Pedagogi'ka
Jai'lay'baeva I'ndi'ra Jy'batkanovna, Y.ALTYNSARI'NNIN' AG'ARTY'S'YLYQ QYZMETININ' PSI'HOLOGI'I'aLYQ NEGIZI

Y.ALTYNSARI'NNIN' AG'ARTY'S'YLYQ QYZMETININ' PSI'HOLOGI'I'aLYQ NEGIZI

Maqala avtory: Jai'lay'baeva I'ndi'ra Jy'batkanovna
Jumys orny: Y.Altynsari'n atyndag'y Ry'dnyi' a'ley'mettik -gy'mani'tarlyq kolledji
Lay'azymy: arnai'y pa'nderdin' oqyty's'ysy
Portalg'a jari'i'alany' merzimi: 08.01.2018


Ahmettei' alyp, Mirjaqyptai' talantty tulg'alar du'ni'e esigin as'qan ki'eli Torg'ai' topyrag'ynyn' maqtan tutar uldarynyn' biri de biregei' qaran'g'y qazaq dalasyna ry'hani' sa'y'le s'as'a bilip, halyqty bilim aly'g'a s'aqyrg'an , ju'reginde jiger oty bar urpaqty arman etken uly ag'arty's'y Y.Altynsari'n. Onyn' qazaq balalar a'debi'etinin' atasy, aqyn, эtnograf, qazaq alfavi'tin jasay's'y jan'as'yl pedagog ,qazaq tilindegi alg'as'qy oqy'lyqtyn' negizin qalay's'y ekendigin , mektep tabaldyryg'yn alg'as' attag'an oqy's'ydan bastap , esei'ip , egde tartqan qarttarymyzdyn' da biletini ai'dan anyq. Altynsari'nnyn' o'z halqyn oqy'g'a, o'nerge u'ndey'i, nadandyqqa, zulymdyqqa qarsy s'yg'y'y, sol kezdegi a'ley'met o'mirindegi ten'sizdiktin' betin as'yp, o'mir s'yndyg'yn ko'rsety'i, jastardy jaqsylyqqa, adamgers'ilikke ta'rbi'eley'i onyn' s'yg'armas'ylyg'ynyn' negizgi arqay'y desek, sonymen qatar qazaqtyn' qazirgi erjetken proza janrynyn' ja'ne balalar a'debi'etinin' de en' alg'as'qy negizin saly's'ysy boldy. Ybyrai' Altynsari'n – jazba a'debi'etimizdin' to'rinen berik oryn alatyn pedagog-jazy's'y. Ultynyn' uly ustazy –bar sanaly g'umyryn ty'g'an halqyn o'ner-bilimdi, jan'a zamannyn' o'rkeni'etti,ma'deni'etti elderdin' qataryna qosy' jolyna arnag'an ko'rnekti tulg'a. Ol o'zinin' pedagogtik, ag'arty's'ylyq, aqyn-jazy's'ylyq tari'hi' qyzmeti men talantyn , u'mit ku'ttirer jas urpaqty oqytyp , sol zamannyn' ozyq g'ylymymen qary'landyry'g'a belsene at salysqan. Uly ag'arty's'ynyn' o'mir joly men halqyna sin'irgen adal qyzmeti men ry'hani' s'yg'armas'ylyg'y jai'ly qalamy ju'i'rik ,ozyq oi'ly g'alymdar jete tanysyp ,zerdege tu'i'ip zerttep ju'rgen jai'y bar. Mysaly, Ken'es da'y'irinde de Y.Altynsari'nnyn' o'mirbai'any, onyn' ag'arty's'ylyq jolyndag'y jumystary, jazy's'ylyg'y, pedagogtik en'bekteri, a'r ma'selege ko'zqarastary jai'ly jazylg'an maqala, tanystyry', zerttey'ler ko'p: M.A'y'ezov, S.Muqanov, M.Joldybaev, G'.Tog'janov, A'.Qon'yratbaev, T.Ta'jibaev, B.Su'lei'menov, Q.Jarmag'ambetov, tag'y basqalardyn' en'bekteri bar. Altynsari'ng'a a'r jag'ynan kelip, ko'ptegen bag'aly pikirler ai'tqan — professor A.F.Эfi'rov («Ybyrai' Altynsari'nnyn' pedagogi'kalyq qyzmeti», 1945 jyl)bolsa , al Altynsari'nnyn' o'mirbai'anyn, ag'arty's'ylyq, pedagogtik oi'-pikir, ko'zqarastaryn molyraq qamtyp, teren'irek zerttegen — pedagogi'kalyq g'ylymdardyn' kandi'daty A'.Sydyqov boldy Onyn' «Pedagogi'с'eskai'a i'dei'a i' prosveti'telstvo I'brai'a Altynsari'na» (1949j.) atty en'begi uly ag'arty's'ynyn' ulylyg'yn asqaqtatyp , ta'rbi'elik ma'ni zor s'yg'armalaryn tany'da qundy en'bekterdin' biri bolyp tabylady. Bul avtorlardyn' ekey'i de pedagogi'ka g'ylymdarynyn' mamany. S'yndyg'ynda da atalmys' g'alymdardyn' zerttey'leri oqyrmandardyn' ko'n'ilin ay'dararlyq jaqsy en'bekter bolyp s'yqty. Jalpy, g'ylymda uly ag'arty's'ynyn' pedagogi'kalyq ko'zqarastary tolyg'ymen as'yldy dey'ge negiz bar. Biraq a'li ku'nge dei'in az zerttelip kele jatqan –onyn' psi'hologi'i'alyq ko'zqarastary jai'ly ma'sele.Bar o'mirin ag'arty' ta'lim ta'rbi'e salasyna arnag'an osy qyzmetti o'z o'mirinin' negizgi arqay'y dep oi'lag'an u'lken ju'rekti ustazdyn' adam janyn na'zik sezetin asa sezimtal psi'holog bolg'andyg'y ai'dan anyq. A'i'tse de Y.Altynsari'nnyn' psi'hologi'i'alyq ko'zqarastary jai'ly zerttey' ju'rgizgen g'alymdar qatary si'rek. Solardyn' qatarynan oq boi'y ozyq turatyn ko'rnekti g'alym, pedagogi'ka g'ylymdarynyn' doktory, professor, Qazaqstannyn' en'bek sin'irgen g'ylym ja'ne tehni'ka qai'ratkeri Jaryqbaev Qubyg'ul Bozai'uly boldy. Ol Alas' qai'ratkerlerinin' psi'hologi'i'alyq ja'ne pedagogi'kalyq muralary jo'ninde birqatar g'ylymi' en'bekter jazg'an.Onyn' g'ylymi'-zerttey' jumystarynyn' negizgi bag'yty:Qazaqstandagy psi'hologi'i'alyq ja'ne pedagogi'kalyq oi'-pikirlerdin' damy' tari'hy,эtnopsi'hologi'i'a ma'seleleri. Ol o'zinin' S.Qali'evpen birge qurastyryp jazg'an «Qazaq ta'lim-ta'rbi'esi» atty kitabynda Y. Altynsari'nnyn' psi'hologi'i'alyq ko'zqarastaryna ken'inen toqtalg'an bolatyn. Biraq Y.Altynsari'n pshologi'i'adan arnai'y taqyryp zerttemegen, kerisins'e onyn' ta'rbi'elik ma'ni zor s'yg'armalarynyn' astarynda psi'hologi'i'alyq oi'dyn' tamyry teren'ge tartqan. A'sirese, bala ja'ne ony ta'rbi'eley' joldary, oqyty' protsesinin' psi'hologi'i'alyq pedagogi'kalyq negizderi, ustaz ma'selesi, qog'amdyq psi'hologi'i'a ma'seleleri si'i'aqty t.b jatqyzy'g'a bolady.Altynsari'nnyn' ai'ty'yns'a, adamnyn' sana sezimin negizinde ta'rbi'e bi'lei'di de,onyn' jan-jaqty tulg'a bolyp qalyptasy'yna materi'aldyq o'mir jag'dai'lary emes,ag'arty's'ylyq a'reketpen tyg'yz bai'lanysty ekenin an'g'artady. Onyn' bir g'ana «Bir y'ys maqta» degen a'n'gimesinin' ko'zdegen maqsaty jastardy en'beksu'i'gis'tikke, uqyptylyqqa ta'rbi'eley' bolsa, al, «Asyl s'o'p» degen a'n'gimesinin' mazmuny psi'hologi'i'alyq tu'i'inge negizdelgen. «Sabyr» termi'ni psi'hologi'i'alyq protsess bolyp tabylatyn eriktin' sapalarynyn' biri ustamdylyqqa si'noni'mdes bolyp keledi.O'mirde sabyrly bola bilgen adam , qandai' jag'dai' da bolmasyn ustamdylyq tanytsa , qai' kez de de oi'lag'an armanyna, dittegen maqsatyn jetedi. [3,75-82b]
Psi'hologi'i'alyq ma'nge toly ta'rbi'elik man'yzy zor a'n'gimelerinin' tag'y biri «Ay'ry'dan ai'ag'an ku's'tirek».Munda jaso'spiriminin' s'ydamdylyq,sabyrlylyq,i'mandylyq, adamgers'ilik syndy erik-jiger qasi'etteri ko'rkem tilmen bai'an etiledi.A'n'gime jelisinde abai'syzda bir balany arba qag'yp ketip, ai'ag'yn syndyrady.Bolg'an jag'dai'dy ko'zimen ko'rgen anasy qatty qapalanyp,esinen tanady. Anasynyn' jylap jatqanyn bai'qag'an bala birden jylag'anyn qoi'yp,tipti syng'an ai'aqty salyp jatqannyn' o'zinde dymyn s'yg'armai'dy.Er jigitke ta'n s'ydamdylyq, sabyrlylyq, ustamdylyq tanyta bilgen jas balanyn' bul qylyg'y synyqs'yny qai'ran qaldyrady. Synyqs'y baladan: «ai'ag'yn' ay'yrmai' ma, qabag'yn'dy da s'ytpai'syn' g'oi' dep surai'dy.Anasyna bildirtpei' bala : «Ay'yrmaq tu'gil janym ko'zime ko'rinip tur,biraq menin' janymnyn' qi'nalg'anyn ko'rse,a'jem de qi'nalyp,ju'demesin dep s'ydap jatyrmyn»-depti. Kip-kis'kentai' bala tu'n ui'qysyn to'rt bo'lip ta'rbi'elep o'sirgen anasynyn' qabag'yna es' kirbin' tu'spegenin qalap otyr. Ag'arty's'ynyn' s'ag'yn g'ana a'n'gimede ai'tar oi'y bala ju'reginin' an'g'arympaz, sezimtal ekendigimen ereks'elep tur.
Y.Altynsari'n a'n'gimelerinin' barlyg'y da balalardyn' jas ereks'elikterin eskere otyryp jazylg'an. Tili jen'il, mazmuny tartymdy. A'n'gimelerdin' negizgi ko'zdegen maqsaty- ustaz ben ata-ana yntymaqtasa otyryp,balanyn' boi'ynda en' izgi qasi'etterdi qalyptastyry'. Sondyqtanda bolar, uly ag'arty's'y jaso'spirimderdin' teren' bilim men o'negeli ta'rbi'eni boi'g'a sin'iry'i ja'ne de aqyl oi' belsendiligin arttyra otyryp, jan-du'ni'esin jaqsarty' mektep pen ata-ananyn' ortaq mindeti ekenin eskertedi.
Ol –man'dai' termen ,adal en'bekpen kelgen en'bek g'ana o'nimdirek bolyp adamnyn' o'mirge degen ko'zqaras ko'kji'egin ken'ei'tip, onyn' boi'ynda kis'ipei'ildilik,mei'irimdilik, zerektik, a'deptilik ,ji'naqtylyq, jomarttyq, s'ydamdylyq, tabandylyq syndy jaqsy qasi'etterdin' qalyptasy'yna o'zdigins'e a'seri bar ,sondyqtan ata-ana otbasynda balany kis'kentai' ku'ninen bastap ug'yndyryp ta'rbi'eley' qajettiligin basa eskertedi. Mysaly : »Qyps'aq Sei'itqul»taqyrybyndag'y a'n'gimesinde de ai'anbai' en'bek etken adam g'ana,o'z muratyna jete alatynyn bai'an etken. Atalmys' a'n'gimesinde qazaq ay'ylynyn' en'beksu'i'gis' ,otyz u'i'li tobyrdyn' bass'ysy Sei'itquldyn' aqyldylyg'y men tapqyrlyg'yn tamas'a sy'rettegen. Ol adal en'bektin' na'ti'jesinde o'zine de, o'zgelerge de qol us'yn berip, qi'yndyqtan s'yg'ar joldy on'ynan izdestirip, o'zen-sy'ly Qabyrg'a degen jerge elin ko's'irip kelip qonystandyrady.Az y'aqytta halyqtyn' en'sesin ko'terip, maldy ay'ylg'a ai'nalady. Halyqtyn' turmys tirs'iliginin' jaqsarg'anyn an'g'arg'andar oi'dan-qyrdan ko's'ip kele bastai'dy. So'i'tip tynymsyz en'bek , ustamdylyq pen s'ydamdylyq o'z jemisin berdi. Al, kei'ipkerdin' ag'asy urlyqtyn' jeteginde , aqyr ai'ag'ynda qolg'a tu'sip mert bolady. Ag'arty's'y o'z a'n'gimesinde « en'bek tu'bi jen'bek» degendei', qandai' qi'yndyq bolsa da o'z adal en'begimen u'lken jetistikterge jety'ge bolatynyna oqy's'ysyn sendire bilgen. Ko'rkem a'n'gimenin' s'eberi Y.Altynsari'n di'dakti'kalyq a'n'gimelerinde kei'ipkerlerinin' jan sarai'yn, ka'sibi' oi'lay' qabiletin ulttyq ry'hta si'pattai'dy. S'ag'yn a'n'gimeler jastardy en'beksu'i'gis'tikke,izgilikke,tapqyrlyq pen a'rekets'ildikke ,izdenimpazdylyqqa ,durys o'mir su're bily'ge ta'rbi'eley'ge negizdei'di. [2,45b ]
Mektep bilim bery'din' negizgi by'yny retinde man'yzdy qyzmet atqarady.Sondyqtan da bolar Y.Altynsari'n ta'rbi'es'i ,ustaz , mug'alimdik o'ner jo'nindegi ai'tqandarynda da psi'hologi'i'alyq tu'i'inder az emes. Ol oqy' ta'rbi'e protsesinde mug'alim roline ai'ryqs'a man'yz berdi, mektep isinin' san salasyndag'y jetistikterdi mug'alimnin' bilimi men iskerligine ,bedeli men o'z qyzmetin jan ta'nimen su'i'e bily'inde dep tu'sindi. Y.Altynsari'n mug'alimderdin' oqyty' ta'silderin u'nemi jetildirip otyry'yn olardyn' pedagogi'kalyq ja'ne oqyty's'ylyq ta'silderdi men'gery' qajettiligin basa ai'tty. Ultynyn' uly tulg'asy o'zinin' ustazdyq qyzmetine bai'lanysty qazaq jastaryn oqytyp ta'rbi'eley' ma'selesin en' basty ma'sele dep eseptei' otyryp , adam ja'ne ony ta'rbi'eley' joldary, oqyty' protsesinin' psi'hologi'i'alyq ,pedagogi'kalyq negizderi;ustaz ma'selesi, qog'amdyq psi'hologi'i'a ma'selelerine qalam tartqan.Bilim bery' isinde ustazdar qay'ymy bala janyn durys tu'sine almai' asyg'ys s'es'im qabyldap jatady. Onyn' saldary oqy's'ynyn' oqy'g'a degen qyzyg'y's'ylyqtyn' bolmay'yna a'kep sog'ady .Osy orai'da, ultynyn' uly tulg'asy «Oqy's'ylardyn' tu'sinbey's'iligin oqyty's'ylardyn' o'z kina'si dep bilmei', oqy's'ylardyn' zer salmai'tandyg'ynan dep biletin mundai' oqyty's'ylardyn' qatty adasatyny ai'tpai'-aq tu'sinikti,-dep oryndy ai'ta bilgen. Budan s'yg'atyn qorytyndy mug'alimnin' a'r kez jadynda ju'retin ja'i't bala ta'rbi'esi, ult ta'rbi'esi, sebebi bu'gingi mug'alim aldynda otyrg'an bilimdi, ta'rtipti bala , eldin' keler ku'ngi senimi men nurly bolas'ag'y. Qoryta kele ,s'ag'yn maqalada Y.Altynsari'nnyn' psi'hologi'i'alyq ko'zqarastaryn tolyq qarastyry' mu'mkin emes. Jalpy , ai'tylg'an oi'dyn tu'i'ini uly ag'arty's'ynyn' kez-kelge janrdag'y en'bekterinin' astarynda psi'hologi'i'alyq oi'dyn' bar ekendigin anyqtap bergendei'.[1,15-20b ]
G'ylym u'zdiksiz damy' u'stinde. Osyg'an orai', XXI g' g'alymdary u's'in zerttey'ge turarlyq , qalammen qag'azg'a tu'siretin taqyryptar jeterlik Sonyn' biri Y.Altynsari'nnyn' psi'hologi'i'alyq ko'zqarastarynyn' o'zi bir to'be, ay'qymdy taqyryp .Ol endi y'aqyt ens'isinde. Urpaq jalg'astyg'y degen osy bolar sira'!Qans'ama jyldar, g'asyrlar tarlan tari'htyn' qoi'nay'yna ense de Ybyrai' Altynsari'n esimi es' umytylmai'dy. Kerisins'e, onyn' tay' tulg'asy jyldar o'tken sai'yn bi'iktei' tu'sedi.

A'debi'etter tizimi:
1. Q. Jaryqbaev, S. Qali'ev «Qazaq ta'lim-ta'rbi'esi» – 1995;
2. Tari'hi' tulg'alar. Tanymdyq — ko'ps'ilik basylym. Mektep jasyndag'y oqy's'ylar men ko'ps'ilikke arnalg'an. Qurastyry's'y: Tog'ysbaev B. Sy'ji'kova A. – Almaty. “Almaty kitap baspasy”, 2009 ;
3. Derbisa'li'n A'. Y., Ybyrai' Altynsari'n. O'miri men qyzmeti ty'raly, A., 1965;
4. Taji'baev T. Razvi'ti'e prosveщeni'i'a i' pedagogi'с'eskoi' mysli' v Kazahstane vo vtoroi' polovi'ne HIH veka, A.-A., 1958.
5. Orynbekov M.S.»Ejelgi qazaqtyn' du'ni'etanymy»A.1996j