Qazaq tili sabag'ynda oqy'shylardyn' kommy'nikativtik quzyrettilikterin damyty'

Qazaq tili ja'ne a'debieti
Tiley'bekqyzy A'semgu'l, Qazaq tili sabag'ynda oqy'shylardyn' kommy'nikativtik quzyrettilikterin damyty'

Maqala avtory: Tiley'bekqyzy A'semgu'l
Jumys orny: "Ridder qalasy № 17 Orta mektebi"KMM
Lay'azymy: Qazaq tili men a'debieti pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 27.02.2018


«Qazaq tili men a'debiet sabag'ynda oqy'shylardyn' kommy'nikativtik quzyrettilikterin qalyptastyry' men damyty' joldary.» 

Urpaq ta'rbiesi – uly is. Qai zmanda bolmasyn adamzat aldynda turatyn uly murattyn' en' bastysy – o'zinin' isin o'mirin jalg'astyratyn urpaq ta'rbieley'. Urpaq ta'rbiesi – keleshek qog'am ta'rbiesi. Sol bolashaqtyn' ielerin jan- jaqty jetilgen , aqyl-parasaty mol, g'ylymi- ma'deni o'risi ozyq etip ta'rbieley' -ata-ana men ustazdardyn' qog'am aldyndag'y boryshy.  Adamg'a en' birinshi bilim emes, ta'rbie bery' kerek, ta'rbiesiz berilgen bilim adamzattyn' qas jay'y dep A'l – Farabi babamyz aitqandai balag'a ta'rbie bery'imiz kerek .Qazirgi oqy'shy jan-jaqty, ry'hani bai ta'rbieli boly'y tiis.Balanyn' ta'rbiesi , adamgershilik qasieti bolmasa qurg'aq bilimmen odan jeke tulg'a qalyptaspaidy. 

Maqsaty:
— qazaq tili sabaqtarynda oqy'shylardyn' kommy'nikativtik quzyrdyn'  qalyptasy'ynyn' en' tiimdi a'dis-ta'silderin aiqynday';

— oqy'shylardyn' tildik qatynastag'y bilim qoryn o'mirde qoldany'yna qajetti tildik quzirettilikti qalyptastyry'.

Maqsattyn' ju'zege asy'y u'shin kelesi mindetterdi anyqtadym:
— Ay'yzsha ja'ne jazbasha qarym – qatynasyn qalyptastyry';
— So'iley' dag'dylaryn durys men'gerty' ;
— Jeke tulg'anyn' quzirettilik qatysymdylyg'yn ju'zege asyry';

             Quzyrettilik degenimiz — tulg'anyn' boiynda bilim, dag'dy, iskerlik, erik ku'sh-jigerdin' boly'y.

«Kommy'nikativtik quzyrettilik» (latynnyn' «sompetere» -qol jetkizy', sa'ikes kely', so'zinen shyqqan) – qajetti  tilderdi, qorshag'an adamdarmen ja'ne oqig'alarmen a'rekettestikte boly' ta'silderin bily'di, topta jumys jasay' dag'dylaryn, ujymdag'y a'r tu'rli a'ley'mettik ro'lderdi  men'gery'di qamtidy.

Oqy'shylardyn' kommy'nikativtik quzyrettiligin damyty' u'shin ju'rgiziletin jumys tu'rleri:

  • Suraq – jay'ap (mug'alim men oqy'shylar)
  • Dialog (oqy'shy men oqy'shy)
  • Ay'yzsha qarym – qatynas (mug'alim men oqy'shylar, oqy'shy men oqy'shy, mug'alim men oqy'shy)
  • Jazbasha qarym – qatynas (taqyrypqa bailanysty ma'tinmen, sy'retpen jumys)

Bul  jumys tu'rleri kommy'nikativtik quzyrettiliktin' alashqy baspaldag'y  bolyp esepteledi. Sebebi, bul jumys tu'rlerin barlyq sabaqta mug'alim  mu'mkindiginshe qoldana alady. Kommy'nikativtik quzyrettilikti damyty' u'shin ju'rgiziletin jumys tu'rleri oqy'shylardyn'

  • — Qatysym ja'ne jazylym qarym – qatynasyn qalyptastyry'g'a
  • — So'iley' tilin durys men'gery'ge
  • — jeke tulg'anyn' quzirettilik qatysymdylyg'yn ju'zege asyry'g'a erekshe yqpal etetinin ko'ry'ge  bolady.

O'z is-ta'jiribemde kommy'nikativtik quzyrettiligi qalyptasqan oqy'shy ekinshi adammen, synyptasymen belgili bir aqparatty jetkizip qana qoimai, o'z oiyn tu'sindire, olardyn' pikirin ug'a, tu'sine biletinine ko'z jetkizip ju'rmin.

Merser synypta talqylay'dag'y da'leldin' u'sh tu'rin ko'rsetedi:

1.Pikirtalastyq a'n'gime;                   2.Toptyq a'n'gime;              3.Zerttey'shilik a'n'gime.

O'z is — ta'jiribemde jog'arydag'y u'sh tu'rli dialogtyn' ekinshisi qolaily dep sheshtim.    Sabaqta tildik qatynas u'sh tu'rli jolmen nemese qalyppen iske asyrylady,olar juptyq, toptyq, ujymdyq. Juptyq jumysqa tu'sy' osy dialogterden turady. Dialogtin' o'zi sabaq o'ty' kezinde a'r tu'rli a'dis arqyly ju'zege asady. Mysaly : suraq — jay'ap,ro'ldik,tapsyrmany oryndaty', juptyq jumys, dialogtik ma'tindi oqy'.

1.Suraq — jay'ap a'disi — qazaq tili sabag'ynda oqy'shylardyn' yntasyn arttyrady, qyzyg'y'shylyg'yn oiatady. Mysaly bastay'ysh synyptarda «Apta ku'nderi»  taqyrybyn  qaitalaty' u'shin men «Apta ku'nderi» atty so'zdik  jattyg'y'yn qoldanamyn.

Maqsaty:dedy'ktsiiany, emin-erkin so'ilesy'dy jumyspen birjolata o'tey', zeiin ja'ne logikalyq oilaryn damyty'.

Du'isenbide dop oinadyq dalada

Seisenbide sery'en qurdyq qalada

Sa'rsenbide sy'ret saldyq sa'ndi etip

Beisenbide bi biledik a'ndetip

Juma ku'ni jidek terdik qyratta

Senbi ku'ni kino ko'rdik kly'bta

Jeksenbide bir jinalyp dem aldyq

Osylaisha o'te shyqty bir apta.

Jattyg'y' barysy:                                                    

 

  1. Jan'a  so'zdermen jumys.
  2. Tanys so'zdermen jumys.
  3. Oqy'shy o'len'di ma'nerlep oqidy.
  4. Suraqtardy qoiy':

Du'isenbide dop oinadyq qaida?

— Seisenbide ne qurdyq qalada?

— Sa'rsenbide ne saldyq sa'ndi etip?

— Beisenbide bi biledik pe a'ndetip?

— Juma ku'ni jidek terdik qaida?

— Senbi ku'ni  ne istedik kly'bta?

— Jeksenbide bir jinalyp ne istedik?

— Osylaisha o'te shyqty neshe apta?

2.Ro'ldik oiyndar — sabaq u'derisin jandandyryp,tildi u'ireny'ge degen qyzyg'y'shylyqty arttyrady. Ro'ldik oiyndardyn' basty qyzmeti shynaiy, daiyndyqsyz so'iley'ge qajetti ahy'aldy ty'g'yzy'. Til u'ireny'shiler so'iley' jag'daiatyna ene otyryp,tildi qatynas quraly retinde paidalany'g'a umtylady. Oiyndy o'tkizy' u'shin til u'ireny'shilerdin' psihologiialyq daiyndyg'yn qalyptastyry' man'yzdy komponent bolyp tabylady. Oqy'shylar sity'atsiiany tolyq qabyldap,o'zin erkin seziny'i qajet. Sabaqtarymda oqy'shylarg'a ro'ldik oiyn tapsyrmalaryn daiyndaimyn.Taqyrypqa sai ro'ldik oiyng'a ty'ra keletindei basqa oqy'lyqtardan tapsyrmalar qosymsha izdestiremin. Sol tapsyrmalardy oqy'shylarg'a oryndatamyn. Mysaly,8-synypta «Dabyl qag'yldy» taqyrybyn o'tkende  oqy'shylarg'a jag'daiat berildi jer silkinisi bolg'an jag'daida ne istey' kerektigi ty'raly oqy'shylar ro'lderge bo'linip, orynday' kerek boldy. Munda meni tan'qaldyrg'an na'rse, oqy'shylar top bolyp ma'tindi oqyp, ony  talqylap,top basshysy olardy ro'lge daiyndap sonymen birge syni turg'yda oilai otyryp  ondag'y obrazdardy sa'tti oryndap shyqqandary.

Quzyrettilikti  qalyptastyry'g'a  bag'yttalg'an  tapsyrmalar.So'z bolyp otyrg'an a'diske qatysty negizgi ideia, basty o'zek – qatysym bolyp tabylady.Tilderdi u'irety' a'disi u'nemi zaman talabyna, y'aqyt ag'ymyna qarai o'zgerip, damyp, jetilip otyrady.

Orys tildi mekteptegi qazaq tili pa'ninin' maqsaty oqy'shylardyn' qarym-qatynas biliktiligin, iag'ni tildik ja'ne tanymdyq biliktilikpen qamtamasyz ety' ekendigi Qazaqstan Respy'blikasynyn' jalpy bilim bery'din' memlekettik standartynda ko'rsetilgen.Osyg'an bailanysty menin' mindetim – ma'denietti tu'rde bilimimen, iskerligimen qazaq tilinin' memlekettik til retinde ma'rtebesin ko'tery', osy maqsatqa jetetindei tiimdi jol arqyly ju'zege asyry'.

«Dialog-ertegi» oiyny.   «Suraq-jay'apqa qurylg'an hat». «Kompozitsiia» oiyny

«So'iley' miny'ty» oiynymen bastay'g'a bolady. Oiyn maqsaty – balalarg'a u'ide ne istegenin ay'yzsha dialog tu'rinde aitqyzyp, a'n'gimelep bery'ge u'irety'. Oiyn suraq-jay'ap tu'rinde o'tedi.

«Siqyrly qalta» oiynyn o'tkizy'ge bolady. «Siqyrly qaltanyn'» ishine mamandyq ieleri beinelengen keste-sy'retter salynady. Taqtag'a shyqqan oqy'shy o'zi jaqsy ko'retin mamandyg'y beinelengen sy'retti tan'dap alady. Oiyng'a qatysy'shy oqy'shylar «Bul kim? Ne isteidi?» – degen suraqqa jay'ap beredi. Bul oiyn «Mamandyq» taqyrybyn o'tkennen keiin, men'gergen materialdy bekity', qaitalay', teksery' sabag'ynda o'tkiziledi.

«Limerik» oiyny. Ol oiyndy oilap tapqan – Эdvard Lir degen ag'ylshyn. Oiynyn' sharty: belgili bir qurylysqa bag'ynatyn saiqymazaq, ku'ldirgi o'len' shyg'ary'. Ol qurylys – boiynsha o'len' bes tarmaqtan tury'y shart. Sonymen birge a'r tarmaqtyn' mazmunyna silteme beriledi. Aitalyq, birinshi tarmaq – keiipker, ekinshi tarmaq – keiipkerge minezdeme, u'shinshi, to'rtinshi tarmaqta – qimyl — a'reket, oqig'a, besinshi – oqig'anyn' saldary nemese avtordyn' sol keiipkerdin' is-a'reketine bag'asy.Dialog qury'g'a u'irety'din' tag'y bir satysy, o'nimdi (prody'ktivti) satyda bolady.

Qoryta kelgende o'zge ult o'kilderine qazaq tilin u'irety'de kommy'nikativtik quzirettilikti qalyptastyry' — zaman talaby. Sondyqtan oqy'shylarymyz jan'a zaman talabyna sai bilimdi, jan-jaqty, qazaq tilinde o'zindik oi-tolg'amyn jetkize alatyn, kez kelgen adammen tildik qarym- qatynasqa tu'se alatyn, kommy'nikabeldi, ma'denietti, o'mirge ikemdelgen tulg'a boly'y u'shin onyn' boiynda kommy'nikativtik quzyrettilikti damyty' ustazdyn' qolynda.