Педагогика
Жайлаубаева Индира Жубаткановна, Ы.АЛТЫНСАРИННІҢ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Мақала авторы: Жайлаубаева Индира Жубаткановна
Жұмыс орны: Ы.Алтынсарин атындағы Рудный әлеуметтік -гуманитарлық колледжі
Лауазымы: арнайы пәндердің оқытушысы
Порталға жариялану мерзімі: 08.01.2018

Ы.АЛТЫНСАРИННІҢ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Ахметтей алып, Міржақыптай талантты тұлғалар дүние есігін ашқан киелі Торғай топырағының мақтан тұтар ұлдарының бірі де бірегей қараңғы қазақ даласына рухани сәуле шаша біліп, халықты білім алуға шақырған , жүрегінде жігер оты бар ұрпақты арман еткен ұлы ағартушы Ы.Алтынсарин. Оның қазақ балалар әдебиетінің атасы, ақын, этнограф, қазақ алфавитін жасаушы жаңашыл педагог ,қазақ тіліндегі алғашқы оқулықтың негізін қалаушы екендігін , мектеп табалдырығын алғаш аттаған оқушыдан бастап , есейіп , егде тартқан қарттарымыздың да білетіні айдан анық. Алтынсаринның өз халқын оқуға, өнерге үндеуі, надандыққа, зұлымдыққа қарсы шығуы, сол кездегі әлеумет өміріндегі теңсіздіктің бетін ашып, өмір шындығын көрсетуі, жастарды жақсылыққа, адамгершілікке тәрбиелеуі оның шығармашылығының негізгі арқауы десек, сонымен қатар қазақтың қазіргі ержеткен проза жанрының және балалар әдебиетінің де ең алғашқы негізін салушысы болды. Ыбырай Алтынсарин – жазба әдебиетіміздің төрінен берік орын алатын педагог-жазушы. Ұлтының ұлы ұстазы –бар саналы ғұмырын туған халқын өнер-білімді, жаңа заманның өркениетті,мәдениетті елдердің қатарына қосу жолына арнаған көрнекті тұлға. Ол өзінің педагогтік, ағартушылық, ақын-жазушылық тарихи қызметі мен талантын , үміт күттірер жас ұрпақты оқытып , сол заманның озық ғылымымен қаруландыруға белсене ат салысқан. Ұлы ағартушының өмір жолы мен халқына сіңірген адал қызметі мен рухани шығармашылығы жайлы қаламы жүйрік ,озық ойлы ғалымдар жете танысып ,зердеге түйіп зерттеп жүрген жайы бар. Мысалы, Кеңес дәуірінде де Ы.Алтынсаринның өмірбаяны, оның ағартушылық жолындағы жұмыстары, жазушылығы, педагогтік еңбектері, әр мәселеге көзқарастары жайлы жазылған мақала, таныстыру, зерттеулер көп: М.Әуезов, С.Мұқанов, М.Жолдыбаев, Ғ.Тоғжанов, Ә.Қоңыратбаев, Т.Тәжібаев, Б.Сүлейменов, Қ.Жармағамбетов, тағы басқалардың еңбектері бар. Алтынсаринға әр жағынан келіп, көптеген бағалы пікірлер айтқан — профессор А.Ф.Эфиров («Ыбырай Алтынсаринның педагогикалық қызметі», 1945 жыл)болса , ал Алтынсаринның өмірбаянын, ағартушылық, педагогтік ой-пікір, көзқарастарын молырақ қамтып, тереңірек зерттеген — педагогикалық ғылымдардың кандидаты Ә.Сыдықов болды Оның «Педагогическая идея и просветительство Ибрая Алтынсарина» (1949ж.) атты еңбегі ұлы ағартушының ұлылығын асқақтатып , тәрбиелік мәні зор шығармаларын тануда құнды еңбектердің бірі болып табылады. Бұл авторлардың екеуі де педагогика ғылымдарының маманы. Шындығында да аталмыш ғалымдардың зерттеулері оқырмандардың көңілін аударарлық жақсы еңбектер болып шықты. Жалпы, ғылымда ұлы ағартушының педагогикалық көзқарастары толығымен ашылды деуге негіз бар. Бірақ әлі күнге дейін аз зерттеліп келе жатқан –оның психологиялық көзқарастары жайлы мәселе.Бар өмірін ағарту тәлім тәрбие саласына арнаған осы қызметті өз өмірінің негізгі арқауы деп ойлаған үлкен жүректі ұстаздың адам жанын нәзік сезетін аса сезімтал психолог болғандығы айдан анық. Әйтсе де Ы.Алтынсаринның психологиялық көзқарастары жайлы зерттеу жүргізген ғалымдар қатары сирек. Солардың қатарынан оқ бойы озық тұратын көрнекті ғалым, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері Жарықбаев Құбығұл Бозайұлы болды. Ол Алаш қайраткерлерінің психологиялық және педагогикалық мұралары жөнінде бірқатар ғылыми еңбектер жазған.Оның ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты:Қазақстандагы психологиялық және педагогикалық ой-пікірлердің даму тарихы,этнопсихология мәселелері. Ол өзінің С.Қалиевпен бірге құрастырып жазған «Қазақ тәлім-тәрбиесі» атты кітабында Ы. Алтынсаринның психологиялық көзқарастарына кеңінен тоқталған болатын. Бірақ Ы.Алтынсарин псхологиядан арнайы тақырып зерттемеген, керісінше оның тәрбиелік мәні зор шығармаларының астарында психологиялық ойдың тамыры тереңге тартқан. Әсіресе, бала және оны тәрбиелеу жолдары, оқыту процесінің психологиялық педагогикалық негіздері, ұстаз мәселесі, қоғамдық психология мәселелері сияқты т.б жатқызуға болады.Алтынсаринның айтуынша, адамның сана сезімін негізінде тәрбие билейді де,оның жан-жақты тұлға болып қалыптасуына материалдық өмір жағдайлары емес,ағартушылық әрекетпен тығыз байланысты екенін аңғартады. Оның бір ғана «Бір уыс мақта» деген әңгімесінің көздеген мақсаты жастарды еңбексүйгіштікке, ұқыптылыққа тәрбиелеу болса, ал, «Асыл шөп» деген әңгімесінің мазмұны психологиялық түйінге негізделген. «Сабыр» термині психологиялық процесс болып табылатын еріктің сапаларының бірі ұстамдылыққа синонимдес болып келеді.Өмірде сабырлы бола білген адам , қандай жағдай да болмасын ұстамдылық танытса , қай кез де де ойлаған арманына, діттеген мақсатын жетеді. [3,75-82б]
Психологиялық мәнге толы тәрбиелік маңызы зор әңгімелерінің тағы бірі «Аурудан аяған күштірек».Мұнда жасөспірімінің шыдамдылық,сабырлылық,имандылық, адамгершілік сынды ерік-жігер қасиеттері көркем тілмен баян етіледі.Әңгіме желісінде абайсызда бір баланы арба қағып кетіп, аяғын сындырады.Болған жағдайды көзімен көрген анасы қатты қапаланып,есінен танады. Анасының жылап жатқанын байқаған бала бірден жылағанын қойып,тіпті сынған аяқты салып жатқанның өзінде дымын шығармайды.Ер жігітке тән шыдамдылық, сабырлылық, ұстамдылық таныта білген жас баланың бұл қылығы сынықшыны қайран қалдырады. Сынықшы баладан: «аяғың ауырмай ма, қабағыңды да шытпайсың ғой деп сұрайды.Анасына білдіртпей бала : «Ауырмақ түгіл жаным көзіме көрініп тұр,бірақ менің жанымның қиналғанын көрсе,әжем де қиналып,жүдемесін деп шыдап жатырмын»-депті. Кіп-кішкентай бала түн ұйқысын төрт бөліп тәрбиелеп өсірген анасының қабағына еш кірбің түспегенін қалап отыр. Ағартушының шағын ғана әңгімеде айтар ойы бала жүрегінің аңғарымпаз, сезімтал екендігімен ерекшелеп тұр.
Ы.Алтынсарин әңгімелерінің барлығы да балалардың жас ерекшеліктерін ескере отырып жазылған. Тілі жеңіл, мазмұны тартымды. Әңгімелердің негізгі көздеген мақсаты- ұстаз бен ата-ана ынтымақтаса отырып,баланың бойында ең ізгі қасиеттерді қалыптастыру. Сондықтанда болар, ұлы ағартушы жасөспірімдердің терең білім мен өнегелі тәрбиені бойға сіңіруі және де ақыл ой белсенділігін арттыра отырып, жан-дүниесін жақсарту мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті екенін ескертеді.
Ол –маңдай термен ,адал еңбекпен келген еңбек ғана өнімдірек болып адамның өмірге деген көзқарас көкжиегін кеңейтіп, оның бойында кішіпейілділік,мейірімділік, зеректік, әдептілік ,жинақтылық, жомарттық, шыдамдылық, табандылық сынды жақсы қасиеттердің қалыптасуына өздігінше әсері бар ,сондықтан ата-ана отбасында баланы кішкентай күнінен бастап ұғындырып тәрбиелеу қажеттілігін баса ескертеді. Мысалы : »Қыпшақ Сейітқұл»тақырыбындағы әңгімесінде де аянбай еңбек еткен адам ғана,өз мұратына жете алатынын баян еткен. Аталмыш әңгімесінде қазақ ауылының еңбексүйгіш ,отыз үйлі тобырдың басшысы Сейітқұлдың ақылдылығы мен тапқырлығын тамаша суреттеген. Ол адал еңбектің нәтижесінде өзіне де, өзгелерге де қол ұшын беріп, қиындықтан шығар жолды оңынан іздестіріп, өзен-сулы Қабырға деген жерге елін көшіріп келіп қоныстандырады.Аз уақытта халықтың еңсесін көтеріп, малды ауылға айналады. Халықтың тұрмыс тіршілігінің жақсарғанын аңғарғандар ойдан-қырдан көшіп келе бастайды. Сөйтіп тынымсыз еңбек , ұстамдылық пен шыдамдылық өз жемісін берді. Ал, кейіпкердің ағасы ұрлықтың жетегінде , ақыр аяғында қолға түсіп мерт болады. Ағартушы өз әңгімесінде « еңбек түбі жеңбек» дегендей, қандай қиындық болса да өз адал еңбегімен үлкен жетістіктерге жетуге болатынына оқушысын сендіре білген. Көркем әңгіменің шебері Ы.Алтынсарин дидактикалық әңгімелерінде кейіпкерлерінің жан сарайын, кәсіби ойлау қабілетін ұлттық рухта сипаттайды. Шағын әңгімелер жастарды еңбексүйгіштікке,ізгілікке,тапқырлық пен әрекетшілдікке ,ізденімпаздылыққа ,дұрыс өмір сүре білуге тәрбиелеуге негіздейді. [2,45б ]
Мектеп білім берудің негізгі буыны ретінде маңызды қызмет атқарады.Сондықтан да болар Ы.Алтынсарин тәрбиеші ,ұстаз , мұғалімдік өнер жөніндегі айтқандарында да психологиялық түйіндер аз емес. Ол оқу тәрбие процесінде мұғалім роліне айрықша маңыз берді, мектеп ісінің сан саласындағы жетістіктерді мұғалімнің білімі мен іскерлігіне ,беделі мен өз қызметін жан тәнімен сүйе білуінде деп түсінді. Ы.Алтынсарин мұғалімдердің оқыту тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыруын олардың педагогикалық және оқытушылық тәсілдерді меңгеру қажеттілігін баса айтты. Ұлтының ұлы тұлғасы өзінің ұстаздық қызметіне байланысты қазақ жастарын оқытып тәрбиелеу мәселесін ең басты мәселе деп есептей отырып , адам және оны тәрбиелеу жолдары, оқыту процесінің психологиялық ,педагогикалық негіздері;ұстаз мәселесі, қоғамдық психология мәселелеріне қалам тартқан.Білім беру ісінде ұстаздар қауымы бала жанын дұрыс түсіне алмай асығыс шешім қабылдап жатады. Оның салдары оқушының оқуға деген қызығушылықтың болмауына әкеп соғады .Осы орайда, ұлтының ұлы тұлғасы «Оқушылардың түсінбеушілігін оқытушылардың өз кінәсі деп білмей, оқушылардың зер салмайтандығынан деп білетін мұндай оқытушылардың қатты адасатыны айтпай-ақ түсінікті,-деп орынды айта білген. Бұдан шығатын қорытынды мұғалімнің әр кез жадында жүретін жәйт бала тәрбиесі, ұлт тәрбиесі, себебі бүгінгі мұғалім алдында отырған білімді, тәртіпті бала , елдің келер күнгі сенімі мен нұрлы болашағы. Қорыта келе ,шағын мақалада Ы.Алтынсаринның психологиялық көзқарастарын толық қарастыру мүмкін емес. Жалпы , айтылған ойдын түйіні ұлы ағартушының кез-келге жанрдағы еңбектерінің астарында психологиялық ойдың бар екендігін анықтап бергендей.[1,15-20б ]
Ғылым үздіксіз даму үстінде. Осыған орай, XXI ғ ғалымдары үшін зерттеуге тұрарлық , қаламмен қағазға түсіретін тақырыптар жетерлік Соның бірі Ы.Алтынсаринның психологиялық көзқарастарының өзі бір төбе, ауқымды тақырып .Ол енді уақыт еншісінде. Ұрпақ жалғастығы деген осы болар сірә!Қаншама жылдар, ғасырлар тарлан тарихтың қойнауына енсе де Ыбырай Алтынсарин есімі еш ұмытылмайды. Керісінше, оның тау тұлғасы жылдар өткен сайын биіктей түседі.

Әдебиеттер тізімі:
1. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев «Қазақ тәлім-тәрбиесі» – 1995;
2. Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматы кітап баспасы”, 2009 ;
3. Дербісәлин Ә. Ы., Ыбырай Алтынсарин. Өмірі мен қызметі туралы, А., 1965;
4. Тажибаев Т. Развитие просвещения и педагогической мысли в Казахстане во второй половине ХІХ века, А.-А., 1958.
5. Орынбеков М.С.»Ежелгі қазақтың дүниетанымы»А.1996ж

Педагогика
Киблер Наталия Ростиславовна, Направления воспитания

Мақала авторы: Киблер Наталия Ростиславовна
Жұмыс орны: Рудненский социально-гуманитарный колледж им И.Алтынсарина
Лауазымы: преподаватель специальных дисциплин
Порталға жариялану мерзімі: 15.11.2017

Направления воспитания

Тексты для фронтальной работы студентов

Умственное воспитание направлено на развитие интеллекта, познавательных возможностей, склонностей и дарований ученика. Его главная задача – вооружить школьников системой знаний основ наук. В результате их усвоения должны быть сформированы основы мировоззрения – системы взглядов на природу, общество, человеческие ценности, труд, смысл жизни, познание. Мировоззрение предполагает глубокое понимание явлений природы и общественной жизни, умение объяснять эти явления, определять свое отношение к ним, сознательно строить свою жизнь, работать, органически сочетая знания с делами.
Сознательное усвоение системы знаний содействует развитию логического мышления, памяти, внимания, воображения, умственных способностей, склонностей и дарований. Задачи умственного воспитания следующие:
• усвоение определенного объема научных знаний;
• формирование мировоззрения;
• развитие умственных сил, способностей и дарований;
• развитие познавательных интересов;
• развитие потенциальных возможностей личности;
• формирование познавательной активности;
• развитие потребности постоянно пополнять свои знания, повышать уровень общеобразовательной подготовки;
• вооружение учеников методами познавательной деятельности;
• формирование способов мышления, опыта творческой деятельности.
Непреходящая ценность умственного воспитания как важнейшей задачи школы сомнению не подвергается. Другое дело, что его содержание нередко направляется не на развитие личности, а на усвоение суммы знаний, умений и навыков. Из сферы образования иногда выпадают такие важнейшие его компоненты, как передача опыта различных форм и видов деятельности, эмоционально-ценностного отношения к миру, общения и т.д. В результате снижается образовательный уровень не только учеников, но школы как таковой.
Прогрессивные общественные деятели, ученые всех стран мира, в том числе и нашей, сетуют на попытки идеологизации образования, деформации истинного содержания знаний по истории, литературе, уводящие молодые умы в субъективизм идеологических противоборств. Большинство педагогов требуют постоянного обновления направленности образования с учетом быстроизменяющейся жизни.
Что может и что должна делать начальная школа? Сосредоточиться на основном и формировать прочные базисные знания, умения, нравственность и поведение. Потом на этот фундамент можно ставить сколько угодно задач любой сложности. Площадка с непрерывно текущими экспериментами, в которую превратили начальную школу, с этим не справляется и не помогает обществу выпускниками с нормальным начальным образованием. Для успеха нужны взвешенность и стабильность.Будем рассуждать просто. Школа – это место, где чему-то учат, что-то «ставят». В футбольной школе, например, «ставят» ногу, в художественной – руку и глаз, в вокальной – голос. А что должны «поставить» в обычной начальной школе? Здесь должны «поставить» ум ребенка, научить его пользоваться этим человеческим даром; сформировать незыблемые моральные нормы и основы нравственного поведения. Столетиями назначение начальной школы именно так и понималось.

Физическое воспитание – неотъемлемая составная часть почти всех воспитательных систем. Современное общество, в основе которого лежит высокоразвитое производство, требует физически крепких, выносливых, здоровых людей, способных с высокой производительностью трудиться на предприятиях, переносить повышенные нагрузки, быть готовыми к защите Родины. Физическое воспитание также способствует выработке у школьников качеств, необходимых для успешной умственной и трудовой деятельности.
Задачи физического воспитания:
• укрепление здоровья, правильное физическое развитие;
• повышение умственной и физической работоспособности;
• развитие и совершенствование природных двигательных качеств;
• обучение новым видам движений;
• развитие основных двигательных качеств (силы, ловкости, выносливости и др.);
• формирование гигиенических навыков;
• воспитание нравственных качеств (смелости, настойчивости, решительности, дисциплинированности, ответственности, коллективизма);
• формирование потребности в постоянных и систематических занятиях физкультурой и спортом;
• развитие стремления быть здоровым, бодрым, доставлять радость себе и окружающим.
Систематическое физическое воспитание начинается с дошкольного возраста, физкультура – обязательный предмет в школе. Существенным дополнением к урокам физкультуры служат разнообразные формы внеклассной и внешкольной работы. Физическое воспитание тесно связано с другими аспектами воспитания и в единстве с ними формирует всесторонне развитую личность.

Что может и что должна делать начальная школа? Сосредоточиться на основном и формировать прочные базисные знания, умения, нравственность и поведение. Потом на этот фундамент можно ставить сколько угодно задач любой сложности. Площадка с непрерывно текущими экспериментами, в которую превратили начальную школу, с этим не справляется и не помогает обществу выпускниками с нормальным начальным образованием. Для успеха нужны взвешенность и стабильность.Будем рассуждать просто. Школа – это место, где чему-то учат, что-то «ставят». В футбольной школе, например, «ставят» ногу, в художественной – руку и глаз, в вокальной – голос. А что должны «поставить» в обычной начальной школе? Здесь должны «поставить» ум ребенка, научить его пользоваться этим человеческим даром; сформировать незыблемые моральные нормы и основы нравственного поведения. Столетиями назначение начальной школы именно так и понималось.

Трудовое воспитание. Трудно себе представить современного человека, не умеющего плодотворно трудиться, не владеющего знаниями об окружающем его производстве и производственных отношениях, о применяемых орудиях труда. Трудовое начало воспитания – важный, проверенный веками принцип формирования гармонически развитой личности.
Трудовое воспитание охватывает те аспекты воспитательного процесса, где формируются трудовые действия, складываются производственные отношения, изучаются орудия труда и способы их использования. Труд в процессе воспитания выступает как ведущий фактор развития личности, как способ творческого освоения мира, обретения опыта посильной трудовой деятельности в различных сферах, как неотъемлемый компонент общего образования. Вокруг труда во многих педагогических системах концентрируется учебный материал. Труд – неотъемлемая часть физического и эстетического воспитания.
Правильно поставленное политехническое образование развивает трудолюбие, дисциплинированность, ответственность, готовит к осознанному выбору профессии.
Благоприятное воздействие на людей оказывает не любой, а лишь производительный труд, в процессе которого создаются материальные ценности. Производительный труд характеризуется:
1) материальным результатом;
2) организацией;
3) включением в систему трудовых отношений всего общества;
4) материальным вознаграждением.
Новые общественные и производственные реалии требуют эффективного решения предстоящей проблемы. Труд в школе, в том числе и познавательный, должен представлять собой целенаправленную, осмысленную, разнообразную деятельность, имеющую личностную и социальную направленность, учитывающую возрастные психофизиологические особенности учеников. Переосмысление назначения и характера школьного труда вызывает к жизни нестандартные подходы, включающие целый ряд альтернатив: от полного отказа от производственного и даже учебного труда до организации школьных предприятий, действующих по всем законам рыночных отношений. При этом внедряются новые технологии трудового воспитания, осуществляется дифференциация трудового образования, улучшается материальная база, вводятся новые учебные курсы. Конечно, начальная школа лишь приобщает детей к трудовой деятельности, но приобщение это должно быть настоящим.
Что может и что должна делать начальная школа? Сосредоточиться на основном и формировать прочные базисные знания, умения, нравственность и поведение. Потом на этот фундамент можно ставить сколько угодно задач любой сложности. Площадка с непрерывно текущими экспериментами, в которую превратили начальную школу, с этим не справляется и не помогает обществу выпускниками с нормальным начальным образованием. Для успеха нужны взвешенность и стабильность. Будем рассуждать просто. Школа – это место, где чему-то учат, что-то «ставят». В футбольной школе, например, «ставят» ногу, в художественной – руку и глаз, в вокальной – голос. А что должны «поставить» в обычной начальной школе? Здесь должны «поставить» ум ребенка, научить его пользоваться этим человеческим даром; сформировать незыблемые моральные нормы и основы нравственного поведения. Столетиями назначение начальной школы именно так и понималось.

Нравственное воспитание. Под моралью понимают исторически сложившиеся нормы и правила поведения человека, определяющие его отношение к обществу, труду, людям. Нравственность – это внутренняя мораль, это мораль для себя. Нравственное воспитание решает такие задачи, как формирование понятий, суждений, чувств и убеждений, навыков и привычек поведения, соответствующих нормам общества.
Нравственные понятия и суждения отражают сущность нравственных явлений, дают возможность понимать, что хорошо, что плохо, что справедливо, что несправедливо; со временем они переходят в стойкие убеждения и проявляются в действиях, поступках. Нравственные поступки и действия – определяющий критерий нравственного развития личности. Нравственные чувства – это переживания человеком своего отношения к нравственным явлениям. Они возникают у него в связи с соответствием или несоответствием его поведения требованиям общественной морали, побуждают к преодолению трудностей, стимулируют освоение мира.
В основе нравственного воспитания подрастающего поколения лежат как общечеловеческие ценности, непреходящие моральные нормы, выработанные людьми в процессе исторического развития общества, так и новые принципы и нормы, возникшие на современном этапе развития общества. Непреходящие нравственные качества – честность, справедливость, долг, порядочность, ответственность, честь, совесть, достоинство, гуманизм, бескорыстие, трудолюбие, уважение к старшим. Среди нравственных качеств, рожденных современным развитием общества, выделим уважение к государству, органам власти, государственной символике, законам, Конституции, честное и добросовестное отношение к труду, патриотизм, дисциплинированность, гражданский долг, требовательность к себе, неравнодушие к событиям, происходящим в стране, социальную активность, милосердие.
Что может и что должна делать начальная школа? Сосредоточиться на основном и формировать прочные базисные знания, умения, нравственность и поведение. Потом на этот фундамент можно ставить сколько угодно задач любой сложности. Площадка с непрерывно текущими экспериментами, в которую превратили начальную школу, с этим не справляется и не помогает обществу выпускниками с нормальным начальным образованием. Для успеха нужны взвешенность и стабильность. Будем рассуждать просто. Школа – это место, где чему-то учат, что-то «ставят». В футбольной школе, например, «ставят» ногу, в художественной – руку и глаз, в вокальной – голос. А что должны «поставить» в обычной начальной школе? Здесь должны «поставить» ум ребенка, научить его пользоваться этим человеческим даром; сформировать незыблемые моральные нормы и основы нравственного поведения. Столетиями назначение начальной школы именно так и понималось.

Эстетическое воспитание – еще один базовый компонент воспитательной системы, обобщающий развитие эстетических идеалов, потребностей и вкусов у воспитанников. Задачи его условно можно разделить на две группы – приобретение теоретических знаний и формирование практических умений. Первая решает вопросы приобщения к эстетическим ценностям, вторая – активного включения в эстетическую деятельность. Задачи приобщения:
• формирование эстетических знаний;
• воспитание эстетической культуры;
• овладение эстетическим и культурным наследием прошлого;
• формирование эстетического отношения к действительности;
• развитие эстетических чувств;
• приобщение школьников к прекрасному в жизни, природе, труде;
• развитие потребности строить жизнь и деятельность по законам красоты;
• формирование эстетического идеала;
• формирование стремления быть прекрасным во всем: в мыслях, делах, поступках, внешнем виде.
Включение в эстетическую деятельность предполагает активное участие каждого воспитанника в созидании прекрасного своими руками: занятия живописью, музыкой, хореографией, участие в творческих объединениях, группах, студиях и т.п.
Эстетическое воспитание в современной начальной школе еще не соответствует всем требованиям развития эмоциональной сферы, эстетического сознания личности. Сегодня концепция общего среднего образования и федеральная программа развития школы предполагают новые пути улучшения качества эстетического воспитания. Стройное здание эстетического воспитания, которое предстоит построить в школе, должно опираться на фундамент искусства. Школа не продвинется вперед на пути гуманизации до тех пор, пока предметы художественного цикла не займут достойного места в образовательном процессе, пока не пойдут от них лучи человеческой доброты, красоты и духовности на остальные предметы, на жизнь школы.
Что может и что должна делать начальная школа? Сосредоточиться на основном и формировать прочные базисные знания, умения, нравственность и поведение. Потом на этот фундамент можно ставить сколько угодно задач любой сложности. Площадка с непрерывно текущими экспериментами, в которую превратили начальную школу, с этим не справляется и не помогает обществу выпускниками с нормальным начальным образованием. Для успеха нужны взвешенность и стабильность. Будем рассуждать просто. Школа – это место, где чему-то учат, что-то «ставят». В футбольной школе, например, «ставят» ногу, в художественной – руку и глаз, в вокальной – голос. А что должны «поставить» в обычной начальной школе? Здесь должны «поставить» ум ребенка, научить его пользоваться этим человеческим даром; сформировать незыблемые моральные нормы и основы нравственного поведения. Столетиями назначение начальной школы именно так и понималось.

Психология
Жайлаубаева Индира Жубаткановна, Бастауыш сынып жасындағы оқушылардың мектепке дайындығын тексеретін психологиялық тапсырмалар

Мақала авторы: Жайлаубаева Индира Жубаткановна
Жұмыс орны: Ы.Алтынсарин атындағы Рудный әлеуметтік-гуманитарлық колледжі
Лауазымы: арнайы пәндердің оқытушысы
Порталға жариялану мерзімі: 14.06.2017

Бастауыш сынып жасындағы оқушылардың мектепке дайындығын тексеретін психологиялық тапсырмалар

Барлығымызға мәлім мектеп табалдырығын алғаш аттаған бастауыш сынып жасындағы бала үшін негізгі іс-әрекет ойыннан оқуға көшетіні жасырын емес. Себебі кішкентай күнінен оның басты әрекеті ойын болып келгендіктен бірден мектеп партасына ұзақ уақыт отыру, мұғалімнің үйреткенін санаға тоқу , тәртіпке бағыну т.б саналы әрекеттерді белсенді атқару қиынға соғады.Ал мұғалім үшін баланың білім деңгейі , тәрбиелік мүмкіндігі, психологиялық дайындығынан мәліметтер оқу жылының басында жеткілікті бола бермейді.
1 сыныпқа қабылданатын оқушылардың білімін тексеру және бағалау үшін төмендегідей бақылау жұмысын ұсынамын. Бұл арқылы балалардың мектепалды даярлық сыныбында алған білімінің орташа көрсеткішін шығаруға болады. Қортындысында мұғалім әр оқушының қаншалықты мектепке дайындығын тексере алады.
1 — нұсқа
Атыңды жаз:……………………………………………………….

Неше жастасың:………………………………………………

1. Дауысты дыбыстарды көрсет
М, Б, У, П А, Е, Ы, І,Ж,Қ,О,Т,Ө
2. Дауыссыз дыбыстарды көрсет
Ы, І, Л, Т, Ш, Р, Е Й,Ш, Н, Д, С,А,К,О,П,І
3.Бір буынды сөзді тап
сән , Әтеш, атай,киім,қаймақ
4. Екі буынды сөзді тап
Күн,мектеп,сағыз,қайшы,қала
5. Дауысты дыбыстан басталып тұрған сөз
қармақ, ору,балық,қала,дала,пысық
6. Дауыссыз дыбыстан басталып тұрған сөз
арна, уыс,ыдыстар,сағат,асыл,өрік

7. Қосу және азайту таңбаларын жаз:

2 * 3=5 7* 4=3 2* 4= 6 5* 2=7 4* 3 =7 6* 2= 4
8. « Адасқан әріптер» ойыны.Әріптерден жануарлардың атын құрап айт.
1.Ысқым — ………………………….

2.ышқнат — ………………………. 3.ақырсқ — ………………………..
4.кітлү- ……………………… .. 5.рсантыа — ……………………………
9 . Жұлдызшалардың орнына көрші сандарды жаз
5 6 7 * * 9 * * * 9 8 * * *

6 * 8 * 4 5 * 7 8 * 3 * 5*

10. Сөздерді жаз.
Балапан……………………………
Жамбыл……………………………
Ыстық……………………………….
Сурет………………………………

2-нұсқа
1. Дауысты дыбыстар қатарын көрсет
Қ, Е, С, І,О, Е, Ы, І, М, Б, У, Н,І,Ы,А
2. Дауыссыз дыбыстар қатарын көрсет
Ы, І, Л, Т, Ш, Р, Е Й,М, Н, Д, С,П,Ө,І
3.Бір буынды сөзді тап
доп, Әтеш, қала, бала,айна
4. Екі буынды сөзді тап
түс, бұлт,дала,ақ,сән,дән
5. Дауысты дыбыстан басталып тұрған сөз
күрте,ана, қала,балық,мектеп
6. Дауыссыз дыбыстан басталып тұрған сөз
айна,ыдыс, мектеп,алма,анар,асыл

7. Қосу және азайту таңбаларын жаз:

4* 1 =5 6* 4=2 3* 4= 7 5* 4= 9 4* 4 =8 7* 2= 5

8. « Адасқан әріптер» ойыны.Әріптерден жануарлардың атын құрап айт.

1.Ысқым — ………………………….

2.ышқнат — ………………………. 3.ақырсқ — ………………………..

4.кітлү- ……………………… .. 5.рсантыа — ……………………………

9 . Жұлдызшалардың орнына көрші сандарды жаз
4 5 6 * *9 * * * 9 8 * * *

9 * 11* 4 5 * 7 8 * 3 * 5
10.
Сөздерді жаз.
Астана……………………………
Абай……………………………
Қазақстан……………………………….
Рудный ………………………………

Бағалау шкаласы

Өте жақсы – 3 ұпай
Орташа — 2 ұпай
Нашар — 1 ұпай

Мүлдем жауап бермесе- 0 ұпай
27-24 ұпай «өте жақсы»
23-20 ұпай «жақсы»

19-16 ұпай «орташа»
15-13 ұпай «өте төмен»

Білім берудің негіздері
Жайлаубаева Индира Жубаткановна, Өрлеу өрге жетелейді

Мақала авторы: Жайлаубаева Индира Жубаткановна
Жұмыс орны: Ы.Алтынсарин атындағы Рудный әлеуметтік-гуманитарлық колледжі
Лауазымы: Қостанай облысы Рудный қаласы
Порталға жариялану мерзімі: 14.06.2017

Өрлеу өрге жетелейді

Жаңашыл мұғалім бүгінгі заман талабы. Соңғы жылдары еліміздің үздіксіз білім беру кеңістігінде озық технологиялар білім сапасын көтерудің нақты нәтижеге бағытталған кепілі болып отырғаны баршаға мәлім. Сондықтан да мұғалімнің маңызды қызметінің қоғам алдындағы жауапкершілігі арта түсті. Осыған орай барлық педагогтердің білім шеңберін кеңейтіп қана қоймай , кәсіби біліктілігін арттыру мақсатында елімізде «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 17 ақпандағы № 232 қаулысымен құрылды. Білім орталығының жалпы қызметінің негізгі мақсаты әлемдік және қазақстандық озық тәжірибені енгізу негізінде жоғары сапалы білім беруді қамтамасыз ететін педагог кадрлар біліктілігін жүйелі түрде арттыру. Қазіргі таңда білім беру жүйесінің басшы және ғылыми-педагогикалық қызметкерлерінің біліктілігін арттыратын республикалық институт пен 16 облыстық және Астана, Алматы қалалық біліктілікті арттыру институттары Ұлттық орталықтың филиалдары ретінде анықталып жемісті жұмыстар атқаруда.
Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Ұлттық орталықтың филиалдарының бірінен саналады. Облысымыздағы беделді мекеме білім саласына қатысы бар барлық мамандарға өте жақсы таныс. Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты өзіндік даму жолында сан қырлы асуларды бағындырып, биік белестерден өткен болатын.
Ең қызығы біліктілікті арттыру тек Тәуелсіздік жылдардан кейін ғана қолға алынған жоқ . Аталмыш мәселе бұрыннан білім басқармаларының білікті басшыларының күн тәртібінен түскен емес . Сөзіме дәлел, 1937 жылдың қыркүйек айында Қостанай облыстық білім беру бөлімі жанында әдістемелік кабинет құрылып , кейіннен 1948 жылы мұғалімдерді жетілдіру институты қайта ұйымдастырылып өз жұмысын жандандыра түсті. МЖИ-ның тұңғыш директоры И. Г. Гриненко болды.Ол өзіне тапсырылған қызметті бар жан-тәнімен беріліп абыроймен атқарды. Облыс аймағында білім беру қызметкерлерін біліктілікті арттыру жүйесіне орасан зор үлес қосқан директорлар есімі тарихта мәңгіге қалмақ. Олар : П.Н.Рузанов, В.Н.Колесник, Г. Н.Золотухин, Ю. С.Мануйлов, Т.А.Климчук, А.К.Жаркенов, А.Б.Шалгимбеков, Т. С.Ермағамбетов.
МЖИ –ның ынтымағы жарасқан ұжымына Қазақ КСР ағарту Министрлігі мен ағарту, жоғары мектеп және ғылыми мекемелердің қызметкерлерінің кәсіптік одағы орталық комитетінің ауыспалы Қызыл Туы берілді.Мақсатты жолда маңдай термен келген еңбектің өз бағасын алуы заңдылық .
Уақыт өте келе Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты алғашқы құрылған жылдардан өзгеше , өзіндік бағытпен жұмыс жасауда.
2012 жылдың қазан айында – Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің «Қостанай облысы бойынша педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру және қайта даярлау институты» РМҚК-ы «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының филиалы Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтына» қайта ұйымдастырылды . Әйтсе де алға қойған мақсат-міндеттер өз тұғырынан ешбір түскен емес. Бүгінде республикадағы ең таңдаулы филиалдардың бірі.
Жаңашылдыққа жаны құмар білімді басшы Слесарь Марионелла Васильевна басшылық етіп отырған «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының филиалы Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтында «Мектепке дейінгі және бастауыш оқыту ,тұлғаны тәрбиелеу» мен «Білім беру үрдісін психологиялық –педагогикалық қолдау» кафедралары жұмыс жасап келеді. Сонымен қатар білім берудің мазмұнының сипаты толықтай өзгеруіне байланысты 2013 жылдың наурызында Деңгейлік бағдарламалар орталығы құрылды. Орталық қызметінің мақсаты — деңгейлік бағдарламалар бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыруды сапалы ұйымдастыруды қамтамасыздандыру.Біліктілікті жетілдіру үдерісін бүгінгі күн талабына сай жаңаша ұйымдастыруды қолға алған институттың өзге мемлекеттік мекемелер сынды өзіндік жұмыс жасау стилі қалыптасқан.
Институт ұжымы көрнекті педагог Ы.Алтынсарин мұрасын насихаттау және ұлт ұстазын ұлықтау мақсатында көптеген айтулы шараларды ұйымдастырды. Сонау 1981 жылдан бастап институт қабырғасында облыстық Алтынсарин педагогикалық оқуларын өткізу игі дәстүрге айналды. Биылғы жылы Ы.Алтынсариннің туғанына 175 жылдығына орай игі шараларды ұйымдастыруды қолға алған. Соның бірі ретінде «Ыбырайдың ізбасарлары» Қостанай облысының педагогикалық қызметкерлері туралы деректер банкінің«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамының филиалы Қостанай облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің
біліктілігін арттыру институтының төл сайтында жинақтап орналастырылуы көңілге нұр ұялатады. Облысымыздың бетке ұстар ұлағатты ұстаздарының есімін біліп қана қоймай олардың тынымсыз еңбек жолымен жақынырақ танысу жас мамандар үшін таптырмас рухани азық.
Сонымен қатар үнемі педагогикалық-психологиялық бағыттағы вебинарлар мен конференциялар , марафондар және олимпиадалар т.б іс-шаралар жоғары деңгейде өткізіледі.
Ал, өңіріміздің барлық аймағынан курс тыңдаушылар тренерлердің қызметіне дән риза. Әр дәріс сайын педагог тренерлер оқытудың әдіс-тәсілдерін теориялық түрде меңгертіп қана қоймай, оны тәжірбие барысында көрсетіп заман сұранысына орай жаңашыл білімді меңгертеді.
Әр курстың соңында қатысушылардың барлығы электрондық жүйеде тест тапсырмаларын орындайды.Тест нәтижесі бойынша біліктілікті арттыру туралы сертификат беріледі. Қатысушылар арасынан 100 пайыз білім дәрежесін көрсеткен үздік тыңдаушылар анықталып сайттың құрмет тақтасына жазылып отырылады.Мұның өзі кез-келген ұстаздың өз мамандығына деген қызығушылығын арттыра түсіп, курстың тақырыбын толық меңгеруге саналы түрде бағыттайды
Курс тыңдаушыларының қатарында өз мамандығының хас шеберлері мен ұстаздық жолға енді ғана аяқ басқан жас мамандар бар. Олар бір-бірімен тәжірбие алмасып, өз білімдерін одан әрі жетілдіре түседі. Өзара тәжірбие алмасу кәсіби шеберлікті шыңдай түсетіні рас.
Сөз соңында өрлеуліктерді кілең кәсібилердің жинақталған командасыдеуге де болады.Болашақта қол жеткізетін жетістіктерінің ұлғая түсетініне сенімдімін.

Жайлаубаева Индира Жұбатқанқызы,
Ы.Алтынсарин атындағы
Рудный әлеуметтік-гуманитарлық
колледжінің арнайы пәндердің оқытушысы.

Қазақ тілі және әдебиеті
Жайлаубаева Индира Жубаткановна, Ұлтының ұлы тұлғасы

Мақала авторы: Жайлаубаева Индира Жубаткановна
Жұмыс орны: Ы.Алтынсарин атындағы Рудный әлеуметтік-гуманитарлық колледжі
Лауазымы: арнайы пәндердің оқытушысы
Порталға жариялану мерзімі: 15.06.2016

Ұлтының ұлы тұлғасы

«Мұхтар Әуезовтің шығармашылық мұрасы-адамзаттың байлығы»
Н.Назарбаев

Қазақстан — тәуелсіз ел. Тәуелсіздіктің көк туы көгімізде желбіреп , азаттықтың ақ таңы атқалы 20 жылдан асты. Өз алдына дербес ел болған Қазақстанның , оның кең байтақ жерінде бейбітшілікте мекен еткен халқымыздың ұлылығын ұлықтай білген , қазақ әдебиеті мен мәдениетінің төрінен орын алар ұлы тұлғалар жетерлік. Солардың бірі де бірегейі XX ғ қазақ әдебиетінің заңғар биігі, тәрбиелік жағынан мазмұны құнды шығармалары арқылы қазақ халқын дүние жүзіне танытқан ұлы тұлға Мұхтар Омарханұлы Әуезов.
Тамаша талант иесі М.Әуезов бұрынғы Семей уезінің Шыңғыс болысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы) тумасы. Ол 1897жылы қарапайым отбасында дүниеге келген.Арқа сүйеп пір тұтқан асқар таудай Әкесі Омархан мен немересінің болашағынан үлкен үміт күткен атасы Әуез көзі ашық, көңілдері нұрлы адамдар болған. Мұхтар атасының қолында өскен .Жастайынан білімге құштар бала Мұхтарды алғашында атасы Әуез мұсылманша сауат аштырып ,хат танытқан.Бос уақытында ел аузында жүрген қиссалар мен аңыздарды,өлең жырларды тыңдатып ұлтының рухани мұрасынан сусын қандыртып өсірген. Атасы Әуез бен әжесі Дінасылдың тәрбиесінің ықпалымен бала Мұхтар Ұлы Абайдың өлеңдерін алты жасынан бастап –ақ жатқа білген. Себебі, Әкесі Омархан, атасы Әуез Абай ауылымен көршілес тұрған . Әуездің өзі де Абай Құнанбаевтың шығармаларына ерекше мән беріп , қызығушылық танытқан. Сол заманның ескіше сауатты, түрік, парсы әдебиетінен хабары мол, еліне қадірлі адам болған.Сондықтан болар атасы Әуездің ықпалымен бала Мұхтардың көркем әдебиетке деген қызығушылығы ерте жасынан байқалды. Ал қазақ әдебиетке М.Әуезов ең алдымен Абайды танып , оның мол мұрасын біліп келді. Сөзіме дәлел, 1928 жылғы «Өз жайымнан мағлұмат» атты өмірбаянында жазушы: «Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемін. Менің бала күнімнен ішкен асым, алған нәрімнің барлығы да Абайдан. Таза әдебиет сарынына бой ұрғанда маған Абай деген сөз қазақ деген сөзбен теңбе-тең түскендей кездері бар сияқты. Абайды сүюім үнемі ақылдан туған, сыннан туған, сүйіс емес, кейде туған орта, кір жуып, кіндік кескен жерді сүюмен барабар болатыны бар» деп жазды. Шындығында , жазушының өзіндік шығармашыл тұлға болып қалыптасуына , Абай туындыларының әсері болғаны анық. [2]
Өмірді енді ғана танып білуге құштар болып талпынған бала Мұхтар 11 жасында жанындай жақсы көрген әкесінен айрылғаннан соң Семей қаласындағы ағасы Қасымбектің тәрбиесінде көшеді. 1908 жылы бес жылдық орыс училищесіне түседі. Оны бітірген соң төрт жылдық мұғалімдер семинариясында білім алады.
Әкенің асыл арманын , үкілеген үмітін ақтау Мұхтардың қолынан келеді.Ол барлық пәндерден үздік оқып,жас кезінен бастап-ақ ғылымға қызығушылық танытады.
«Білім инемен құдық қазғандай»демекші ғылым-білімге құштар студент Мұхтар училищеде өзін тек ізденімпаздылығымен , жинақтылығымен ,тәртіптілігімен, көрікті сымбатымен және терең білімділігімен көзге түседі. Мұны жазушыға аталмыш білім ордасында орыс тілі пәнінен сабақ берген Василий Попов естелігінен аңғаруға болады. «Алдыңға партада отыратын 18 жасар сыпайы, сұлу жас қазақтың денесі сыптай түзу, киімі тап-таза ,қою шашы қап-қара, қоңырқай жүзі байсалды, маңғаз,көзінде ақыл тұнып тұр.Қадір-қасиеті өз ортасынан өзгеше бөлек осы жігіт орысшаға өте-мөте жетік, ал эрудициясына бәріміз таң қалатынбыз.»Бұл ұстаздың талантты шәкірті жайлы шынайы ойы. Училищені ойдағыдай аяқтаған соң төрт жылдық мұғалімдер семинариясында оқып, 1919 жылы оны да бітіреді.Ол ғылым-білімді толық игеріп қана қоймай ,орыстың атақты жазушыларының шығармаларымен , Батыс Еуропа әдебиетінің таңдаулы үлгілерін жанына жақын қылып , жете танысады. Алпауыт Еуропаның бүкіл әлемдік классикалық көркем дүниелердің барлығын өздігінше тапжылмай оқып , саралап , білгенін зерделеп ой елегінен өткізді; бұларға қоса, эстетика мен әдебиет теориясын, дүние жүзілік әдебиет тарихын да өздігінше зерттеп еркін меңгерді.Содан болар М.Әуезов өздігінше тынымсыз ізденістің , терең ғылыми толғаныстың нәтижесінде шығарма жазуға ден қойды. [1,45б]
Оның алғашқы шығармаларының көлемдісі проза және повесть турінде берілген.Оның шығармаларының тақырыбы да ауқымды. Оның қаламына ілінбеген көкейтесті тақырып жоқ емес шығар сірә! Мысалы, “Қорғансыздың күні ” (1921) – жазушының алғашқы жарық көрген әнгімесінде Ғазиза деген басында баспанасы жоқ жетім қыздың адам айтқысыз озбырлық, қорлыққа шыдамай, ақ түтек боранға ұрынып, үсіп өлгені жайлы баяндалған. Бұл шығармада Ақан сияқты қара ниет ауыл әкімінің оғаш қылықтары әшкереленеді.“Қорғансыздың күні” өзінің көркемдік жазылу стилі жағынан қазақ әдебиетіне жаңа өрнек енгізді. Адамның басында қара бұлт үйіріліп тағдыр тауқыметін тарту әңгімеде шебер ашылған. Шығармада болыс Ақан, оның серігі Қалтай, періште қыз Ғазиза, оның қарт әжесінің бейнелері өте шынайы көрінеді.Оның кез-келген шығармаларының астарында өзіндік қолтаңба, көркемдік ерекшелік бар. Ұлы жазушының шығармашылық мұрасын төмендегі кестеде көрсеттім.

М.Әуезов жан-жақты талант иесі.
Әңгімелері. повестері романдары аудармасы драматургиясы
«Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қыр суреттері», «Кім кінәлі», «Сөніп жану» , “Жуандык”, “Ескілік көленкесінде”, “Бартыма» т.б «Көксерек», «Қараш-қараш оқиғасы»,Қилы заман» т.б «Абай жолы»,
«Өскен өркен» т.б Н. Гогольдің «Ревизоры», У. Шекспирдің «Отелло» мен «Укрощение строптивой», Н. Погодиннің «Аристократы», К. Треневтің «Любовь Яровая», А. Кронның «Офицер флота» «Еңлік-Кебек»,»Бәйбіше-тоқал», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Қаракөз», «Айман-Шолпан» және т.б

М.Әуезов қайталанбас тума талант иесі. Оның рухани мұраcының тең жартысын – оның қаламынан шыққан ғылыми зерттеулері құрайды. Ол ауыз әдебиетін тынымсыз жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Ұлы Абайдың өмірі мен шығармашылығы, әдебиеттануғылымы мен мен ұлттық фольклордың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде тынымсыз зерттеулер жүргізіп көлемді ғылыми еңбектер жазды . Әсіресе, театр, драматургия, мәдениет пен өнер, әдебиет, фольклор тарихы, орыс әдебиетінің классиктері жазылған мақалалары баспасөз беттерінде жиі-жиі жарияланып тұрды. Ол жалынды жазушы, шебер аудармашы, дарынды драматург болып қана қоймай өзін туған елінің саяси өмірінде де өзіндік қолтаңба қалдырған. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде М. Әуезов жиырмадан астам шет мемлекеттерде болып,өзінің адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдіре отырып, туған елдің патриоты бола білді.
М.Әуезовті туған елі ғана емес , әлем мойындаған талантты тұлға десем артық айтқандық емес . Оның артында қалаған ұланғайыр мол рухани мұрасы әр дәуірдің танымы мен талғамына дөп келіп жатады Оның шығармалары әлемнің барлық тілдеріне аударылды.Сөзіме дәлел ретінде, мына төмендегі деректерді келтірсем:
— Болгар тілінде: Абай. Първа кн., София, 1950;
— Пътят на Абай, София, 1964;
— Мадьяр тілінде: Egy Kolto utja [Ақын жолы], Budapest, 1956;
— Моңғол тілінде: “Абай жолы”. Роман-эпопея, 1 т., 1972; 2 т., 1978;
— Вьетнам тілінде: Жас Абай, 1 — 2 т., Ханой, 1965;
— Неміс тілінде: Derqrіmіge Graue [Көксерек], Вerlіn, 1962 — 64 — 65;-
— Der Schuss auf dem Gebіrqspass [Қараш — Қараш оқиғасы], Вerlіn, 1964;
— Abaі. Romaan, І — ІІ b., M., 1953;
-Парсы тілінде: Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1966;
-Поляк тілінде: Okrutny szary [Көксерек], Warszawa, 1961;
-Румын тілінде: Abaj. Roman, Bucurestі, 1950;
-Abaj. Roman-epopea, Bucurestі, 1961;
— Cловак тілінде: Abaj, Bratіslava, 1951;
— Abajova cesta, Bratіslava, 1961;
-Француз тілінде: Abaі, Parіs, 1960;
— Le coup de feu, M., 1963;
— Хинди тілінде: Қараш — Қараш оқиғасы, М., 1967;
— Чех тілінде: Abaі. Roman, Praha, 1948;
Жазушы Шыңғыс Айтматовтың «Менің аңдауымша, бір кезде орыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне Пушкин әсері қандай болса,бүгінгі орта Азиялық көркем ойдың ,іргелес халықтарымыздың күллі рухани өмірінің қалыптасуына Әуезов әсері де дәл сондай болды»деген сөзі Мұхтар Әуезовтің ұлылығын асқақтай түсіреді. [3]
Ол өзі өмір сүрген заманның ащы шындығын шынайы түрде жеткізу, ұлы тұлғаны көптеген қиындықтарға әкеп соқтырған болатын.Халқының қамын жеген Алаш қозғалысының көсемдерімен бірге 1930 жылы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылы сәуір айында үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Көп ұзамай маусым айында түрмеден босатылады Қорыта келе, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің қазақ мәдениеті мен әдебиетінде өзіндік орны бар ұлы тұлға болып қалыптасуына табиғи талантының болуы, терең білімімен , тума қабілеті, өмірлік тәжірбиесінің тікелей әсері болған деп топшылаймын. [3 ]
Көлемі шағын мақала арқылы М. Әуезов және оның мол мұрасы жайлы толық жеткізу мүмкін емес. Оның есімі де , есімін әлемге танытқан еңбектері де ұрпақ үшін құнды. Ұлы тұлға есімі ұлт жадында мәңгі қалмақ!
Қолданылған әдебиеттер:
1. М.Әуезов шығармалар жинағы.
2. М.Әуезов «Абай жолы» романы 1,2,3,4 томдары
3. Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009
4. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005ж
5. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011ж

Ұстаз туралы жыр
Жайлаубаева Индира Жубаткановна, Бақытты ұстаз

Мақала авторы: Жайлаубаева Индира Жубаткановна
Жұмыс орны: Ы.Алтынсарин атындағы Рудный әлеуметтік-гуманитарлық колледжі
Лауазымы: педагогика және психология пәндерінің оқытушысы.
Порталға жариялану мерзімі: 30.05.2016

Бақытты ұстаз

Кезкелген талапты оқушыны білімнің асқар биігіне шығаратын тек қана білімді ұстаз екендігі даусыз. Мұғалім ең алдымен оқушыларды сапалы біліммен қаруландырып қана қоймай қоғамдық өмірге де тәрбиелей отырып , олардың жүрегінен жол тауып өшпес із қалдырады. Сондықтан болар әр оқушының уақыт өте келе мақтанышпен еске алатын ұстазының болуы заңды құбылыс. Себебі ұстаздық ұлы іс.
«Ұстазды алтын діңгекке теңер едім», – деп ұлы педагог Ы. Алтын-сарин айтқандай, ұстаз жолы қиыншылығы мен рахаты бір басқа жетерлік мамандық атаулының ұлысы.Ол адалдық пен шыдамдылықты , тынымсыз ізденіс пен ептілікті , білімділік пен тәрбиелілікті қажет етеді. Сонда ғана ұстаз деген абыройлы атты иеленуге болады.Еліміздің әр түкпірінде ұстаздықты ұлы бақыт деп білер мұғалімдеріміз адал еңбек етуде. Соның бірі қаламыздағы №14 Д.М.Карбышев атындағы орта мектебінің қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі , «Асыл сөз» мәнерлеп оқу үйірмесінің жетекшісі Жексембаева Рыскүл Дүзенқызы.
Мұғалім көп , шын ұстаз аз. Бұл тұрақты аксиома.Кейде мұғалімдердің кейбірін тумысынан ұстаздыққа бейімі бар ма деп қаласың, ал енді біреулерінің кәсібі ғана ұстаздық па деген ой келеді. Алғашқысын туа біткен дарынды ұстаз десек, соңғысын тіршіліктің қарекетімен жүре қалыптасқан ұстаз деп сипаттама беруге болады. Ал, Рыскүл Дүзенқызы өз мамандығына ерекше жауапкершілікпен қарай білетін нағыз ұстаз. Ол бала күннен мұғалім болуды армандады. Сондықтан да болар осы бір ұлы мамандыққа саналы ғұмырының отыз жылдан астам уақытын арнады.
Ең қызығы оның өмірдегі қолдаушысы да қорғаушысы да бола білген жан жары Мылтықбай да ұстаздық мамандықтың хас шебері.Ол Рыскүл апайымыз бен бірге бір мектепте жұмыс істейді. Қаламыздағы мерекелік шерулер мен әскери саладағы өзге де іс –шаралардың бел ортасында үнемі Мылтықбай ағай жүреді. Себебі, екеуі де бірге жұмыс десе десе жанын беретін қарапайым еңбек адамдары. Олар өз мамандықтарын мақтанышым деп санайды.
Ұлағатты ұстаз да ұстаз алдынан тәлім-тәрбие алып шығатыны заңдылық. Осы орайда Боэцидің мына бір сөзін келтіре кетсем:“Шәкірт болып жарытпаған адам, ұстаз болып та жарытпайды”.
Рыскүл апайымыздың өнегелі өмірінен айрықша орын алар тұлға оның ерекше сыйластықпен еске алатын ұстазы Әулиекөл ауданының Ш.Уәлиханов атындағы орта мектепте ұзақ жылдар бойы қызмет еткен физика пәнінің мұғалімі Сағындық Досым.Қаншама жылдар өтсе де жадынан еш уақытта шығармаған ұстазын бүгінде өз шәкірттеріне ерекше ілтипатпен үлгі тұтып айтып отырады.
Ұстаздық ұлы қызмет. Жігері мол, ұлтжанды Рыскүл Дүзенқызы қызметтен тыс бос уақыт бола қалса, қазақтың талантты ұлы Ахмет Байтұрсыновтың шығармаларын ерекше сүйсініп оқиды. Оның намысты қайрайтын өлеңдерін өмірінің ұстанымына айналдырған.
Рыскүл апай тамаша талант иесі.Ол өз бойындағы әншілік қасиетті атасы Ағайсадан дарығанын мақтанышпен еске алады. Себебі атасы көне дастандарды жатқа айтатын дауылпаз жыршы болған екен.Рыскүл апайдың әншілік өнерін ең алғаш байқап , өнер әлеміне қызықтыра білген ұстазы Мырзахан Аққошқаров еді. Содан бері қаншама уақыт өтсе де Рыскүл апайымыз ән салуын қойған емес.Тіпті мектеп ұжымының көмегімен өзінің жеке концертін де берген. Республикалық өнер байқауларына қатысып жүлделі орындарға да ие болған.
Қыр гүліндей құлпырған қыздары Айнаш пен Әділетте өнерден құр алақан емес.Бірі қазақтың қара домбырасын , екіншісі фортепианоны жақсы меңгерген.
Рыскүл Дүзенқызы – аяулы ана, ардақты әже, шебер ұстаз, күміс көмей әнші , қамқор сынып жетекші.Тіпті сахна мәдениетін жетік меңгерген театр өнерінің білгірі десек артық айтқандық емес. Сөзіме дәлел мектептегі тәрбие жұмысының негізгі буыны ретінде «Ұшқын» драмалық театрының көркемдік жетекшісі болып талантты оқушылардың талабын ұштады.Болашақ таланттарды өнер әлеміне ғашық қылып, жеңістен жеңіске жетуге ерекше серпін берді.
Сонымен қатар Рыскүл апайымызды Мәңгілік елдің мәңгілік тілінің жанашыры деуге толық негіз бар .Қай кезде болмасын туған тілдің тағдыры оны ешқашан бей-жай қалдырған емес.Сондықтан да ол мемлекеттік тілдің құлашын кеңге жайып дамуына да өзіндік үлесін қосуда. Оған дәлел , оның шәкірттері қалалық және облыстық «Абай оқулары» байқауының жүлдегерлері. Атап айтар болсам, Борисенок О, Поляков М,Каримова Э,Амельков А Спиридонова В,Попенко т.б .Олар өзге ұлт өкілдері бола тұра қазақтың бас ақыны Абайдың өлеңдерін мәнерлеп жатқа айта білсе, ұлы сазгердің әндерін нақышына келтіріп орындаулары өз Отанына деген ұлы махаббаттан туындаған. Ол өзінің шәкірттерін өз баласындай көріп олардың әрбіреуімен мақтанып масайрап отырады. Оның жүрегінен барлық оқушыларына орын табылады. Себебі Рыскүл Дүзенқызы үлкен жүректі, мейірімге толы ,ақжарқын адал жан.
Орыс ақыны В. Маяковский: «Ұстаз ізденгіш болуы,ойлай білуі,қандай істі болсын,бар ынтасымен атқара білуі керек»- ,деген екен. Рыскүл Жексембаева — үнемі тынымсыз ізденіс пен шығармашылықты жаны қалайтын ұстаздыққа риясыз берілген жан.Ол осы жылдар ішінде үздіксіз ізденісте болып, көптеген әр түрлі дәрежедегі байқауларға белсене қатысып жүлделі орындарға ие болып өз біліктілігін арттырып отырды.Сонымен қатар ғылыми танымдық мақалалары республикалық баспасөз беттерінен шығып тұрады.
Облыстық «Ұлы мәртебелі ұстаз» байқауының жеңімпазы Рыскүл Дүзенқызының ұстаздық жолдағы адал еңбегі еленіп оның есімі «Қазақстан Республикасының ең үздік мұғалімдері» энциклопедиясына ендірілген. Мұның өзі қарапайым ұстазға қандай да болмасын құрметтің артық емес екендігін топшылауға болады.
Өзінің ерекше өнерімен қала тұрғындарына да жақсы таныс Рыскүл апайымыз қалалық мерекелік шаралардың барлығына дерлік белсене қатысып өз өнерімен тәнті қылып келеді. «Еңбегіне қарай өнбегі демекші» қаланың мәдени өміріне белсене атсалысқаны үшін Қала әкімінің және қалалық тілдерді дамыту орталығының алғыс хаттарымен мараппаталған.
Орыстың көрнекті педагогі , даңқты ұстаз К.Д. Ушинскийдің: “Егер еңбекті таңдап алуда Сіздің жолыңыз болса және осы жолда өзіңізді сарп ететін болсаңыз, онда сіз бақытты болғаныңыз” деген орамды ойы Рыскүл Дүзенқызына арналғандай. Себебі, ұстаздық жолға бар өмірін арнаған Рыскүл апайымыз да бақытты жан!