U'shtildik bilim bery'di g'ylymi-a'distemelik turg'ydan qoldany'

Ag'ylshyn tili
Ay'elbaeva Aigerim By'latbekovna, U'shtildik bilim bery'di g'ylymi-a'distemelik turg'ydan qoldany'

Maqala avtory: Ay'elbaeva Aigerim By'latbekovna
Jumys orny: Tu'rkistan oblysy, Tu'lkibas ay'dany, S.Seify'llin atyndag'yjalpy orta mektebi
Lay'azymy: Ag'ylshyn tili pa'ninin' mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 24.12.2018


Elbasymyzdyn' «Jan'a a'lemdegi jan'a Qazaqstan» atty Halqyna Jolday'ynda: “Tilderdin' u'shtug'yrlyg'y ma'deni jobasyn kezen'dep ju'zege asyry'dy qolg'a aly'dy usyndy. Qazaqstan bu'kil a'lemge halqy u'sh tildi paidalanatyn ma'denietti el retinde tanyly'g'a tiis. Bular — qazaq tili — memlekettik til, orys tili — ultaralyq qatynas tili ja'ne ag'ylshyn tili — jaһandyq эkonomikag'a oidag'ydai kiry' tili” degen saliqaly u'ndey'inde aitqandai, a'lemdik ken'istikke eny'de ag'ylshyn tilinin' man'yzy zor. Ag'ylshyn tili — a'lemdik biznes tili, ony men'gery' – jastarg'a a'lem tany'dyn' kilti bolmaq. Ag'ylshyn tilin bily' bizdin' jastarg'a sheksiz mu'mkindikter ashady. Ol – jaһandany'dyn' kepili. «Aqparattyq tehnologiia damyg'an qazirgi da'y'irde ku'n saiyn derlik ag'ylshyn tili du'nie ju'zi halyqtarynyn' tilderine jan'a so'zder men ug'ymdar arqyly batyl eny' u'stinde.

Prezidenttik «Tilderdin' u'sh tug'yrlylyg'y» bag'darlamasynyn' basty maqsaty-qazaq tilinde qysym jasay' emes,kersinshe onyn' ba'sekege qabilettiligin orys ja'ne ag'ylshyn tili da'rejesine deiin ko'tery'. Onyn' u'stine qazaq tilinin' ba'sekege qabileti osyndai mindetterdi qoiy'g'a tolyq mu'mkindik beredi. Sondyqtan, halyqtyn' orys tilin bily' den'geiin  jog'altpay'ymyz kerek, al ag'ylshyn tilin – bolashaqqa jan'a damy' shyn'daryna bag'yttalg'an jol,sebebi ol a'lem moiyndag'an halyqaralyq qatynastar tilderinin' biri. Sondyqtan N.Nazarbaevtyn' Qazaqstandyqtaryn' o'skelen' urpag'yna u'sh tildi men'gery': qazaq tilin memlekettik til retinde,orys tilin ultaralyq qatynas til retinde ja'ne ag'ylshyn tilin halyqaralyq qatynas tili retinde bily' mu'mkindigin jasay'g'a degen umtylysy o'te durys dep oilaimyz.

Osyg'an orai oqy'shy o'zin jan-jaqty damyg'an, shyg'armashylyg'y mol,o'z betinshe izdene alatyn tulg'a retinde ko'rsety'i tiis. Sol sebepti oqy'shy birneshe tildi men'gery'ge tiis.

Ko'ptildi bilim bery' bag'darlamasy aiasynda u'shtildi men'gery'  ta'jiribesin jinaqtap, a'lemdik den'geide ko'terily'imiz kerek. Bul oqy'shylardyn' halyqaralyq jobalarg'a qatysy'yn ken'eity', sheteldik a'riptestermen g'ylymi bailanystaryn nyg'aity'g'a, shetel tilderindegi aqparat ko'zderine qol jetkizy'ine mu'mkindik beredi. Eldin' erten'i o'resi biik, du'nietanymy ken', kemel oily azamattaryn o'siry' u'shin bu'gingi urpaqqa ulttyq ry'hani qazynany a'lemdik ozyq oi-pikirimen ushtastyrg'an sapaly bilim men ta'rbie berily'i qajet.

U'shtildiliktin' man'yzyn tu'sine bilgen jannyn' elimiz u'shin bolashaqtag'y alary da, bereri de mol. «Biz ag'ylshyn tilin igery'de serpilis jasay'ymyz kerek. Qazirgi a'lemnin' osy «lingva frankasyn» men'gery' bizdin' elimizdin' a'rbir azamatyna o'mirdegi sheksiz jan'a mu'mkindikterdi ashady». Osynay' mu'mkindikterdi igery' maqsatynda orta bilim bery' mazmunynyn' jan'arty' jag'daiynda u'shtildi bilim bery'di engizy'din' tiimdi joldaryn izdestiry'de. Mektepte ag'ylshyn tilin oqyty' barysynda qazaq tili, orys tili pa'nderin birlikte aly' mug'alimnin' sheberligine bailanysty. Bul jerde o'tilip otyrg'an bag'darlamag'a sai u'sh pa'ndi birlikte ala otyryp, pa'naralyq bailanysty ju'zege asyry'g'a bolady. Alaida da'stu'rli oqyty'da tek ay'darma jasaty'men g'ana shektelip otyrsaq, qazirgi oqyty' tehnologiiasynda tu'rli shyg'armashylyq bag'yttag'y tapsyrmalar bere otyryp, oqy'shy-sy'bektinin' izdenisine, iag'ni, jeke tulg'anyn' a'reketin damyty'dy maqsat ety'demiz.

O'z is-ta'jiribemizde oqy'shylardyn' intellekty'aldyq qabiletine tu'rtki bolatyn oiyn tehnologiiasyn qoldana otyryp sabaqty u'sh tilde ju'rgizy'din' tiimdiligi zor. O'nimdi na'tije berip ju'rgen iskerlik oiyndary: «Poliglot», «Kim tapqyr?», «U'zdik tilshi», «Kel, saiysaiyq!», «Tilder so'ileidi» syndy tag'y basqa oiyndardy o'tkizy'din' u'shtildi men'gerty'degi man'yzy airyqsha. Oqy'shylardy oinata otyryp, u'sh tilde ju'rgizilgen so'zjumbaqtar, anagrammalar olardyn' kommy'nikativtik quzyrettilikteri men fy'nktsionaldyq say'attylyqtaryn arttyry'g'a negiz boldy. Sondai-aq, aqparattyq tehnologiiany: эlektrondyq oqy'lyqtar, prezentatsiialar, test t.b tu'rleri oqy'shylardyn' qyzyg'y'shylyg'yn oiatyp, y'aqyttaryn u'nemdey'ge, qosymsha derekterdi tiimdi qoldany'g'a tu'rtki boldy. SHyg'armashylyq jumystarg'a jeteleitin tapsyrmalardy da oqy'shylar qyzyg'a oryndap, erkin ay'darma jumystaryn jasay'g'a dag'dylandy. Ma'selen, Maqal-ma'telderdi salystyry' jumysy oqy'shylardyn' jas ereksheligine bailanysty usynylyp, synybyna orai ku'rdelenilip otyrady. Bul tapsyrmada maqal-ma'telderdi taqyryp boiynsha taby', u'sh tilde ay'darmasyn usyny'g'a bolady.Bul jerde oqy'shylardyn' so'iley' tilderi men say'attylyqtaryna nazar ay'darylady. Al osy taqyryp boiynsha qabileti jog'ary oqy'shylarg'a shyg'armashylyq bag'yttag'y tapsyrma «Maqal-ma'telderdin' balamasyn jaz» dep usyny'g'a bolady.Oqy'shylar o'zderi tan'dag'an taqyrypta u'sh-tilde maqal-ma'tel oilap, balamasyn jazy'g'a talaptanady.

U'shtildilikti  sabaqta ju'ieli tu'rde qoldany'g'a bolady. Ma'selen,«Holidays» taqyrybyn o'tkende izdendiry'-zerttey' bag'ytyndag'y tapsyrma usyny'g'a bolady. IAg'ni, «Qazaq halyq merekeleri men Orys ja'ne Ag'ylshyn halyq merekeleri» taqyryby boiynsha oqy'shylar salystyry' jumysyn jasap, tapqan derekterin toppen birlese otyryp, u'sh tilde erkin baiandap bery'ge talaptanady. Yshtildilikti  qoldany' aiasynda oqy'shylardyn' kommy'nikativtik qabiletterin, zerttey'shilik a'reketterin damytyp, salystyry', talday', da'leldey' syndy dag'dylaryn qalyptastyry'g'a tu'rtki bolady. Sondai-aq, uqsastyqtaryn taby', salystyry' jumystary oqy'shylardyn' qyzyg'y'shylyg'yn oiatady. SHyg'armashylyq bag'yttag'y tapsyrmalar: model, prezentatsiia, joba qury' syndy bag'ytta da usynyly'y tiis.

Qorytyndylai kelgende, bolashaq jastarymyz o'z tilin ardaqtai otyryp, zaman talaby ty'dyryp otyrg'an u'sh tilde erkin so'ilep, a'lemnin' kez-kelgen jerimen erkin bailanysqa tu'sip jatsa elimizdin' erten'inin' ko'rkeite tu'seri so'zsiz. Olai bolsa bu'gingi talapkerlerge a'lemdik ken'istikke qanat qag'yp, shet tilin men'gersem dep talap bildirgenderge sa'ttilik tileiik.