Balalardyn' logikalyq oilay' dag'dysyn durys qalyptastyry' joldary

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Dosmailova Jazira Alimhanqyzy, Balalardyn' logikalyq oilay' dag'dysyn durys qalyptastyry' joldary

Maqala avtory: Dosmailova Jazira Alimhanqyzy
Jumys orny: «Gu'lderai» shag'yn ortalyg'y
Lay'azymy: ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 29.02.2020


Mektepke deiingi bilim bery'de usaq motorikany damyty' arqyly balalardyn' logikalyq oilay' dag'dysyn durys qalyptastyry' joldary.

Usaq qol qimyldaryn damyty' bu'gingi ku'nnin' o'zekti ma'selesi bolyp tur. Balanyn' qolyn jazy'g'a dag'dylandyry', durys  so'iley' ma'nerin, esti, zeiindi ja'ne ken'istikti bag'darlay'dy damyty'g'a    mu'mkindikti qalai  arttyramyz? Bul suraqtyn' sheshimin bily' u'shin o'z betimshe zerttey' jumysymdy usynyp otyrmyn. “Balalardyn' qabiletteri men daryndylyg'y olardyn' say'saqtarynyn' ushynda.  Beinelep aitqanda, say'saqtardan shyg'armashylyq oidyn' qainar ko'zin sy'syndatatyn asa na'zik jylg'alar bastay' alady.”  dep Vasilii Aleksandroviсh Sy'homlinskii atap o'tkendei usaq qol qimyldaryn damyty' den'geii qoldardyn' bilezikterimen ja'ne say'saqtarmen  usaq ja'ne da'l qimyldardy oryndag'an kezde balada u'ilesimdi is – a'reketter dag'dylaryn damyty'dyn' den'geii —  mektepke deiingi jastag'y balanyn' jalpy ziiatkerlik  damy'ynyn' ko'rsetkishterinin' biri. Bul osylai bolady da, o'itkeni, midy zerttey', ta'ntany' turg'ysynan, qoldardyn'  bilezikterin,  artiky'liatsiialyq apparat siiaqty qarastyry' kerek ekendigin bekity'ge mu'mkindik berdi.  Sondyqtan da balany so'iley'ge u'irety' u'shin, ony tek artiky'liatsiialyq apparatyn g'ana jattyqtyryp qoimai, sondai aq qoldaryndag'y say'saqtarynyn' qimyl qozg'alysyn da nemese usaq qol, zeiin, oi, optikalyq- ken'istikti bag'darlay' u'ilestik, qiial, baiqampazdyq, ko'ry' ja'ne qimyl – qozg'alysty es ta'rizdi sananyn' jog'ary qasietterimen o'zara qimyldaryn da damyty' kerek. Baiqampazdyq qabiletterin arttyry' u'shin mynadai tapsyrmalardy oryndatyp otyramyn. “Artyg'yn tap”, “Ne o'zgerdi?”, “Ne baiqadyn'?” , “Uqastyg'yn tap” t.b tapsyrmalaryn ju'ieli  qoldana otyryp, logikalyq oilay'y men ziiatkerlik qabiletteri o'sip kele jatqanyn baiqadym. Bul men u'shin u'lken jetistik. Oinata otyryp, oilaty' ol a'r mamannyn' o'z sheberligi dep bilemin.

Balanyn'  budan bulaig'y o'mirinde kiiny', sy'ret saly' ja'ne jazy', sondai aq ko'ptegen turmystyq ja'ne oqy' is – a'reketterin orynday' u'shin qoldardyn' bilezikterinin' ja'ne say'saqtarynyn' da'l, u'ilesimdi qozg'alysyn paidalany'y qajet ekeni tu'sinikti.  IAg'ni, biz usaq qol qimyldaryn damyty'g'a basa nazar ay'dary'ymyz kerek.  Bas miynyn'  sa'ikes zonalarynyn' pisip jetily'i, sondai aq bilezikterdin' usaq bulshyq etterinin' damy'y negizinen 6-7 jasqa qarai aiaqtalady. Sondyqtan psihologtar usaq qol qimyldaryn damyty'dy en' kishkentai jastan bastay'g'a ken'es beredi. Osy ken'esti eskere otyryp jumysymdy u'zdiksiz damytyp otyramyn.

Mektepke deiingi  jastag'y balalar u'shin usaq qol qimyldaryn ja'ne qoldar qimyl qozg'alysynyn'  u'ilesimdiligin damyty' jo'nindegi jumys mektepke degen daiyndyqtyn' man'yzdy bo'ligi boly'g'a tiis ekenin bile otyryp, jas erekshelikterine sai bilim bery' menin' ta'jiribemde bar.  Sanamaqtar, taqpaqtar, a'zil a'n'gimelerdi aita otyryp, say'saqtardy jattyqtyratyn jattyg'y'lar balag'a u'sh ese paida a'keletinine ko'zim tolyqtai ko'zim jetti. Og'an da'lel myna na'tijelerim:

  • Qoldardyn' qimyl –qozg'alysynyn' bo'gelisi joiyldy, qoldardyn' bilezikteri jaqsy qozg'aldy, iildi, say'saqtar u'ilesimdi a'reket dag'dylaryna ikemdeldi;
  • So'iley', es, zeiin, qiial, ken'istikti bag'darlay', baiqampazdyq damydy; mektepke deiingi jastag'y bala jazy'dy men'gery'ge daiyndala bastady;
  • balalarda ko'rkemdik talg'am qalyptasty.

Say'saq gimnastikasy jattyg'y'y en' qarapaiym ta'sil bolyp tabylady. Usaq qol qimyldaryn  damyty'dy osydan bastag'an jo'n.

«Say'saqtar sa'lemdesedi» — on' qoldyn' basbarmag'ynyn'  ushyn kezek-kezek suq say'saqqa, orta say'saqqa, aty joq say'saqqa ja'ne shynashaqqa tigizesiz. Aldymen on' qoldyn' say'saqtarymen amandasyp, sosyn bir mezgilde eki qoldyn' da say'saqtarymen amandasy'y kerek.

«Kishkene adam» — qoldyn' keiin sol qoldyn' da suq say'sag'ymen orta say'sag'y u'stel u'stine ju'giredi.

«Kishkentai pil» — orta say'saq alg'a qarai shyg'yn'qy – tumsyg'y, al suq say'saq pen aty joq say'saq – aiaqtar u'stel u'stimen ju'redi.

«Sona» — on' qoldyn' suq say'sag'yn tu'zetip, ony ainaldyry' kerek. Sol qoldyn' suq say'sag'ymen ja'ne eki qoldyn' suq say'saqtarymen bir merzgilde osy qimyldy sona jasay' kerek.

«Ag'ashtardyn' tamyrlary» —  qoldardyn' bilezikteri qosylg'an, tarbig'an say'saqtary to'menge tu'sirilgen.

«Ag'ashtar» — eki qoldyn' alaqanyn o'zin'e qaratyp, ko'tery' kerek, say'saqtardy ken'inen ashy' kerek.

«Ko'zildirik» —  qoldardyn' bas barmaq pen suq say'saqtarynan eki do'n'gelek jasap, olardy qosy' kerek. Usaq qol motorikasy termini say'saqtar qozg'alysy ja'ne qoldyn' by'yndaryn u'ilestiry' degendi bildiredi. Usaq motorikany damyty'dyn' man'yzdylyg'y nede? Adamnyn' bas miynda say'saq qimylyna ja'ne so'iley'ge jay'ap beretin ortalyqtar o'te jaqyn ornalasqan. Usaq motorikag'a a'ser ete  ja'ne ony belsendire otyryp, ko'rshi ornalasqan so'iley'ge jay'ap beretin ortalyqty da damyta alamyz. Sensomotorikalyq damy' bala damy'ynyn' jetekshi faktorynyn' biri bolyp tabylady. Onyn' qorshag'an ortamen pertseptivti, kinestetikalyq, ken'istik belsendi tu'rde o'zara a'rekettesy'i qabylday' ju'iesin qalyptastyrady. V.A.Sy'homlinskii «Balalardyn' qabiletteri men daryndylyg'ynyn' bulag'y – olardyn' say'saq ushynda. Neg'urlym bala qolynyn' qozg'alysynda shiraqtylyq bolsa, sog'urlym qolynyn' en'bek qary'ymen o'zara is-qimyly jin'ishkerek bolady, bala aqyl-oiynyn' shyg'armashylyq surapyldyg'y ko'rnekti bolady. Al bala qolynda sheberlik ko'birek bolsa, bala aqyldy bolady…» dep jazg'an.

Qoldyn' say'saqtary men bileziginin' usaq motorikasyn damyty' men jetildiry' ortalyq ju'ike ju'iesin, barlyq psihologiialyq protsesterin, so'iley'di damyty'dyn' basty yntalandyry' bolyp tabylady.

Ortalyq ju'ike ju'iesinde aqparatty o'ndey' kezinde talday' men sintezi ushtalg'an motorlyq qyzmetinin' sanaly tan'day'dy qamtamasyz etedi. Bala motorlyq qyzmetinin' jaqsarg'an kezinde o'zin kez kelgen jag'daida, kez kelgen ortada jaily sezinetinin tu'sinetinin baqyladym.

Zerttey' bag'ytynda balalardyn' til damy'y say'saqtyn' qozg'aly'yna bailanysty ekenine ko'zim jetti. Say'saqtyn' qozg'aly'y, balanyn' jasyna sai boly' kerek. G'ylymi turg'yda, balalardyn' til damy'y jin'ishke qol arqyly damidy. Jalpy motorikanyn' ja'ne say'saqtyn' qozg'aly'y jetispey'i tildik fy'nktsiiasyna bailanysty. Balanyn' qol en'begi men tilin arttyry' u'shin ne istey' kerek?

Usaq motorikany damyty' u'shin gimnastika. Qoldy tik qoiy', say'saqtardy tyg'yz bu'gy' ja'ne baiay' judyryqqa tu'iy'. Kezekpenen orynday'.Alaqandy to'men qaratyp qoldy u'stelge qoiy' ja'ne kezekpenen say'saqtardy bu'gu'. Kezekpen orynday'. Qoldy tik qoiy' ja'ne bas barmaqty kishkentai bo'bekke, ortan terekti balal u'irekke qosy'. Kezekpenen orynday'. Say'saqtardy judyryqqa tu'iy' ja'ne qoldy a'r jaqqa ainaldyry'. Kezekpen orynday' ja'ne birge Say'saqtardy bu'gip, jazy'.Say'saqtardy bir-birinen alshaqtaty' ja'ne qosy'. Kezekpen orynday' ja'ne birge.  Qoldy alaqanmen jog'ary qoiy', say'saqtardy kezekpen ko'tery'. Osy jattyg'y'dy keri orynday'g'a bolady.

Sergity' sa'ti. Oiyn. «SHatastyry'

Balalar a'r sy'rette u'lgige uqsas beineni tay'yp ony uqypty tu'rde ainaldyryp belgiley' kerek. Qaryndashty paraqtan ajyratpay'y tiis.

  • grafikalyq motorikany damyty'
  • trafaretpen sy'ret saly'
  • tu'r syzyqpen tu'rley'
  • sy'retti aiaqtay' (simmetriia printsipi boiynsha)
  • labirintter
  • didaktikalyq oiyndar
  • M. Montessori a'disi
  • Kishi zattarmen oinay'
  • pazl, mozaika qoldany'

Say'saq oiyndarynyn' na'tijesinde: 

  • Balanyn' so'iley' tili jetiledi;
  • Qimyl qozg'alysy artady;
  • Ikemdiligi artady;
  • Logikalyq oilay'y damidy;
  • Tanymdyq den'geii artady;

«Jan'byr dybysy» oiyny:

  • Jan'byrdyn' dybysy siiaqty etip aiaqtan qolg'a qarai tarsyldatyp, jan'byrdyn' dybysyn shyg'ary'.

Mysaly: sytyr-sytyr, tyn'-tyn', du'rsil-du'rsil, shyqyr-shyqyr, qyrt-qyrt, tysyr-tysyr t.b.

«Tu'rli-tu'sti» monshaqtarmen jumys

Nusqay': Balalarg'a qutydag'y tu'rli-tu'sti monshaqtardy tu'ske bo'lemiz, pishinine qarai toptastyry' tapsyrylady.

Tu'imelermen jumys

Nusqay': A'r tu'rli formadag'y tu'imelerdi paidalana otyryp otbasynyn' sy'retin beineley' tapsyrylady.

 «Oryndyq» jattyg'y'y

  • on' alaqanymyzdy ashamyz, sol qolymyzdyn' judyryg'yn jumamyz, endi eki qolymyzdy tu'iistiremiz.Osy jattyg'y'dy sol qolymyzben qaitalaimyz.

«Qaiyq» jattyg'y'y

  • eki qolymyzdyn' say'saqtarynyn' ushyn bir-birimen tu'iistiremiz, alaqanymyzdyn' arasyn ashamyz.

 «Mysyq» jattyg'y'y 

  • alaqanymyzdy ashamyz, bas barmaq, shyldyr shu'mek say'saqtaryn tu'iistiry' arqyly jattyg'y'dy oryndaimyz.

 «Tyshqan» jattyg'y'y

  • Alaqanymyzdy ashamyz, bas barmaq, shyldyr-shu'mek say'saqtaryn tu'iistirip arqyly jattyg'y'dy oryndaimyz

Barlyq  jattyg'y'lar  3 topqa bo'linedi:

1-top Qoldyn' bilekterine arnalg'an jattyg'y'lar:

  • eliktey' qabiletin damytady;
  • bulshyq etterdi jiyry'g'a birneshe y'aqytqa deiin saqtay' biligin damytady.
  • bir qozg'alystan ekinshi qozg'alysqa ay'ysy'g'a u'iretedi.

2-top  Say'saqtarg'a arnalg'an shartty statikalyq jattyg'y'lar:

  • Buryn alyng'an dag'dylardy jog'ary den'geide ju'zege asyrady ja'ne neg'urlym naqty qozg'alysty talap etedi.

3-top  Say'saqtarg'a arnalg'an dinamikalyq jattyg'y'lar;

  • qozg'alystyn' naqty koordinatsiiasyn damytady;
  • qol say'saqtaryn bu'gy'ge ja'ne jazy'g'a u'iretedi;
  • bas barmaqty basqa say'saqtarg'a qarama-qarsy qoiy'g'a u'iretedi.

Konky'rstar men olimpiadalar - https://talimger.kz

Respy'blikalyq qashyqtyq olimpiadalar — http://clever.zti.kz

Respy'blikalyq konky'rstar, ky'rstar, konferentsiialar men olimpiadalar — https://ukz.kz

Konky'rstar, konferentsiialar ja'ne olimpiadalar — https://tarim.kz

Halyqaralyq seminarlar, olimpiadalar men konky'rstar — https://mriks.ru

Halyqaralyq pedagogtar assotsiatsiiasy - https://iae.su

Atay'ly ertegiler - https://hansunqar.kz