Ag'yls'yn tili
Qabdenova Baqytgu'l, Oqy's'ylardyn' pa'nge degen qyzyg'y's'ylyg'yn arttyry'da synyptan tys jumystardyn' bereri ko'p

Oqy's'ylardyn' pa'nge degen qyzyg'y's'ylyg'yn arttyry'da synyptan tys jumystardyn' bereri ko'p

Maqala avtory: Qabdenova Baqytgu'l
Jumys orny: Jetiaral mektep - balabaqs'a kes'eni
Lay'azymy: ag'yls'yn tili pa'ninin' mug'alimi
Portalg'a jari'i'alany' merzimi: 08.01.2018


 

«Balalar baqytty balalyqqa a'rqas'an da qaqyly. Olardyn' y'aqyty qy'anys'tyn', bei'bits'iliktin', oi'ynnyn', oqy' men o'sy'din' y'aqyty boly' kerek. Olardyn' bolas'ag'y a'riptestiktin' u'i'lesimine negizdely'i qajet. Olardyn' o'miri, keles'egi kemeldenip, olar ta'jiri'be ji'naqtag'an sai'yn jarqyn bola tu'sy'i kerek».

Bala quqyqtary ty'raly Konventsi'i'adan

“Qazaqstandyq bilimdi jetildiry' tujyrymdamasy qazirgi kezen'degi jalpy bilim bery'din' maqsattaryn anyqtap beredi. Mektep a'mbebap bilimderdin', iskerlik pen dag'dylardyn' tutas ju'i'esin, sondai'-aq bilim aly's'ylardyn' o'zindik qyzmeti men jeke jay'apkers'iligin, i'ag'ni' zamanay'i' bilimnin' sapasyn anyqtai'tyn negizgi biliktilikti damyty'g'a mindetti. Oqy's'ylarda bastamas'ylyq, o'zindik, toleranttylyqty qalyptastyry' ta'rbi'e bery'din' basty mindeti bolyp bolyp tabylady. Oqy's'ylardyn' pa'nge degen qyzyg'y's'ylyg'yn, s'yg'armas'ylyq qabiletterin damyty' men dai'yndyq sapasyn ko'tery'ge sabaqtan tys jumystar (faky'ltati'vter,

pa'ndik u'i'irmeler) u'lken mu'mkindik beredi”.  Ag'yls'yn tili pa'ninen de synyptan tys jumystar ui'ymdastyrylady.

Jeti jurttyn' tilin bil,

Jeti tu'rli bilim bil –

Qazaqstandyq qog'am ko'pulttyq, ko'ptildilik ja'ne ko'pma'di'nettilik jag'dai'da. Sondyqtan osy qog'amg'a bei'imdelgen ko'p tildi men'gergen ma'deni'etti tu'lg'a qalyptastyry' – o'zekti ma'selelerdin' biri. Elimizdin' Prezi'denti Nursultan A'bis'uly Nazarbaev: «Biz aldag'y y'aqytta a'lemdik bi'ikterdi bag'yndyra

beretin bolamyz. Sondai' bi'ik belesterdin' biri – Qazaqstannyn' du'ni'e ju'zindegi ba'sekege qabiletti 50 eldin' qataryna kiry'i. Osy maqsatqa jety' u's'in, en' aldymen, a'rbir qazaqstandyq ba'sekege qabiletti boly' kerek» — degen bolatyn. Sonymen qatar N.A'.Nazarbaev qazaqstandyqtardyn' jan'a urpag'y en' kem degende u's' tildi bilip, qazaq, orys ja'ne ag'yls'yn tilderin erkin bily' ti'is ekendigin ai'tty. S'a'kirtter qazaq tilin tolyq a'debi' normada men'gerip, orys tili men ag'yls'yn tilin erkin bily' qajet. Al g'alymdardyn' zerttey'ins'e,

bala jas kezinde tildi qi'nalmai' a'ri erkin men'geredi eken. Osy rette Bilim ja'ne G'ylym mi'ni'stirliginin' ag'yls'yn tilin bastay'ys' synyptan bastap u'i'rety'ge nazar ay'dary'y – durys talap. Bu'ldirs'in jasta men'gerilgen bilimnin' irgetasy berik a'ri myqty bolmaq. Al osy berik a'ri myqty bilimdi sanag'a sebelep, jang'a ui'alatatyn a'ri'ne- mug'alim. Qazirgi kezde bizdin' tilimiz halyqaralyq, эkonomi'kalyq, sai'asi' ja'ne ma'deni' bai'lanystaryn ulg'ai'typ keledi. A'sirese, эkonomi'ka salasynda s'eteldik i'nvesti'tsi'i'alardyn' ko'ptep taraly'y ag'yls'yn tilin so'i'lei' bily'di talap etedi. Sondyqtan qazirgi mekteptin' aldynda turg'an mindet ag'yls'yn tilinde erkin so'i'lei', jaza alatyn

oqy's'ylar dai'ynday'. Bul maqsatqa jety' jolynda synyptan tys jumystardyn' man'yzy o'te zor. Oqy's'ylardyn' tildi men'gerip oqy'dy, jazy'dy, so'i'ley'di, bir tilden ekins'i tilge ay'dary'dy, biliktilikti u'i'retkende biz olarg'a basqa halyqtyn' ma'deni'etine a'ri du'ni'e ju'zi ma'deni'etine jol as'amyz, i'ag'ni' basqa halyqtarmen qarym – qatynas jasay'g'a mu'mkindik ty'ady. Synypta, u'i'de, kitaphanada a'debi'etter men baspaso'z betterinen, oqy'lyqtardan aqparat aly', tu'rli habarlar dai'ynday', jospar tu'zy', referat jasay' ja'ne eki – ekiden toppen jumys ju'rgizy' de ken' tu'rde qoldanylady. Mundai' jumystar arqyly oqy's'ylardyn' s'yg'armas'ylyq zerttey' qabiletterin arttyry'g'a mu'mkindik ty'ady. Synyptan tys jumystar na'ti'jesi mektep boi'yns'a ai'lyqtar, jarystar, kontsertter, erten'gilikter o'tkizgende ko'rinedi. Synyptan tys jumystar oqy's'ylardyn' belsendiligine, s'yg'armas'ylyg'yna negizdeledi, sonymen qatar a'r oqy's'ynyn' i'kemi, qyzyg'y's'ylyg'y eskeriledi. A'r jan'a materi'al tu'sinikti, jen'il tu'rde berilip jumystyn' a'r tu'rli formalary men

ta'silderi qoldanylyp, ay'di'o – vi'deo quraldary qoldanyly'y qajet, oqy's'y o'z jumysynyn' na'ti'jesin ko'rip, qanag'attany'y qajet, o'zinin' jetistigin ko're bily'i qajet. Synyptan tys jumystardyn' mynadai' tu'rleri bar: a) jeke a')

toptyq b) ko'ps'ilik

 

Jeke tu'ri – munda mug'alim bir oqy's'ymen jumys istei'di.

Jumystyn' bul tu'ri on'ai' ja'ne ko'p jetistikke qol jetkizy'ge bolady. Men o'z oqy's'yma maqal – ma'tel jattay'g'a beremin, a'ri'ne u's' tilde, ol bar quls'ynysymen izdeny'ge kirisedi. Ol birnes'e maqaldardy o'zinin' da'pterine ko's'irip alyp keledi. Mysaly:

Live and learn.

Y'с'ene svet, a ne y'с'ene tma.

Oqy'syz bilim joq, bilimsiz ku'nin' joq.

Where a will there is a way.

Gde hotene, tam i' y'mene.

Izdegen muratyna jetedi.

A good name is better than riches

Dobrai'a slava ly'с's'e bogatstva

Jaqsy so'z – jarym yrys.

Maqal – ma'telder g'asyrlar boi'y halyq danalyg'ynan ty'yndag'an. Oqy's'ylar maqaldardy neg'urlym ko'p bilse, sog'urlym tildi tu'rlendirip, so'z qory ko'p bolary so'zsiz. Sonymen qatar balanyn' o'z oi'ymen, o'z ana tilimen esine saqtalg'an maqal – ma'telderdi es'qas'an umytpai'dy ja'ne sol oqy's'yny ta'rbi'eley'de alatyn orny ereks'e bolady. Oqy's'yg'a ag'yls'yn tilin oqyty'da a'n men my'zykanyn' da ro'li o'te zor. A'ndi ai'ta otyryp, oqy's'y so'zderdin' mag'ynasyn tu'sinedi, olardy qai'talai' otyryp este saqtai'dy. A'nder arqyly oqy's'ynyn' bilimin o'mirine bai'lanystyryp, u'i'renip jatqan tilde so'i'lei'tin

elderdin' o'nerimen, ma'deni'etimen tanysady ja'ne o'ner juldyzdary ty'raly bilimderin molai'tady. Munda men o'z A'nuranymyzdan

bastag'andy jo'n ko'rdim:

Altyn ku'n aspany,

Altyn da'n dalasy,

Erliktin' dastany,

Elime qaras'y!

Ejelden er degen,

Dan'qymyz s'yqty g'oi'.

Namysyn bermegen,

Qazag'ym myqty g'oi'!

Menin' elim, menin' elim,

Gu'lin' bolyp egilemin,

Jyryn' bolyp to'gilemin, elim!

Ty'g'an jerim menin' – Qazaqstanym!

Golden sun in the sky,

Golden green in the field.

Look at my merry field,

With a joy and fun.

How so brave our work,

How so brave our land.

How so brave our men,

How so brave our plan.

My native land,

My native land.

I want to be,

Four flower land.

I want to be,

Your merry singer,

I’m future beadier of my Kazakhstan!

 

Vesna

Pri's'la vesna, vesna pri's'la,

Y's'la holodnai'a zi'ma.

Pody'et teplyi' veterok

I' mai' nasty'pi't i' proi'det.

Verny'tsi'a pti'с'ki' i'zdaleka.

I'h pesen by'det nejna, gly'boka.

Ly'ga pokroi'y'tsi'a tsvetami',

Zapolni'atsi'a sady plodami'.

 

Spring

It is spring, it is spring.

Cold winter is past.

Warm breezes are blowing.

And May here at last.

The birds are returning.

Their songs fill the air

And meadows are smelling

With blossoms so fair.

Toptyq tu'ri – ko'binese oqy's'ylardyn' su'i'ikti isine bai'lanysty ui'ymdastyrylyp, u'nemi ju'rgizilip otyrady. Olar oi'yn, hor, ay'yzs'a so'i'ley', drama, a'debi'et ja'ne o'ner, ertegi qoi'y', sondai' – aq albom jasay', gazetter s'yg'ary', by'klet jasay' jumystary ju'rgiziledi. Toptyq jumystar arqyly oqy's'ylar boi'ynda jay'apkers'ilik, syi'lastyq, dostyq mol bolady. A'r jumystyn' son'ynda prakti'kalyq na'ti'je, i'ag'ni' qai' oqy's'y materi'aldy qalai' men'gergeni ko'rinedi. Mysaly: 6 – 7 synyptar arasynda «Til merekesi-el merekesi » — atty kes' o'tkizdim. Onda 6 – s'i synyp oqy's'ylary u's' tilde o'len'  oqyp, a'n ai'typ, maqal jarystyrdy. Jog'arg'y synyptar arasynda «Robert Burns», «William Shakespeare» -s'yg'armas'ylyg'yna arnalg'an kes' o'tti. Sonymen qatar «ABC», «The club of funny friends», «English land», «English around us» «Who is champion?» «First think, then speak» «The leader of the XXIcentury» atty sai'ystar u'nemi o'tkizilip otyrylady.

Massalyq tu'ri – ag'yls'yn tilinde di'spy'ttar, di'sky'ssi'i'alar, tok– s'oy'lar, konferentsi'i'a, kes'ter, erten'gilikter o'tkizy' jatady.

Mysaly:  6– 7 synyptar aralyg'ynda « The best polyglot» — atty kes'

o'tkizdim. Mazmuny:

I Introduce themselves (toptyn' aty, urany, эmblemasy)

II Friendly numbers

III Diagram

IV Countries of the world

V What time is it?

VI Letter lines

T E B R X P C A T L X Q L M Z

U N C L E D O G H O D W Y A

Q G U V W O R K E R O T X A K A

Z A K H S T A N T E A O P L

T U N F S J Z T E A C H E R L

H E T C H R I S T M A S R A T

Birins'i toptar o'z attaryn, urandaryn, эmblemalaryn tanystyryp o'tti. Kelesi kezen' «Friendly numbers», munda oqy's'ylar berilgen so'zderdi a'ripterdin' ornalasy' retine sai' tay'yp otyrdy. U's'ins'i kezen' «Diagram», oqy's'ylar berilgen taqyrypqa sai' so'zderdi tan'dai'dy. To'rtins'i kezen' «Countries of the world», oqy's'ylar berilgen ty'g'a qarap elderdin' atay'laryn taby'lary qajet. Ko'rermenderge de qyzyqty boly'y u's'in «Do you know…», i'ag'ni' si'rek kezdesetin an'dar ty'raly mag'lumat berildi. Besins'i kezen' «What time is it?»,oqy's'ylar berilgen y'aqyttardy ag'yls'yn tilinde ai'ty'lary kerek. Son'g'y kezen' «Letter lines» oqy's'ylar berilgen a'rip tizbekterinen so'zder taby'lary qajet.

Synyptan tys jumystarda men oqy's'ynyn' bilimdi o'z betimen tay'yp, zerttep, birlese otyryp jan'a i'dei'alar men tujyrymdardy a'r tu'rli joldarmen usynatyndaryn, jan'a bilimdi belsendi tu'rde taldap, ji'naqtap, olardy ku'ndelikti o'mirdegi jag'dai'larmen bai'lanystyratyndaryn, bir – birine degen senimdilikteri men tu'siny's'ilikteri dami'tynyn bai'qadym. Synyptan tys s'aralarg'a qatysqan oqy's'ylardyn' barlyg'yn marapattap otyry' qajet. Qoryta kelgende mynany eskery' qajet:

a) Synyptan tys jumys – ag'yls'yn tilin oqyty'dyn' quramdas bo'ligi.

a') Synyptan tys jumys a'rtu'rli formalarda mu'mkindigins'e ko'p oqy's'yny qamty' kerek.

b)Synyptan tys jumysta aldyn'g'y qatarly jan'a tehnologi'i'alardy qoldany' qajet.

Ay'yldag'y balalardyn' qyzyg'y's'ylyg'yn arttyryp, oqy'g'a umtylys bery' u's'in ko'p jumys jasay' kerek ekendigi so'zsiz, o'i'tkeni «S'etel tili» dep sanalatyn ag'yls'yn tili balalar u's'in u'lken jan'alyq ja'ne bolas'ag'y u's'in bag'a jetpes bai'lyq bolyp esepteledi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A'debi'etter

  1. Ag'yls'yn tilin oqyty'dyn' a'distemesi Amandyqova G.N.,

Muhtarova S'.E.

  1. Bai'muqanova B.S., Bi'seng'ali'eva A.N. Jai'yq ustazy
  2. « Ag'yls'yn tili mektepte» jy'rnaldary
  3. «S'et tili mektepte» jy'rnaldary
  4. «Mekteptegi synyptan tys jumystar» jy'rnaldary