РЕАЛИЯ СӨЗДЕРДІҢ АУДАРМА САЛАСЫНДАҒЫ ОРНЫ

Педагогика
НУРИМАНОВА ГУЛЬНУР, РЕАЛИЯ СӨЗДЕРДІҢ АУДАРМА САЛАСЫНДАҒЫ ОРНЫ

Мақала авторы: НУРИМАНОВА ГУЛЬНУР
Жұмыс орны: С.Бәйішев атындағы орта мектебі
Лауазымы: МАГИСТРАНТ
Порталға жариялану мерзімі: 25.01.2017


Нуриманова Г.Н.,©2 курс магистранты
© Нуриманова Г.Н., Давлетбаева Р.Г., 2016
Ақмолла атындағы БМПУ
Ғылыми жетекші – п.ғ.д., проф. Давлетбаева Р.Г.
(Россия, г. Уфа)
РЕАЛИЯ СӨЗДЕРДІҢ АУДАРМА САЛАСЫНДАҒЫ ОРНЫ
Аударма теориясы және практикасы саласында жұмыс істе-ген С.И. Влахов және С.П. Флориндердің пікірінше, реалия сөздердің аудармасы екі рет шартты: қағида бойынша реалия сөздер аударылмайды (сөздік тәртіп бойынша) және қағида бойынша ол аудару тәсілімен(контекстте) жеткізіледі [1:26].
И. Левый реалия сөздерді «аудармашының азабы» деп атаған. Осыған қарамастан А.В. Федоров «басқа тілге аударыл-майтын сөз жоқ, яғни, берілген тілдің көп таралған сөз тір-кестерімен сипатталмайтыны жоқ» деген пікір айтады [2:198].
Аудару кезінде реалия сөздерді жеткізуде негізгі екі қиыншылық кездесетіні туралы айта кету қажет: аудару тілінде сәйкес сөздің (эквиваленттің) болмауы, бұл осы тілде сөйлейтін адамдарда осы реалиямен белгіленген объектінің болмауына байланысты; реалияның заттық мағынасын (семантикасын) жет-кізгенде оның нақышын (коннотациясын), ұлттық-тарихи ерек-шелігін де жеткізу қажет [2:87].
Көп уақыт бойы реалия сөздерді аудару кезінде ұлттық және тарихи өзгешелігін жеткізу маңызды мәселелердің бірі бо-лып келді.
Кейбір лингвист ғалымдар өз ғылыми зерттеулерінде «реа-лия» терминін емес, «эквивалентсіз лексика» терминін қолдай-ды. Алайда «реалия» ұғымын «термин» ұғымынан бөліп қарастыру керек. Реалия сөздер көркем әдебиетте өте жиі кезде-седі. Олар белгілі бір халықтың мәдениетімен байланысты. Осы халықтың тілі үшін жалпы қолданбалы, ал басқа тілдер үшін жат. Қандай да болса ұлттық бояусыз, ғылым саласына жататын терминдер жасанды түрде пайда болады. Олар тек қана затты не құбылысты атау үшін қолданылады. Енді «реалия» терминінің әр алуан анықтамаларын қарастырайық:
1) реалия – бұл ұғым, практикалық түрде басқа тілде сөй-лейтін адамдардың өмірінде болмайтын ұғым; 233

2) сыртқы лингвистикамен және аударматанумен зерт-телінетін әр түрлі факторлар және олардың тілде бейнеленуі, сондай-ақ берілген елдің мемлекеттік құрылымы, халықтың та-рихы, мәдениеті, тілі, берілген тіл меңгерушілерінің байланы-стары және т.б.;
3) сөздің номинативті мәні үшін негіз болып табылатын ма-териалдық мәдениеттің заттары;
4) өмірдің және тұрмыстың ұлттық ерекшеліктерін бел-гілейтін сөздер [1:2].
Аудармашылармен, аударма теоретиктерімен және линг-висттермен қолданылып жатқан терминологияда айқындық болмағандықтан, аударматанудағы реалия және әдебиет тану ғылымындағы, лингвистикадағы реалия арасындағы шекаралар өте тұрақсыз.
«Реалия» сөзі – латын (realis, -e, көпше түрі realia- «зат, нәрсе») сын есімінің көпше түрінен шыққан. Сәйкес лексикалық категориялар ықпалының әсерінен (орыс және болгар тілдерін-де) зат есімге айналды. Онымен (негізінен филология мәтін-дерінде) материалды түрде болып тұрған немесе болған, көпте-ген жағдайларда мағынасы жағынан «өмір» ұғымымен затты, нәрсені байланыстырады; мысалы, «европалық (қоғамдық) өмірдің реалиялары». Сөздік анықтамаларына сәйкес – бұл «ма-териалдық мәдениеттің кез келген заты», «классикалық грамма-тикада бұл осы тілде бейнелеу көзқарас тарапынан осы елдегі мемлекеттік құрылым, осы халықтың тарихы, мәдениеті, осы ана тілін білетін адамдардың қатынастары және т.б. әр түрлі факторлар», «сөздің атаулы мағынасы үшін негіз болған матери-алды мәдениеттің заттары» [3:283].
А.В. Федоров реалияны түпнұсқаның сөзі ретінде анықтай-ды. «Ол тек қана аймақтық құбылысты білдіретін, басқа ха-лықтың тұрмысында және түсінігінде болмайтын нәрсе» [2:283].
Реалия – зат, елтану ғылымының шекараларында да кең мағынаны білдіреді. Кейбір кездерде ол тілдік емес ақиқатты-лықтың ралия-сөз шекараларына сыймайды; реалия – берілген тілдің лексикасының элементі ретінде бір белгіні білдіреді. Осы мәселені нақтылау үшін В.Д. Андреев, В.Г. Гак, Б.И. Репин осы ұғымды дәлдеуге тырысады. Сонда «реалия» терминімен бірге «реалия-сөз» терминін қолданады.
Реалия сөздерге эквивалентсіз лексиканы да жатқызуға бо-лады. Эквивалентсіз лексика: 234

1) Басқа тілдің лексикалық бірліктері арасында толық немесе жартылай эквиваленттері жоқ лексикалық бірліктер (сөздер және тұрақты тіркестер). Өте жиі эквивалентсіз лекси-каға: реалия сөздер, уақытша эквиваленті жоқ терминдер, кез-дейсоқ эквивалентсіз сөздер жатқызылады.
2) Аймақтық құбылыстарды және ұғымдарды білдіретін берілген мәтіннің реалия сөздері, аударма тілінде сәйкестілігі жоқ сөздер.
«Реалия» ретінде, қателікпен қолданылатын тағы бір ұғым – «лакуна». Номинативті бірліктердің номинативті-мәдени ерекшелігі тек қана эквивалентсіз лексика ретінде байқалмайды. Сонымен қатар, осы тілде басқа тілдегі сөздердің, ұғымдардың болмауы. Яғни, лакуналар – тілдің семантикалық картасындағы ақ дақтар [4:283; 31].
Жоғарыда айтылған барлық анықтамалар аудару практика-сына жатады да, аударма тілінде басқа тілде реалия болатын сөздерге тұрақты элементтердің болмау фактісін белгілейді. Алайда, мәдени, ғылыми-техникалық, саяси дамудың қарқыны-на байланысты белгілі бір кезеңде осы реалия сөздер және олар-ды белгілейтін сөздер аударма тілінде болмауы мүмкін.
Ал басқа жағынан, реалия белгілі бір тарихи кезеңмен шектеулі болуы мүмкін. Сонда, реалия сөздер тілде то-лықтауыш қызметін атқарады. Олар тек қана ерекше заттарды, құбылыстарды білдірмей, сонымен қатар олар белгілі бір тарихи кезеңімен ара қатынасын белгілейді. Мысалы: das Femegericht (жасырынды соттау XIV-XV ғасырлар).
Ал тілдік формасы жағынан, негізінен, реалия сөздер зат есімдер (неміс тілінде өте жиі құрмалас зат есімдер), кейбір кез-дерде сөз тіркестері, аббревиатуралар, сын есімдер, етістіктер және зат есімдердің – реалия сөздердің туындылары.
Реалия сөздер сипаттайтын факторларына сәйкес келесі топтарға бөлінеді:
1) заттық (географиялық, тұрмыс, киім, ақша, өлшеу бірлігі, сәулеттік, атақ және лауазым, партиялар, саяси-әлеуметтік қозғалыстар, әскери, әкімшілік-территориялық бірліктер, фольк-лор, ойыншықтар, ойындар, билер, жанрлар, мәдени реалия сөздер);
2) жергілікті (ұлтқа және тілге байланысты);
3) уақыттық (осы заманғы және көне реалия сөздер);
4) аудармашылық. 235
Қорыта айтқанда, реалия сөздер ұлттық діл мен санаға, ұлт-тық мәдениет пен салт-дәстүрге қатысты пайда болған, ежелден қалыптасқан атаулар болып саналады. Оларды аудару және оқы-ту мәселесі өзекті болып саналады.