Ulttyq aspap – ulty qazaqtyn' maqtanyshy

A'n-ku'i
Revshenov SHyngys Aitbaeviсh, Ulttyq aspap – ulty qazaqtyn' maqtanyshy

Maqala avtory: Revshenov SHyngys Aitbaeviсh
Jumys orny: Jambyl oblysy, Baizaq ay'dany, Namazbai Aqshabaev atyndag'y orta mektebi
Lay'azymy: My'zyka pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 21.02.2018


 

Dombyra – qany qazaq atay'lynyn'  ko'n'ilin terbete, ju'regin eljirete biletin aspaby. Ja'i g'ana bir qy' ag'ash emes, eki ishektin' qudiretimen qazaq bolmysyn, tarihy men shejiresin, qy'anyshy men qaig'ysyn ko'rsete bilgen aspap. Bir tili Qurmang'azy atamyzdyn' to'kpesi bop, bir tili Ta'ttimbet atamyzdyn' shertpesi bop tarihtan-tarihqa jetken aspap. Osyndai aspapty urpaqtan-urpaqqa jetkizy' ba'rimizdin' boryshymyz. Biraq qalai jetkizemiz? Sanany kompiy'terdin' sa'y'lesi g'ana qyzyqtyrg'an bul zamanda dombyranyn' qadyr-qasietin qalai arttyramyz? Bul aspapty urpaqqa kim, kimder u'iretedi? Mekteptegi my'zyka sabag'y bul aspapqa tu'sinik berip o'ty'men g'ana shekteledi. Sondag'ysy, my'zyka mug'alimderinin' qosymsha en'bekterinin' arqasynda bul aspapty keibir sha'kirtter men'gerip ju'r. Mektep qabyrg'asynan dombyrag'a degen su'iispenshiligi qalyptaspag'an oqy'shy, a'rine, my'zyka instity'tyna jol izdemeidi. Osylaisha dombyrag'a degen ynta-jiger bala kezdin' o'zinde qalyptaspai qalady. U'lken o'mirde qoldanysqa da enbeidi. Bul – ulttyq aspabymyzdy urpaq jadynan birte-birte shyg'aryp jatqan indet sekildi. Zaman o'zgergen saiyn bilim salasy da san aly'an o'zgeristerge ushyray'da. Alaida, qandai o'zgerister bolsa da, ulttyq aspapty bolashaqqa jetkizy'ge mindettimiz.

Mekteptegi my'zyka sabag'y 1-6 synyptar arasynda aptasyna bir ret qana o'tiledi. Oqy'shy berilgen taqyrypty men'gery'men g'ana shektelip qalatyn sekildi. Taqyrypty tu'sindiry', jan'a a'nnin' a'y'enin u'irety', so'zin jazdyry', qosymsha notalyq say'attylyqqa u'irety', bul – mug'alimnin' 40-45 miny't ishindegi mindettemesi. My'zyka sabag'yna berilgen y'aqyt ulttyq aspapty nasihattay'g'a, u'irety'ge jetpeitini anyq. Ulttyq qundylyqty birinshi oryng'a qoiy' kerek bolsa, barlyq mektepte dombyra u'iirmesi boly' kerek siiaqty. Az sag'atta bolsa da, bul u'iirmenin' na'tijesi bolary anyq. Bul tusta mynadai oi ty'ynday'y mu'mkin: dombyrany u'iretetin qosymsha saz mektepteri, ma'deniet u'ileri, kly'btar bar, solardan u'irense bolady emes pe? A'rine, biraq biraz o'n'irde saz mektepteri,  kly'btarda u'iirmeler joq ja'ne barlyq ata-ana balasyn aqyly u'iirmege bere almaidy.  Eger dombyra u'iirmesi barlyq mektepterde bolsa, oilana berin'iz, a'r mektepten kem degende 10 bala ulttyq aspapty umytpay'g'a, ony bolashaqqa taraty'g'a sebepker bop ju'rer edi.

Dombyra u'ireny' oqy'shynyn' ba'rine birdei qyzyqty bola bermey'i mu'mkin. Bul  u'lken psihologiialyq daiyndyqty qajet etedi:

1) Mug'alim oqy'shyny ylg'i madaqtap, kem tustaryn ko'rgende uryspai, qateni jo'ndei bily'ge u'irety'i qajet.

2) Mektep ishindegi dombyra tarty' jarystaryn uiymdastyry'g'a mektep ujymynyn' erekshe ko'n'il bo'ly'i kerek. Bul balanyn' talpynysyn oiatatyn negizgi sebep. O'itkeni o'nerdin' ba'ri ko'rermen u'shin jumys jasay'g'a bag'yttalg'an.

3) Ulttyq aspabymyzdy umytpai, ony nasihattay'g'a u'les qosyp, balany ta'rbielep jatqany u'shin ata-analardy marapattay' jumystaryn ju'rgizy'. Bulda oqy'shynyn' jigerin jan'alandyry'g'a, jan'a bet alysqa u'iretedi.

4) Memleket qolday'y. Bul tusta da'stu'rli ay'dandyq, oblystyq, respy'blikalyq oqy'shylar jarystaryn, baiqay'laryn, t.b. uiymdastyryp,  marapattay', yntalandyry' syilyqtaryn bery' qajet. A'rine, qazirgi tan'da baiqay'lar (aqyly) ko'p. Degenmen, tikelei mektep oqy'shylary arasynda ulttyq aspapty nasihattay'g'a arnalg'an jarystar joq. Mektepte «altyn ku'z», «qyz syny», jigit sultany» baiqay'yna oqy'shynyn' o'zi qyzyg'yp daiyndalady. Sol sekildi mektep qabyrg'asynda dombyra u'ireny' jarystaryna da erekshe ko'n'il bo'ly' kerek. Munyn' ba'ri oqy'shynyn' dombyra aspabyn u'ireny'ge degen qyzyg'y'shylyg'yn oiaty'g'a bag'yttalg'an qadamdar. Munda tek u'irety'shi mug'alimnin' g'ana emes, mekteptin', mektep ujymynyn', ata-ananyn', ko'rermennin' ro'lderi de asa man'yzdy bop sanalady. O'itkeni qazaq qai salada bolmasyn «ba'rekeldi» dese shabyttang'an halyq.

Ulttyq o'nerdi damyty' – a'rbir qazaqqa syn. Jan'arg'an jan'a qog'amnyn' jan'a belesterine qadam basqan, sa't taiyn jan'ary' u'stindegi elmiz. Qai belesten assaq ta, salt-da'stu'r men ulttyq biregeilikti saqtay'g'a tiistimiz. Elbasymyz aitqandai, bizdin' tilimiz ben my'zykamyz, ulttyq ry'hymyz boiymyzda ma'n'gi saqtalyp, jy'san iisindei an'qyp tursa, bir g'anibet emes pe? Oiymdy myna bir o'len' shy'maqtarymen tu'iindeiin:

Ulttyq o'ner ulyqtay'g'a ma'n'gi laiyq,

Urpaq u'shin mol mura qaldyraiyq.

Elimizde bolsyn tek beibit o'mir,

Ba'rimiz de ry'hani jan'g'yraiyq!