Шығармашылық бұрышы
Тамбайқызы Жайнагүл, Махаббат құлы

Мақала авторы: Тамбайқызы Жайнагүл
Жұмыс орны: Ақмола облысы, Жақсы ауданы, Рентабельный орта мектебі
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 18.03.2017

Махаббат құлы

 

Вокзал маңы. Әдетте ығы-жығы адам, ине шаншар жер жоқ болатын еді,  бүгін адам аяғы  сәл саябырлаған сияқты. Кешқұрым уақыттың бір жақсысы осы. Бірінші,екінші қабаттағы орындықтарда жолаушылап сөмкелерімен отырған адамдар болмаса, жүріп жүрген адамдар көрінбейді. Төплиімен дық-дық басып  жан-жағына бір қарап шолып өткен  Шахиста эскалаторға бір аяғын қойды да , екінші аяғын жылжымалы баспалдақ өзі-ақ көтеріп әкетті. Екінші қабаттың шеткі жағына қойылған орындықтағы адамдар танысын іздегендей бәрі де қылтиған басқа қарай қалған. Эскалаторға мінген жалғыз өзі еді. Сұңғақ бойы ап-анық  көріне қалды.  Жоғары көтерілген соң поезд жүретін жолға түсу үшін дәлізге алып барды. Жылдам табанын  еденге қойып түсіп үлгерді. Түзу жолмен өтіп бара жатып, шолғыншылар қуанып, көздері жайнап сала берді. Біреулері тіпті «красавица!», «девушка!» деп елеңдеткісі де келген. Дөңгелек мөлдір қоңыр көздер, қиылған ұзын қара қас, бұйраланып бір жақ бетіне түскен шаш ажарын аша түседі.  Өзінің сұңғақ қызыл плащ киінген  талдырмаш бойы соның себепкері болып тұрғанын білген Шахиста оған назар салмады. Тез басып кете берді. Сол-ақ екен ,артынан біреу шап беріп білегінен ұстап,бет-бейнесін көруге мұрша бермей құшағына қыса кетті.  Шахиста аяқ астынан болған жағдайдан үрейленіп,әлгіні кеудесінен аса долылықтың қарымымен  кері итеріп, сытылып шықты. Жалма-жан қай арсыз екен деген оймен қараса, Наурыз екен. Баяғы Наурыз ,өзінің жүріп жүрген жігіті Наурыз.

— Сен?

— Иә, мен жаным…Қайда кетіп барасың?

— Қайда болушы еді,үйге… Осыншама қорқытатындай не күн туды басыңа ?

— Қорқытпадым,қайта сен мені қорқыттың,телефон соқсам,алмайсың. Үзейік,шаршадым дейсің,ол не дегенің…Қалаға келгеніңді де айтпадың,әпкеңнен білдім…не болған саған ?

— Ештеңе. Көңілім суығаны рас…Трубканы көтеруге уақытым болмады, күні бойы жатақхана алудың қамымен жүрдім.

— Шахиста, бері жүрші, — деді Наурыз сақтандыру қоймасы орналасқан бұрышқа оңашаланбақшы болып. Көптің көзіне сүйелдей боп тұрған Шахистаға да епсіз көрініп, қарсылық білдіре алмады.

— Иә,не болды,айта бер…- деді Наурыз не себепті үзгісі келетінін білгісі келіп.

— Ештеңе. Тек менің көңілім суыды…Бұрынғыдай болмайды…

— Қалайша,Шахиста? Он бірінші  сыныптан бері бірге қол ұстасып, бірге мектеп бітіріп, арман қуалап Астанаға келдік. Сен оқуға түстің, мен жұмыс жасап жүрмін. Осының бәрі болашағымыз үшін. Қалайша көңілім суыды дейсің ? Сені ренжітетіндей не істеп қойдым ? Әлде басқа біреуді сүйіп қалдың ба? — деп Наурыз ет-жүрегі елжіреп, Шахистаға аянышты жүзбен қарады.

— Өтінем, жіберші,мен кетейін, поезым келеді қазір …- деді Шахиста жаймен ғана.

— Мені осылай бақытсыз етіп қалдырмақсың ба ? Бес жыл  дәлелдеген махаббатымның құны көк тиын болғаны ма ? Мәңгілік сүйіп өтем деп айтпадым ба өзіңе ? Кете бер, тастаймын десең қалауың білсін, бірақ, маған сенсіз өмір жоқ, оны сен жақсы білесің ғой, қазіргі поезына басылып өлем,сөйтіп қана менен құтыласың…

— Тыныштал, қайдағыны айтпа, мен сияқты қыздар көп, сені бақытты ететін қыз табылады.

— Шахиста, ол сөзді маған қалай айтып тұрсың, әлі түсінбеген екенсің-ау, сенің орныңды жүз Шахиста да баса алмайды, тек сен ғана керексің маған,өтінем, тастамашы, тастамаймын деші мені, — деп Наурыз жалынып жерге отыра кетті.Көзінен жас пар-парлап ағады. Айналадағы адамдардың көзі осы екеуінде. Ұялып, қысыла бастаған Шахиста :

— Наурыз, тұршы, ел-жұрттан  ұят болды, кейін сөйлесейік, қазір кетуім керек, — деп тұрғызып әлек. Наурыздың көнетін түрі жоқ.  Тастамаймын деп айтпасаң тұрмаймын деп қасарысып алған. Шахиста да еш қарекет қыла алмай жанында отыр. Кетіп қалайын десе, ессіз айтқан сөзі есіне  оралып, поездың жолында тұрған Наурызды елестетіп, шошып кетеді. Наурыз әлі жатыр алдында, енді тіпті бар денесімен жатып алған, өміріне өкініп, еденді жұдырығымен ұрып-ұрып алды. Ашуын кімнен аларын білмеген батырдай қара күшке салынды. Өксіп жылайды. Вокзал ішіндегілер бұларға әлдебір шоу қызықтағандай тесіле қарайды.  Титығы әбден құрып ұяттан қызарып, бұдан арыға соза алмай Шахиста :

— Тұр,кеттік, болды, тастайын деп жатқам жоқ сені, жылама, жігіттік намысыңды өйтіп қорлама, — деді аяп.

— Сен дегенде менде намыс жоқ, шынымен, тастамайсың ба мені, Шахиста? — деп басын көтеріп үміттене қуана қарады .

— Тастамаймын. Жүр кетейік бұл жерден,сыртқа шығайық. Наурыз жадырап, қызарған көзін сүртпестен, Шахистаны шолпылдатып сүйіп жатыр, көз жасымен жүзін жуып шықты.

Екеуі төменгі эскалаторға мініп, сыртқа шықты. Поезд келіп, есігі ашылып, жолаушыларды отырғызу жүргізіліп жатыр екен.

Наурыз бен Шахистаның ренжіскен сәттері көп,оның бәрі ұсақ дүние. Бірақ бұл өзгешесі еді. Осы сәтті Наурыз өз пайдасына шешті. Шахиста әлгінде шынын айтқан еді. Аттестат алып, қалаған оқуына түскеннен кейін оның өмірінде өзгеріс бар еді. Арман қала Астанада группаластарымен жақсы араласты, бірге жүрді ,колледждің қоғамдық жұмыстарына белсене қатысып, әр жердегі басқосу, конференция, кеш-думан, жиналыс, мейрамдарға арналған концерт, студентттік бірлестіктерден қалмай, достарының достарымен қоян- қолтық байланыс жасады. Жалпы айтқанда,Шахиста өте белсенді талапты студент . Оның қоңыр мөлдір көзі мен сырлы сөзіне қай жігіт болсын елең ететіндей. Онысын құрбыларына айтқан әңгімесінен естисің: бірде жатақхана ақшасын төлейін деп «Цеснабанк» филиалына келіп кезекке тұрса, бұған бір өзіндей студент жігіт көз алмай қарағанын, кейін бір жарым айдан кейін ол жігіт Шахисталардың дәріс өтетін аудиториясында бұлардан кейін басқа корпустан осында дәріске келетін боп шықты,сол кезде Шахистаны танып,жақындап оңаша шақырып алып танысқан екен;  тағы бірде «Ажар» сауда орталығынан өтіп бара жатып, өзінен үлкендеу жігіт  тоқтатып, жөн сұрасып, кетер кезде телефон нөмірін сұрасып, Шахиста бір танысқан жол жөнекейге нөмірін беруге арланып, ойдан құрай салған екен, ол сол мезетте әлгі жігіт звандап, бұл сіздікі емес қой, сіздікі болса, шырылдамағаны қалай деп қулыққа салып, қоярда -қоймай нөмірін алыпты, кешке Шахистаға сол жігіттен бір ұзын жолды өлең келеді;  тағы бірде бұған Исмаил деген түрік ғашық болады, оның сөздері барған сайын шындыққа айналатындай нақты сөйлей бастағанынан қорқып,Шахиста оған тұрмыс құрғанмын, мені мазалама деп теріс айналған. Оның сұлулығы мен  жайсаң мінезіне үлкендер де тәнті еді. Елдің зиялы адамдары, өнер иелері қатысатын іс-шараларда, шығармашылық кештерде олармен оңай тіл табысып,ризашылығын білдіріп,  бір-екі ауыз пікірін айтып та қалатын.  Олар да Шахистаға сүйкімді қыз ретінде қарайтын.Бір сөзбен айтқанда, Шахиста сұлулықтың символындай еді.  Шахистаның ақжарқын, өзіне баурап алғыш қасиетін білетін Наурыз  ондай жерлерге көп барма деп ескертетін. Оны тындайтын Шахиста жоқ, қазір небір жақсы-жайсаңды көріп қалмағанда, ертең көретін мүмкіндік болмайды деп қайырып салатын да көндіретін.  Соның әсері ме ,ол да салқынын тигізбей қоймады, Наурыздан алыстатқан «менмендігі» сол болды. Бұл Шахистаның тұрақсыздығы еді.  Бірақ, Шахиста ешқашан Наурызды төмендеткен емес, қайта керісінше, менің жігітім бар деп бәріне ашық айтатын. «Сұлусың» деп айтқанда бәрінің пікірі бір бөлек, Наурыздың пікірі бір бөлек, өз алдына бір төбе еді Шахиста үшін,өйткені басқалар бір күнде  таныса салып, сыртына қарап, бір сәттік арзан махаббатқа құнықса, ал Наурыз мәңгілік сүйіп өтетінін, басқа қызды елемейтінін ісімен де дәлелдейтін. Онысы екеуінің келешегі үшін  айтылған  алдағы арман жоспарынан білінетін еді. Сол үшін де қам-қарекет жасау үстінде. Наурыздың анасы жоқ, айтуынша үш жасында сары аурумен ауырғанда да келмеген. Апасының тәрбиесін көрген. Шахистаның ауылына ол сол он бірінші сыныпта көрші ауылдан келген. Екеуі сол кезде танысқан,содан бері жұбы жазылған жоқ. Айтуларына қарағанда, Наурыз бірінші боп ұнатып, сөз салған екен. Мектеп бітірген соң, өмірде тірегі болған ағасы қайтыс болып, оқуды тастап, басқалар қатарлы қолына кірпіш алып, балшық илеп, ұсақтан бастап құрылыс саласында прараб болып көтерілген өз ісінің маманы. Оқымаған демесең,өзіндік өмірге көзқарасы бар, оңы мен солын айыра білетін азамат. Ағылшын, түрік, араб тілдерін толық меңгермесе де, ауызекі сөйлеуде қарым-қатынас арқылы достарынан үйреніп, аздап сауатын ашқан. Адал да турашыл. Біреудің ақысын жемейді, өзінікін де жегізбейді. Қайырымдылығы да бар. Былтыр досы ақын қыз Сафураға кітабын шығаруға қаржылай демеушілік жасап, қол ұшын берген. Сол  үшін де достарына сыйлы. Оның жалғыз ғана әлсіздігі,өзінің айтуынша,Шахистаға келгенде өз дегенін жасата алмауы, өзінің  ездігі сол. Шахиста өте қырсық қыз, әрі өз дегені болмаса, бірден ренжіп сөйлеспей қалады, осындайда Наурыздың да зығырданы қайнайды,бірақ қыз баласына ол не істей алады, сүйгендіктен еркелігін көтереді. Еркек болса, баяғыда жақтан бір періп, құлата салу бұған жеңіл тиер, айызы бір қанып, айтқанын істетер еді, ұрғашы боп туылған соң, амал жоқ, қанша жыны келсе де, шыдап бағады. Бір жағынан Наурыз сол еркелігін ұнататын да еді,сондықтан күйіп-піспейді.  Кейде «ай,Шахиста-ай, алтыным менің» деп езу тартып тұрып, аузын ашып, қарқылдап күліп жеңілдеп алатын . Шахистамен бірге жүріп, оның ерке,қырсық мінезін көру рахат күйге бөлейтін.

Соңғы кездері вокзалдан кейінгі әңгімеден кейін Наурыз Шахистадан айырылып қалармын деген күдікпен болды. Шахистаның бір жағы аяғанынан тастамаймын дегені есіне қайта-қайта түседі. Сонда мүлдем сүймегені ме ? Жоқ,өзі сүйген Шахиста ондай болмаса керек.

Бірақ,мен мың жерден оны ақтағаныммен, махаббат құлы болған азаматты  Шахиста ардақтай алмады, өйткені, ол кезде оның жүрегінде басқа біреуге деген сезім оты тұтанып еді. Келбетінің келісті болғанымен, бойындағы тұрақсыздық әдеті опық жегізбей қоймады. Бір күні Наурызды тастады да кетті. Шахиста шын сүйе алмады, ал құлай сүйген Наурыз сүйдіре алмады.

Есіл дертті махаббаттың ешкімге пайдасы да, зияны да тимеді, тек екі жасты қыршын етті. Былтыр көктемде  Наурыз Шахистаны аңдып жүріп саябақта жігітімен бірге отырған жерінен ұстап алған. Көре сала ж.гіріп барып бас салды. Мықын жағын қолымен қысып, ернінен сүйіп отырған жігітті қақ маңдайдан жұдырықпен салып қалғанда, жігіт есінен танып қалады. Ал шошып кетіп тұра қашқан Шахистаны қуып жетіп, екі қолымен мойнынан қылқындыра бастайды. Ашу мен ызаның булыққан өксігі өз әрекетіне есеп беруге дәл осы сәтте дәрменсіз еді. Қанша қарсылық танытқанымен, талдырмаш мойыннан өтетін тыныс алу жолы бір сәтте тарылып, үзілді де кетті.

Наурыз бүгінде психиатрлық  аурухананың оңалдыру бөлімінде. Жатқанына – төрт ай. Бар тіршіліктің атауын ұмытса да, ұмытпаған аузында бір сөзі бар.

Ол – «Шахиста».

Барша адамзат табынатын сұлулықтың символы ретінде таңдалғандардың берік махаббаттың құлы болып байланған Наурыздай асыл азаматтарды бағалай алмай, тұрақсыздығының кесірінен қор болатыны өкінішті.

Мәңгілік ел
Тамбай Жайнагүл, Қазақстан — көп ұлтты мемлекет

Мақала авторы: Тамбай Жайнагүл
Жұмыс орны: Ақмола облысы, Жақсы ауданы, Рентабельный орта мектебі
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 18.03.2017

Қазақстан — көп ұлтты мемлекет

 

Мақтанамын тату-тәтті халқым бар деп,

Алаштың Ата Заңымен құралған құқым бар деп,

Жүз отыз ұлтпен отырғанда бейбітшілікте,

Айта алман шаңырағымның керегесі тар деп.

 

Өзге елмен Отанымның тең түсер терезесі,

Шекарасы қоршалған, нық қаланған іргесі.

Татулыққа қостайтын көш бастаса Елбасы,

Дайын тұрар қазақтың қара домалақ баласы.

 

Елбасы орнатып достықтың ордабасын,

Ассамблеямен дамытып ұлт қатынасын.

«Бейбітшілік пен достықтың» айқындап ұранын,

Көп ұлтты, ұлт өкілдері тұратын,

Қазақстан – туған жерім, мәңгі жасасын!

 

Ұлттық татулық – тұрақтылық негізі,

Саясатқа жол көрсетер анық бір ізі.

Ашық аспан астындағы ұлттардың,

Жылдан-жылға жақсарып жатыр тұрмысы.

 

Қазағым дархандығын аямаған өзгеге,

Кеңпейіл, жомарттық,тән қасиет біздерге.

Бақыт құшағында ұлы достық тербеледі

Төрінде байтақ қазақ елінің, ізгі жерде.

 

Поляк, латыш, үнгүш,еврей,

Удмурт,грек, мари, корей,

Славян, ұйғыр, болгар, қарашай,

Татумыз бәріміз – сен,мен демей.

 

Гете, Пушкин, Байрон, Абай,

Болса да өзге ұлттың өкілдері

Білімге құштарлықпен қақты таңдай,

Биік тұғырда еді достық сенімдері.

 

Қазақ, түрік, қырғыз,өзбек,

Аталас ежелден бауырмал өз ағам.

Шешен, татар, беларусь, кәріс,

Болмаған арасында ешбір керіс.

Чуваш, молдаван, армян, украин,

Мен қолымды жүрегіме қояйын:

Ант етемін дос болуға мәңгілік,

Ел-жұртым, бола гөр өзің көзайым!

                      Тамбай  Жайнагүл, Рентабельный орта мектебінің мұғалімі

 

Тест жинағы
Тамбай Жайнагүл, Абайтану курсына арналған тест жинағы

Мақала авторы: Тамбай Жайнагүл
Жұмыс орны: Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Жақсы ауданы
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 18.03.2017

Абайтану курсына арналған тест жинағы

Абайдың «Ескендір» поэмасына қатысты тест сұрақтары

 

  1. Поэмадағы оқиғалар қай елде болады ?

А.  Сауд Арабия

Ә. Египет

Б. Македония

 

  1. Ескендірдің әкесі кім ?

А. Теодор

Ә. Филип

Б. Августин

 

  1. Ескендірге берілген мінездеме :

А. Әділ, мейірімді, жанашыр

Ә. Қорқақ, зұлым, парасатты

Б. Мақтансүйгіш, қызғаншақ

 

  1. Ескендірдің алға қойған мұраты, арманы :

А. Үлкен қорған салу

Ә. Жер жүзін жаулау

Б. Халқын бай-дәулетті ету

 

  1. Адамдар Ескендірден неге қорыққан ?

А. Қанішер қаһарлығынан

Ә. Тым жас болғандықтан

Б. Айлакерлігінен

 

  1. Ескендір неше жасында патша болды ?

А.  20           Ә.   21               Б. 23

 

  1. Ескендір әскерімен қандай қиындыққа жолығады ?

А. Батпаққа батып кетеді

Ә. Елсіз щөлге тап болады

Б. Жау қоршауына алынады

 

  1. Ескендірдің көзіне жалтырап түскен сәуле не ?

А.  Мөлдір бұлақ

Ә. Аспандағы күн сәулесі

Б. Белгісіз сәуле

 

  1. Бұлақ суының дәмі қандай ?

А. Өзгеше, тәтті          Ә. Ащы, қышқыл            Б. Тұщы, тұзсыз

 

  1. Ескендір судын дәмін тексеру үшін суға нені салады ?

А. Балықты               Ә. Қолын                    Б.  Ыдысты

 

  1. Ескендір бұлақты басып алу үшін қайда келеді ?

А.  Тосқауылға          Ә. Бөтен елге                Б. Алтын қорғанға

 

  1. Қақпаның ар жағынан қандай дауыс естіледі ?

А. «Бұл – өте құнды жәдігер, саған рұқсат жоқ»

Ә. «Саған қақпаны ашып беремін, тек бір шартым бар»

Б. «Қақпаны саған ашар рұқсат жоқ,бұл — құдайға бастайтын қақпа»

 

 

  1. Қақпадан Ескендір қандай сый алады ?

А. Көп қап алтын    Ә.  Ағаш сандық         Б. Бір қу сүйек

 

  1. Ескендірдің ақылшысы:

А.  Платон                Ә.  Аристотель           Б .  Әль-Фараби.

 

 

  1. Ескендірге сүйектің қасиетін көрсету үшін не алдырады ?

А.  Таразы            Ә. Ақылшы уәзірлер      Б. Сандық

 

  1. Сүйекті немен теңестіреді ?

А. Ауыр заттармен             Ә. Темірмен         Б. Алтын-күміспен

 

 

  1. Сүйектің ауырлығын басқан не ?

А. Алтын          Ә. Топырақ            Б. Адам салмағы

 

  1. Қақпа иесінің Ескендірге сүйекті берудегі мәнісі не ?

А. Досының жанында төмендігін көрсеткісі келді

Ә. Ақылын тексеріп көргісі келді

Б. Дүниеге тойымсыздығын көрсеткісі келді

 

 

  1. Аристотельдің сүйекті берудегі жұмбағының шешуі қандай сөз болды?

А. «Бұл – сенің ең дұрыс шешімің»

Ә.»Бұл – адам көз сүйегі»

Б.»Бұл – сенің өміріңнің бақытты шағы»

 

 

  1. Поэманың соңында Ескендір не істейді?

А. Ақылға келмей, қақпаны құлатады

Ә. Ақылға келіп, әскерін алып кері қайтады

Б. Өз –өзіне қол жұмсайды

 

Абайдың қара сөздеріне тест сұрақтары

  1. Ызалы күлкі, бояма күлкі туралы Абай қай қара сөзінде айтады ?

А.  9                  Ә. 32            Б. 4

 

  1. Абай «бірінші қара сөзінде» нені ермек қылайын деп шешеді ?

А. Ғылым мен софылық

Ә. Ел  мен бала қамы

Б. Ақ қағаз бен қара сия

 

  1. Екінші қара сөзінде Абай қандай ұлттарды салыстырады ?

А. Сарт, тәжік, қазақ, қырғыз

Ә. Сарт, орыс, ноғай, қазақ

Б. Сарт, орыс, ноғай, түрік

   

  1. Абай қай  қара сөзінде  мақал-мәтелдерді сынға алады ?

А. 15,1               Ә.  29,6              Б.   37,16

 

  1. 39-қара сөзінде Абай бұрынғы ата-бабалардың бұл замандағылардан неше мінезін артық қояды ?

А.  4        ә. 3           б. 2

 

  1. «Мал жұтайды, өнер жұтамайды» деп қай қарасөзінде айтады ?

А. 11           ә. 29          б. 33

 

  1. Абай 32-қарасөзінде ғылымды, ақылды сақтайтын «сауытты « не деп айтады ?

А. Хақиқат       Ә. Мұхафаза           Б. Мінез

 

  1. «Естіген нәрсені ұпытпастыққа төрт түрлі себеп бар »(31-қарасөз), олар қандай ?

А. Көкірегі байлаулы берік болмақ, достарымен сырласып бөлісу керек, түсінбесең де жаттанды түрде есте сақтау, ой кеселі нәрселерден қашық болу керек

Ә. Көкірегі байлаулы берік болмақ, достарымен сырласып бөлісу керек, бірнеше уақыт қайтарып, көңілге бекіту керек, ой кеселі нәрселерден қашық болу керек

Б. Көкірегі байлаулы берік болмақ, сол нәрсені көргенде ғибратлану керек, бірнеше уақыт қайтарып, көңілге бекіту керек, ой кеселі нәрселерден қашық болу керек

 

  1. Абайдың 17-қарасөзінде өзара айтысатын кімдер ?

А. Қайрат, ақыл, жүрек, ғылым

Ә. Қайрат ,сенім, талап, достық

Б. Қайрат, махаббат, ақыл, ғылым

 

  1. Жетінші қара сөзінде Абай жас бала анадан неше түрлі мінезбен туады дейді ?

А. 3               ә. 4           б. 2

 

  1. Абай 9-қарасөзінде не айтады ?

А. Білім-ғылымның пайдасы туралы

Ә. Өз халқын жамандыққа қимайтыны туралы

Б. Құдайға бастайтын тура жолды хақиқат екені туралы

 

  1. Тегінде адам баласы, адам баласынан қандай қасиеттерімен озады дейді?(18-қарасөз)

А. Ақыл, сана, адалдық

Ә. Парасаттылық, әділдік, ұят

Б. Ақыл, ғылым, ар, мінез

 

  1. «Балаң бала болсын десең — …..» (25-қарасөз)тиісті сөзді қой:

А. Оқыт, мал аяма!

Ә. Үйрет, өзің көрсет!

Б. Ел ісіне бер!

 

  1. Сократ хакім мен шәкірті диалог құратын Абайдың қай қарасөзінде ?

А. 14                Ә. 42           Б. 27

 

  1. «Қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретұғының бір себебі» не ?

А. Ақылсыздығы мен білімсіздігі

Ә. Жұмысының жоқтығы

Б. Ешнәрсеге көңіл бөлмейтіндігі

 

Абайдың өлеңдеріне қатысты тест сұрақтары

 

  1. Абайда жылдың неше мезгіліне арналған өлеңдері бар ?

А. Тек жаз бен күзді суреттеген

Ә. Барлық 4 жыл мезгілін суреттеген

Б. Тек қыс мезгіліне арналған өлеңі бар

 

  1. Бес асыл іс пен бес дұшпан туралы қай өлеңінде айтылған?

А. «Интернетта оқып жүр»

Ә. « Жасымда ғылым бар деп ескермедім»

Б. « Ғылым таппай мақтанба»

  1. «Жайнаған туың жығылмай,

Жасқанып жаудан тығылмай,

Жасаулы жаудан бұрылмай,

Жау жүрек жомарт құбылмай…» өлеңінде қандай көркемдік құрал қолданылған ?

А. Аллитерация

Ә. Ассонанс

Б. Аллегория

 

4.Әннің маңызы туралы айтылатын Абайдың өлеңі?

А. «Қансонарда бүркітшы шығады аңға»

Ә. «Құлақтан кіріп бойды алар »

Б. «Сен мені не етесің?»

 

 

  1. «Гете – Лермонтав — Абай» байланысы болып,үш халықты табыстырған өлең?

А. «Қақтаған ақ  күмістей кең маңдайлы»

Ә. «Қараңғы түнде тау қалғып »

Б. «Сегіз аяқ»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Абайдың өлеңдеріне қатысты тест сұрақтары

 

  1. «Адамның бір қызығы – бала деген» Абай сөзі қай өлеңнен алынған ?

А. «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа»

Ә. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»

Б. «Айттым сәлем қаламқас»

 

2.»Ойында жоқ бірінің

Салтыков пен Толстой,

Я тілмаш, я адвокат

Болсам деген бәрінде ой,

Көңілінде жоқ санасы.» — үзінді қай өлеңнен алынған ?

 

А. «Өзгеге көңілім тоярсың»

Ә. «Сегіз аяқ»

Б. «Интернатта оқып жүр»

 

  1. Әнге айналған Абайдың өлеңі?

А. «Бөтен елде бар болса»

Ә « Жақсылық ұзақ тұрмайды»

Б. «Көзімнің қарасы»

 

  1. Абайдың өз қоғамындағы мәселелерге көңілі толмай жырлаған өлеңі?

А. «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»

Ә. «Сап, сап, көңілім, сап көңілім»

Б. « Білектей арқасында өрген бұрым»

 

  1. Қыздың портретін, сұлулығын суреттеген өлеңі?

А. «Өлсе өлер, табиғат, адам өлмес»

Ә. «Мәз болады болысың»

Б. «Ққатаған ақ күмістей кең маңдайлы»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       Абай өлеңдері бойынша тест тсұрақтары

 

 

 

  1. Абайдң қазақ әдебиетіне ұйқастың жаңа түрін әкелген өлеңі ?

А.»Бойы бұлғаң»

Ә. «Күз»

Б. «Сегіз аяқ»

 

  1. «Дұға», «Теректің сыйы», «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңдерін Абай кімнен аударған ?

А.   И.С.Крылов

Ә. М.Ю.Лермонтав

Б. А.С.Пушкин

 

  1. «Өгіз бен бақа » аудармасында өгіздей болғысы келген мақтаншақ бақа қайтеді ?

А. Суға секіріп кетеді

Ә. Іші жарылып өледі

Б. Сабырға келеді

 

  1. «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңінде Абай не айтады ?

А. Өлеңнің құрылысы, қадірі туралы

Ә. Өлеңнің керексіз дүние екенін айтады

Б. Өлеңге ешкімнің таласы жоқ екенін айтады

 

  1. «Жастардың күлкісі кетіп, бала шуламайтын, жас қатындар жыртық үйін жамайтын, күлкі-ойын, сейіл-серуені азайған жабырқанқы ауылды, жапырағынан айрылған ағашты»суреттейтін Абайдың өлеңі?

А. «Жазғытұры»

Ә «Қыс»

Б. «Күз»

 

Мектеп бағдарламасы бойынша Мұхтар Әуезовтың

«Абай жолы» романына арналған тест сұрақтары

(7-11 сыныптар аралығында)

 

  1. «Абай жолы» романы қалай басталады ?

А. Қодар мен Қамқаның жазасынан

Б. Абайдың оқудан келе жатқанынан

С. Құнанбайдың өмірін баяндаудан

 

  1. Есембай жырасында келе жатқандағы Абайдың жанында жүрген екі адам :

А.Оспан мен Майбасар

Б. Байтас пен Жұман

С. Байтас пен Жұмабай

 

  1. Абайдың ауылға келгенде Ұлжан сәлем бер деген адамы:

А. Ағасы

Б. Әкесі

С. Әжесі

 

  1. Ауылда Абайды жеңгелері қалай атаған:

А. Телғара

Б. Ызғұтты

С. Оспан

 

  1. Құнанбай кімдерді өлім жазасына кеседі?

А. Қодар мен Байсалды

Б. Қаратай мен Майбасарды

С. Қодар мен Қамқаны

 

  1. Романдағы Абайдың ең жақын досы:

А. Қаратал

Б. Жиренше

С. Сағит

 

  1. Қамқа Қодарға кім боп келеді ?

А. Әйелі

Б. Келіні

С. Қызы

 

  1. Қодар мен Қамқаны қалай өлтіреді ?

А. Аттың артына байлап

Б. Таспен атып

С. Түйенің өркешіне артып

 

  1. Қодар мен Қамқаның өлімін көрген соң Абаймен не болады?

А. Абай ауырып қалады

Б.Абай Семейге қайтып келеді

С. Абаймен ештеңе болмайды

 

  1. Шығыс ақындарынан Абай кімдерді оқыған?

А. Әл-Фараби, Тоныкөк

Б. Фзули, Науаи, Сағди.

С. Диккенс, Дарвин, Шиллер

 

  1. Романда не туралы айтылады?

А. Абайдың бүкіл өмірі туралы

Б. Абайдың ақындығы туралы ғана

С. Қазақ халқы туралы

 

  1. Абай қайда жерленген?

А. Қасқабұлақта

Б. Балашоқыда

С. Жидебайда

 

  1. Абайдың қосыла алмаған ғашығы:

А. Дәлдә

Б. Тоғжан

С. Әйгерім

 

  1. Пушкин аудармалары туралы қай тарауда айтылады?

А. «Қат-қабатта»

Б. «Шытырманда»

С.»Биікте»

 

  1. Абайдың ақын, данышпан болып қалыптасуына кім себепші болды?

А. Әкесі Құнанбай

Б. Әжесі Зере

С. Анасы Ұлжан

 

 

Мәңгілік ел
Тамбай Жайнагүл, Тәуелсіздік – ғасырдан жеткен ұлы күн!

Мақала авторы: Тамбай Жайнагүл
Жұмыс орны: Ақмола облысы, Жақсы ауданы, Рентабельный орта мектебі
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Порталға жариялану мерзімі: 18.03.2017

Тәуелсіздік – ғасырдан жеткен ұлы күн!

                          Тәуелсіздік –ғасырдан жеткен ұлы күн!

Бүгінгі күн – мерейі тасыған қазақтың,

Басына бақ қонып нұр шашқан азат күн!

Тарихтың дариясы соқса да толқынын азаптың,

Сенген  ғой бабам туарына ғажаптың.

 

Бұл күн – ғасырдың жүгін арқалаған ұлы күн,

Тәуелсіздік – шыңдағы еңсесі биік тұғырым.

Азаттық аңсаған арманы Абылайдың,

Ақиқатқа айналған қуанышты ұлы күн.

 

Тілегін қабыл алып тәңірім көктегі,

Қызғалдақ қырында гүл жайнап көктеді.

Құлпырып қазағымның дархан даласы,

Қуанды барша қазақ баласы.

 

Алақайлап дүрсіл қағып жүрек қақты,

Сүйіншілеп ел-жұрты тойлап жатты.

Шәкәрім, Ахмет, Әлихандар көксеген,

Бостандықтың арайлы ақ таңы атты.

 

Бүгінгі күн – мыңнан бір туған заңғарың,

Еңсеңді тіктеп төріңе жол бастадың.

Тәуелсіздік тірегің демеу болып,

Үмітке толып нұр шашып тұр аспаның.

Көңілімнің шабыт оты бұлқынып,

Тәуелсіздікті жырлаймын жыр қылып.

Бүгін менің асқақ рухым жанданып,

Қарыштап қанат қағам алға тік.

 

Шүкіршілк тәубесі келер санама,

Тәуелсіздік – тәу етер жалғыз кие,бағала.

Тәуелсіздік үшін жанын қиған жас қыршын,

Құрбан болған Қайраттайын жан аға!

 

Тәуелсіздігім – мерейлі мерекем жар салар,

Салтанатты думаным жетті ән салар.

Көзімнің қарашығындай қасиетті,

Тәуелсіздігім – шын бақытым, тамсанар.

 

Тәуелсіздік – көгімде самғар қыраным,

Желбіреп мәңгі тұра берсін байрағым.

Құтты болсын тәуелсіздік байлығың,

Шашуын шашып, шаттығын тойла,қазағым!

 

                       Тамбайқызы Жайнагүл, Рентабельный орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Қазақ тілі және әдебиеті
Тамбай Жайнагүл, Әліппені қайтару керек!

Мақала авторы: Тамбай Жайнагүл
Жұмыс орны: Рентабельный орта мектебі
Лауазымы: мұғалім
Порталға жариялану мерзімі: 18.03.2017

Әліппені қайтару керек!

Қазақ әдебиеті      10 -сынып                         Күні: 14.02.2017

Сабақтың тақырыбы: Шәкәрім Құдайбердіұлы. «Еңлік — Кебек» дастаны

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Оқушылардың Шәкәрім Құдайбердіұлы туралы білімдерін тексеру,дамыту; ақын өлеңдерінің идеясын ашу, рухани-адамгершілік қағидаларымен танысу,өлеңдерін нақышына келтіре оқи отырып,негізгі түйінді таба білуге дағдыландыру; Шәкәрім лирикасы мен Абай өлеңдерінің үндестігін тануда оқушыларды өзіндік ой қорытуға бағыттау.

Тәрбиелік: Шәкәрімнің өлеңдері арқылы оқушылардың рухани байлығын , адамгершілік қасиеттерін қалыптастырып, жаман мінезден аулақ болу,адами сезімді қастерлеу, сүйіспеншілік,ішкі рухани тазалыққа үйрету.

Дамытушылық: Оқушылардың қоғамға деген өзіндік көзқарасының қалыптасуына ықпал ету, өз ойларын еркін,нақты жеткізе білуге баулу, тіл байлықтарын шыңдау, өзін-өзі дамыту,коммуникативтік,оқу-танымдық құзіреттіліктерін дамыту.

Сабақтың түрі : ашық сабақ.

Сабақтың типі: дәстүрлі емес.

Сабақтың әдіс-тәсілдері: Интерактивті, машина, фиш-боун, ақылдың алты қалпағы, т.б.

Көрнекіліктер: «Дана сөздің дарасы» кітап көрмесі, плакаттар, слайд.

Сабақтың барысы :

1.Ұйымдастыру кезеңі : (1 мин)

а)Оқушылармен сәлемдесу,түгендеу;

ә)Сабақ мақсатымен, барысымен таныстыру.

  1. Үй тапсырмасын сұрау. (10 мин)

Абайдың «Евгений Онегин» аудармасынан үзіндіні жатқа айту

«Ойлау бутерброды» әдісі арқылы үйге берілген тапсырманы сұрау:әр оқушыға өткен тақырыпты бекіту мақсатында үлестірме сұрақ беріледі:

1.Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» деген өлеңінде айтқан бес асыл іс пен бес дұшпанды атаңыз ?

  1. «Абай- Гете- Лермонтов» рухани үндестігі болып, үш халықты табыстырған өлең ?
  2. Абай Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан неше үзінді аударған ?
  3. Жаңа сабақ Бүгінгі біздің сабағымыздың тақырыбы «Шәкәрім Құдайбердіұлы және оның өмірі мен шығармашылығы». Кейіпкер туралы шағын бейне жазба көрсетіледі және ақын өмірі мен шығармашылығы туралы тағы біраз мәлімет беріледі

 (Бейнебаян көрсетіледі:»Сиқырлы кітаптар» – 3 мин)

Оқушыларға Шәкәрім Құдайбердіұлына қатысты бір-бір сөйлем оқылады.

Оқушылар қолдарындағы дұрыс бұрыс таяқшаларымен бейнебаяннан көрген, естіген мәлімет бойынша жұмыс ітейді.

  1. Ол – Абайдың нағыз мұрагерлерінің бірі.
  2. Ол – жеті жасында әкесінен жетім қалған.
  3. Ол – «Қалқаман-Мамыр»,»Ескендір, «Еңлік-Кебек» помаларын жазған. »
  4. Ол – 30 жыл қараусыз қалған құдықта жатқан.
  5. Шәкәрім Құдайбердіұлы(18581931) –ақынжазушыфилософтарихшыкомпозитор 6. Ол – Париж, Стамбұл ,Еуропа кітапханаларына болған.
  6. Ол – 19 жасында Абай ағасының нұсқауымен «қазақ халқының шежіресін» жазып бастаған.
  7. Ол – халқын, «өнерлі, білімді елден» — орыс халқынан тағылам алуға шақырған.
  8. Оның шығармалары ең алғаш 1912 жылы Семейде «Қазақ айнасы» деген атпен жарық көрген.
  9. Ол – «Абай жолындағы» Шұбар есімді кейіпкердің протатипі.
  10. Ол – 1958 жылы 2 қазанда жазықсыз жазадан ақталады.

«Машина» әдісі. Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығын автомобильдің көрінісі арқылы түсіндіру.Оқулықта берілген ақын өмірі  туралы мәліметті мәтінді пайдалана отырып, оқушылармен бірге стрелка арқылы алға қарай жылжи отырып, ақынның өмір кезеңдерінен  сызба құрастыру

 

 

 

«Еңлік-Кебек» қысқа метражды фильмді тамашалау (Дастанның негізгі мазмұнын түсіну)

Қосымша мәлімет: Еңлік-Кебек (пьесасы) — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың трагедия жанрында жазған шығармасы[1]. Шығарма 1922 жылы жазылды және 1943 жылы жаңанұсқасымен жарықкөрді. Еңлік Кебек пьесасын жазған кезде М.Әуезов 21 жаста

болған.

Кейіпкерлері:

  • Абыз– Cәуегей қария. Құрметті шал. 80 жаста.
  • Таңшолпан– Абыздың әйелі, білімді, ел анасы болғандай ақкөңіл кемпір. 65 жаста.
  • Ақан, Қалампыр– Меймандос кәриялар, момын.
  • Еңлік– Ақанның қызы. Ашық, өжет, адуын, еркек мінезді, 20 жаста.
  • Кебек– Тобықтының атақты батырының бірі. 28 жаста.
  • Кеңгірбай– (Қабекең) Тобықтының қабырғалы, айдынды биі. Ел ішінде өте қадірлі, сөзі қабыл болатын дуалы ауыз. 60 жаста.
  • Көбей– Қабекең мен елдің арасындағы сөзді алып жүретін, пысық, жүйрік би. Қабекеңнің жұмбақтап айтатын сөздерін тез шешетіндіктен Көмей би деп атанған. 45 жаста.
  • Матақ, Кембай– Көбейден соңғы елдің басты адамдары.
  • Есен– Найманның батыры.
  • Жомарт, Еспембет– Найманның елшілері. Айтқан сөзінен қайтпайтын, қатты адамдар, жалғыз жуастауы Жомарт.
  • Қосдәулет– Дадан Тобықтының басты кісісі.
  • Қараменде– Дадан Тобықтының биі, ақ жүрек, ел қамқоры болған әділ, таза би. 75 жаста
  • Жапал– Ақанның малшы баласы.
  • Жәуетей– Кебектің жолдасы.

 

Жеке, жұптық жұмыс:

  1. «Жұлдыз» әдісі. Мұнда топ оқушылары кім?, қашан?, қайда?, неліктен?, қалай? деген сұрақтар бойынша ақынның өмірі мен шығармашылығына қатысты сұрақтар дайындайды.
  2. . «Фиш-боун» әдісі. Балық кейпінде сызылған тірек-сызба арқылы «Еңлік-Кебек» дастанын талдау (Мұғалім жетекшілігімен)
«Фишбоун»  белсенді оқыту әдісі.

  

 

 

Пайдаланатын мақсаты: Мәселені/тақырыпты талқылауға арналған жаттығу

Орындалу барысы: басы – тақырыптың мәселесі,   үстіңгі сүйектері –  тақырыптың

негізгі түсініктері,

астыңғы сүйектері – себептері,

құйрығы – мәселенің шешімі.

Қаңқадағы жазулар қысқа

болу керек, олар тірек

сөздерден немесе тақырыптың

негізгі ойын ашатын фразалар жазуы керек .

 

 

Сергіту сәті: Роза Рымбаеваның «Еңлік-Кебек» әнін тыңдау

 

Топтық жұмыс: «Қабырғадағы рөл» әдісі

Оқушылар Еңлік пен Кебектің  ажырамас егіздей сұлбасының ішкі жағына жағымды мінезін жазады, ал сыртқы жағына кейіпкерлер жайлы білгісі келетін , толғандыратын сұрақтар легін жазады.

  1. Сабақты бекіту.
  2. Үй тапсырмасын беру.Шәкәрім Құдайбердіұлының «Еңлік -Кебек» дастанын оқу, мазмұндау.
  3. Бағалау.

Оқушының аты-жөні: Өзін-өзі бағалау