтан критерий түрлері бойынша мүмкіндігіңді бағалап, жетістікке жету жолдарын қарастырады.

Бағалау критерийі қазақ тілі мен қазақ әдетиеті сабағында мәтінмен жұмыс, диктант, мазмұндама, мәнерлеп оқу, тест, шығармашылық жұмыстарды бағалау кезінде өте ыңғайлы.Мысалы: Жаңа сөздермен танысқан уақытта екі минут оқып, естеріне сақтап қалған сөздерді бір — біріне жатқа айтып, содан соң сөздік дәптерге жатқа жазу,

  • барлық сөз түгел, қатесіз, әдемі, таза жазылса — 5 ұпай
  • Бір сөз жетіспесе,1-түзету енгізілсе, әдемі, таза жазылса — 4 ұпай
  • Екі сөз жетіспесе, 3-4 түзету енгізілсе — 3 ұпай
  • 3 сөз, қатесіз таза жазылса — 2 ұпай
  • Ештеңе жазбаса – 0 деген ұпайлар қойылып бағалау критерийі бойынша бір

бірінің дәптерлерін тексеріп, баға қойып, қойған бағасын не үшін қойғанын айтып беріп отырды. Бұл жұмыста оқушылар есте сақтау қабілетін дамытуға, сауатты жазуға , тексерген уақытта мұқият болуға, бір –бірін адал бағалауға  үйренді.

Ауызша мәтінмен топта жұмыс жасаған кездегі бағалау критерийі:

— Мәтінді толық орыс тіліне аудару-5 ұпай

— Мәтіннен ең басты (ключевые) сөзді табу – 5 ұпай

— Дұрыс нақты жоспар құру – 5 ұпай

— Мәтін бойынша сұрақтар дайындау – 4 ұпай

Бұр критерийлер бойынша оқушылар топ ішінде өздеріне тиісті жұмысты бөлісіп алып, тиісті берілген бір уақыт ішінде орындауға үйренеді.

Жазба жұмыстарды (диктант) орындаудағы бағалау критерийі.

  • Еш қатесі жоқ, жазуы анық, таза жазылған, азат жол сақталған, түзету жоқ-10 ұпай
  • Тазалығы талапқа сай, оқушының екі түзетуі бар, тыныс белгіден 2 қате жіберілсе-5 ұпай
  • Тазалығы талапқа сай емес, каллиграфиялық қателер кездеседі, оқушының

3 түзетуі бар. Емледен 7, тыныс белгіден 5 қате жіберген — 3 ұпай

  • Қойылған талаптарды орындай алмады — 0

Грамматикалық тапсырманы орындаудағы бағалау критерийі

  • Оқушы жұмысты орындады. Талдау жүйесін сақтады, қатесіз орындады және жазуды дұрыс рәсімдеді -5 ұпай
  • Оқушы жұмысты орындады, Жүйелі талдау жасады, бірақ сөз табының белгілерін анықтауда қателер жіберді – 3 ұпай
  • Оқушы жұмысты орындады, бірақ , талдау ретін бұзды. Сөз табының белгілерін анықтауда қателер жіберген жоқ – 2 ұпай
  • Қойылған талапты орындай алмады — 0

15 ұпай   — «5»

8 ұпай     — «4»

5 ұпай     — «3»

Бұл критерийлерге сүйене отырып, оқушылар сауатты, жазуға үйренеді. Кей кезде осы берілген критерийлерге қарап отырып, дәптерлерін тапсырмас бұрын өздерінің қателерін байқап «а, менің бағам «4»немесе «3» болады» — деп, кейбір балалар өздеріне алдын ала баға беріп жатады. Ол дегеніміз, яғни, оқушылар өздерінің жіберген қателерін, түзетулерін  байқап үйренгендерін байқауға болады. Дәстүрлі бағалау кезіне «Маған неге «3», менің қатем аз ғой» — деген келіспеушіліктер болатын.

Сабақ соңында кері байланыстардан «Табыс баспалдағы», «Алақан», «Бағдаршам», «Сөйлемді аяқтау» түрлерін  орыс тілінде аламын.

«Сөйлемді аяқтау» сабақ соңындағы кері  байланыс