Jan'a qazaq alfaviti
Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna, Ry'hani jan'g'yry'ymyzdyn' basty tiregi – latyn a'lipbiine ko'shy'

Maqala avtory: Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna
Jumys orny: "Mihailovka orta mektebi" KMM
Lay'azymy: qazaq tili men a'debieti mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 18.11.2018

Ry'hani jan'g'yry'ymyzdyn' basty tiregi – latyn a'lipbiine ko'shy'

Bir a'rip – bir dybys. Ry'hani jan'g'yry'ymyzdyn' basty tiregi – latyn a'lipbiine ko'shy'. Bul elin jan'a kezen'ge bag'yttag'an Prezidentimizdin' o'mirshen' ideiag'a negizdelgen bastamasy.

Jan'a a'lipbi tilimizdin' ma'rtebesin halyqaralyq da'rejedegi tilder qataryna eny'di maqsat etedi. Bul эkonomika, saiasat, ma'deniet siiaqty ay'qymdy salalardy alg'a tartady.

Latyn a'lipbii ken'inen qoldanysqa engen 1927-1940 jyldardyn' bederinde el arasyndag'y say'attylyqty joiy' basty o'zekti ma'sele bolg'an. Sol ken'estik kezen'indegi a'lipbi to'n'iregindegi tarihi tartysta latyn a'ripterin qazaqtyn' dybystyq ju'iesine meilinshe yn'g'ailap, jan'ashyl a'disterge jol ashqan T. SHonanov, A'.U'senov, N.To'requlov, T.Ju'rgenov, I.Qabylov sekildi qairatkerlerimizdin' en'bekterinin' zor u'lesi boldy. Olar jan'a a'lippege ko'shy'din' y'aqyt talabynan jan'a qog'am suranysynan ty'yndap otyrg'anyn, qazaq tiline qai a'lippe u'ilesetinin, oqy' men jazy'g'a jen'il bolatynyn tu'sindirip, ornyqty bailam jasap ketken.

Bu'gin ry'hani jan'g'yry'g'a bet burg'an shag'ymyzda otandyq g'alymdarymyz belgili bir a'lipbi ju'iesin qalyptastyrdy. Al biz, ustazdar qay'ymy — bul qog'amdyq man'yzy bar bastamany ju'zege asyry'g'a at salysamyz dep oilaimyn.

Qazaq tili ja'ne a'debieti
Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna, Ko'ptildi bilim – ma'denietti tulg'any qalyptastyry'

Maqala avtory: Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna
Jumys orny: "Mihailovka orta mektebi" KMM
Lay'azymy: qazaq tili men a'debieti mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 18.11.2018

Ko'ptildi bilim – ma'denietti tulg'any qalyptastyry'

El ta'y'elsizdiginin' man'yzdy nyshany – memlekettik til. Ol ta'y'elsiz ulttyn' ma'denieti men salt- sanasynyn', ry'hani bolmysynyn' tiregi. Til arqyly halyq o'zge halyqtardan erekshelenedi. Til – ulttyn' o'zgeden erek daralyg'yn anyqtaityn belgisi. «Qai ult bolsyn tili arqyly g'ana halyqtyn' o'zge ty'ys ja'ne ty'ys emes halyqtardan erekshe bolmysy men tabig'i qalpyn, o'zindik da'stu'rin ko'rsete alady»

N.A'.Nazarbaev

Qazirgi tan'da azamattarymyzdyn' alg'a ilgerilep, ku'n saiyn jan'aryp, tez qarqynmen damyp bara jatqan o'zgerisshen' o'mirge oidag'ydai sa'ikesy'i u'shin , qostildi bolyp qana qoimai, qaita ko'ptildi boly'y to'tenshe qajettilikke ainaly'da. Bulai istey' a'r azamattyn' o'zine de, o'zgege de tiimdi. Sondyqtan qazirgi qog'amda ko'p tildi boly' a'r adamdy ken' o'riske, tyn' o'mirge bastaityn jol eseptelmek. Jalpy ko'ptildi men'gery' degen ug'ym qazaq du'nietanymynda burynnan bar tu'sinik. Muny el basqary'shyg'a qoiylatyn talaptardyn' biri «jeti jurttyn' tilin bily'» ekendiginen baiqay'g'a bolady. Sebebi ata-babamyz ko'ptegen handyqtardyn' ko'shbasshysyna jeti o'nerdi men'gergen adamdy laiyq dep tanyp, sailag'an. «El qorg'ay'da – bes qary'yn tolyq paidalana bily'», «ata-babasynyn' salyp ketken a'det-g'uryp, salt-da'stu'rin bily'», «turmysty eldi mekennin' geografiialyq ornalasy'yna sa'ikes uiymdastyra bily'» ja'ne «ko'rshiles memlekettermen say'atty saiasi qatynas jasai bily'».

Sondyqtan bilim bery' ju'iesin damyty' – elimizde basty bag'yttardyn'  biri bolyp sanalady. Bul bag'ytta memleketimiz bilim bery' salasynda ko'ptegen reformalardy ju'zege asyryp jatqany barshag'a ma'lim. Solardyn' biri – «U'shtildilik» memlekettik bag'darlamasy. Bastay'yn elbasymyz N.A'.Nazarbaev salyp bergen bul bag'darlama qazaq tiline u'lken basymdylyq berip otyr. Bag'darlamanyn' basty maqsaty: Qazaq tilinin' ma'rtebesin ko'tery'; memlekettik mekemelerde is-qag'azdardy qazaq tilinde ju'rgizy'; ag'ylshyn tilin men'gerty'; orys tilin jetik bily'; a'r ulttyn' tilderin damyty', olardy saqtap qaly'g'a mu'mkindik jasay'; tilder garmoniiasynyn' birligine jol ashy'. «U'shtilidilik» bag'darlamasynyn' negizinde qazaq tili, orys tili, ag'ylshyn tilderin men'gery' ko'zdely'de. Orys tilin bily' – tarihi artyqshylyg'ymyz. Orys tili arqyly qazaqstandyqtar birneshe g'asyr boiy qosymsha bilim alyp, el ishinde de, shet jerlerde de o'z du'nietanymdary men aralasatyn ortalaryn ken'eitip jatyr. Ag'ylshyn tilin meg'gery' – jastarg'a a'lem tany'dyn' kilti bolmaq. Ag'ylshyn tilin bily' bizdin' jastarg'a sheksiz mu'mkindikter ashady. Ol – jaһandany'dyn' kepili. Qazaq tili – memlekettik til. Elimizdin' ta'y'elsizdiginin' nyshany. Qazaqstannyn' bolashag'y – qazaq tilinde, iag'ni qazaq tili – bolashaqtyn' tili.

Ko'ptildi bilim bery' degenimiz – oqy' u'rdisi barysynda eki ne odan da ko'p tilde bilim bery'. Memleketimizdin' mektep reformasynda qaralg'an u'sh tilde oqyty' – qazirgi zaman qajettiligi. Bu'ginde adam qyzmetinin' barlyq salalarynda jaһandany' u'rdisi oryn alg'andyqtan, bilim bery' salasynda qaita qarastyry'lar jetildiry'de. Sol sebepten aqparattyq-kommy'nikativtik quzyrlyqpen qatar, polima'deniettilik bu'gingi y'aqytta a'lemdik bilim bery' quzyrlyg'ynyn' basty bag'yttarynyn' biri retinde anyqtaldy. Osy turg'ydan alg'anda, bu'gingi bilim ordalary mektep oqy'shylarynyn' tilge degen qyzyg'y'shylyg'yn arttyry' maqsatynda u'shtildilikti engizy'din', ony tiimdi ju'rgizy'din' tyn' joldarynan izdenis taby'da.

Qazaq tili ja'ne a'debieti
Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna, Zamanay'i a'dis — ta'silderdin' tiimdiligi

Maqala avtory: Sandybaeva Albina Baimy'ldinovna
Jumys orny: "Mihailovka orta mektebi" KMM
Lay'azymy: qazaq tili men a'debieti mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 17.11.2018

Zamanay'i a'dis — ta'silderdin' tiimdiligi

 Uly pedagog: «Mug'alim bilimin u'zdiksiz ko'terip otyrg'anda g'ana mug'alim, al, oqy'dy izdey'di toqtatsa, mug'alimdigi de joiylady» degen bolatyn. Sondyqtan, qazirgi mug'alim bilim bery'de jan'alyqqa jany qumar, shyg'armashylyqpen jumys istep, oqy' men ta'rbie isine enip, oqyty'dyn' jan'a tehnologiiasyn sheber men'gergen jetekshi tulg'a boly'g'a tyrysy' kerek.

Ba'sekege tu'sken damyg'an qog'amda adamzat balasyn alg'a jeteley'de bilimnin' alar orny erekshe. Da'l qazirgi y'aqytta bilim bery' u'derisinde bolyp jatqan tu'rli o'zgerister adamnyn' mu'mkindikterine jol ashy', damy'yna, o'zine-o'zi seny'ine mol mu'mkindikter berip otyr.  Al u'irenip kele jatqan jas by'yng'a jol siltep, bag'yt-bag'dar bery' jan-jaqtylyqty talap etedi. «Mug'alim a'rdaiym izdeniste bolsa g'ana, sha'kirt janyna nur quia alady» — dep Ahmet Baitursynov aitqandai, mug'alimnin' izdenisi jan-jaqtylyg'y, quzirettiligi arqyly aiqyndalady. Bu'gingi ku'ni bilim bery'degi o'zekti ma'selelerdin' biri — pedagogtyn' bilimin ko'tery', onyn' zamanay'i tehnologiialardy jete men'gerip, syndarlylyqqa, ko'shbasshylyqqa beiimdey'. Sondyqtan zamanay'i mug'alim o'z ka'sibi qyzmetinde, jan'a jag'dailarda jumys istey'ge daiar boly' u'shin,  da'stu'rli oqyty'dy g'ana emes oqyty'dyn' jan'a a'disterin qoldanysqa engizy'i, biliktiligin arttyry'y kerek. Ozyq tehnologiialardyn' eny'i mug'alimnin' oilany' stilin, oqyty' a'distemesin o'zgertedi. Jan'a ta'silderdi paidalany' negizinde mug'alim de, oqy'shy da tabysqa jetip, bilimin shyn'dai tu'sedi. Qazirgi zaman talabyna sai a'r mug'alim o'z bilimin jetildirip, eski birsaryndy sabaqtardan go'ri jan'a talapqa sai innovatsiialyq tehnologiialardy o'z sabaqtarynda ku'ndelikti paidalansa, sabaq tiimdi, a'ri tartymdy, qonymdy bolary so'zsiz. Bilim sapasy oqy'shynyn' bilimge degen qushtarlyg'y men qyzyg'y'shylyg'yna bailanysty. Balanyn' bilim aly'g'a degen qushtarlyg'yn oiaty' u'shin bu'gingi ku'ni mug'alim ko'p izdenip, sabaqtyn' tiimdi o'ty'ine jumys jasay'y qajet.

Tiimdi pedagogikanyn' basty ta'sili – a'r oqy'shyny jeke tulg'a retinde qarastyry'. Bizdin' mindetimiz barlyq oqy'shynyn' bilim aly', maqsatqa jety' men synyp o'mirine qatysy' qabiletterin arttyry' u'shin ony tulg'a retinde erekshe damyty' bolyp tabylady.

Jan'a bilim mazmunyn engizy' arqyly oqyty' u'derisin o'zgerty'ge yqpal ete otyryp, dialog negizinde bilim bery' arqyly pa'n boiynsha oqyty' tiimdiligin arttyry'. Mysaly mug'alimder oqyty'dyn' dialogtik a'disterin engizy'ge arnalg'an a'dis-ta'silderdi tiimdi jol dep qarastyrady. Og'an  jay'ap aly' men toppen jumys jasay' ta'silderi jatady.  Na'tijesinde sabaq barysynda oqy'shylardyn' erkin so'iley'in, o'zindik pikirin aity', tulg'a retinde qalyptasy'yna jag'dai jasay'g'a, ushqyr oilay'yn qalyptastyry'g'a, oqy'shyny izdenimpazdyq pen shyg'armashylyqqa, da'leldi so'iley'ge dag'dylandyry'g'a bolatynyn baiqaidy. G'ylymi zerttey'ler na'tijeleri sabaqta dialogtin' man'yzdy ro'l atqaratynyn ko'rsetti. Oqy'shy dialog kezinde bilim alatynyn Vygotskiidin' oqyty' modeli joramaldag'an.

Jalpy, jan'ashyl tehnologiialar oqy'shyny oqy' quralynyn' nysanyna, o'zine bolashaqta jol, bag'dar taba alatyn tulg'ag'a  ainaldyrady.  Osylaisha oqyty'dyn' zamanay'i tehnologiialaryn qoldany' oqyty' a'disterinin' ko'ptegen tu'rlerin qoldany'dy talap etedi, ol oqyty'dyn' sapasyn ko'tery'ge, oqy'shylardyn' sabaqtag'y jumysynyn' na'tijeliligine, oqy'shylardyn' oqytylatyn pa'nge turaqty qyzyg'y'shylyg'yna a'ser etedi.