Oqy'shylardyn' o'zindik jumystarynyn' erekshelikteri ja'ne tu'rleri

Matematika
Asaibekov Askar Asylhanoviсh, Oqy'shylardyn' o'zindik jumystarynyn' erekshelikteri ja'ne tu'rleri

Maqala avtory: Asaibekov Askar Asylhanoviсh
Jumys orny: SQO Aqjar ay'dany Qazan orta mektebi
Lay'azymy: mug'alim
Portalg'a jariialany' merzimi: 12.01.2018


Bu'gingi tan'da g'ylym men tehnika qarqyndap o'sip otyrg'an shaqta mektep bag'darlamasy men oqy'lyqtaryna, olardyn' barlyq jetistikterin en'gizy' mu'mkin emes. Osy sebepten de mektep erten'gi bilimnin' negizin qalap, oqy'shylardyn' o'zdiginen izdenip, bilim aly'laryna mu'mkindik jasay'y tiis. Sapaly oqyty' ja'ne o'zdiginen oqyp bilim aly'g'a bay'ly' negizinde g'ana oqy'shylardan parasatty azamat ta'rbielep shyg'y'g'a bolady. Osyg'an orai, mektep bitiry'shi a'rbir oqy'shy g'ylym negizderinin' jan'alyqtarymen habardar bolyp, keiin sol alg'an bilim men iskerligin odan a'ri damyty'g'a tiis. Bul o'skelen' o'mir talaby.
Qazirgi kezde Qazaqstan mektepterinde pedagogikalyq u'rdistin' sapasyn ko'tery'din' bai ta'jiribesi jinaqtalyp keledi. Solardyn' biri pedagogikalyq u'rdiste oqy'shylardyn' logikalyq oilay' qabiletterin damyty'da o'zindik jumys tu'rlerin uiymdastyry'.
A.Baitursynovtyn' pikiri boiynsha, bala bilimdi ta'jiribe arqyly o'zdiginen aly'y kerek. Mug'alimnin' qyzmeti- onyn' bilimnin', sheberligi uzaq joldy qysqarty' u'shin, balag'a jumysty a'line qarai shag'yndap,bery' men betik belgilegen maqsatqa qarai tu'zep otyry' kerek. Oqy'shylardyn' o'zindik jumystarynyn' ma'n-mag'ynasyn uiymdastyry'dyn' ta'sil-amaldaryn bir g'ana belgimen sipattay'g'a bolmaidy.
O'zindik jumys – oqy'shynyn' ku'rdeli is-a'reketterinin' bir tu'ri nemese oqy' jumystarynyn' arnaiy bir formasy bolyp tabylady. SHag'yn jinaqty mektepte oqy'-ta'rbie jumystarynyn' erekshe ko'n'il ay'daratyn bir salasy – oqy'shylardyn' o'zdiginen oryndaityn jumystary. Birneshe synyppen jumys isteitin mug'alimnin' negizgi pedagogikalyq mindeti – jeke synyppen jumys isteitin mug'alimnin' aldyna qoig'an mindetpen birdei. Ol da oqy' josparyn, bag'darlama talaptaryn orynday'g'a tiis.
O'zindik jumystardyn' na'tijeli boly'y u'shin aldymen «o'zindik jumys» degen ug'ym neni bildirip turg'anyn anyqtap aly' qajettigi ty'ady: birinshiden, o'z betinshe jumys balalardyn' tu'rli tapsyrmalardy, jattyg'y'lardy eshkimnin' ko'meginsiz orynday'lary, ekinshiden, mundai jumystar balalardy uqyptylyqqa, ta'rtiptilikke, jinaqylyqqa, baqylai bily'ge ta'rbieleidi.
O'zindik jumys tu'rlerin uiymdastyry'da mynandai talaptardy orynday' kerek:
1.O'zdiginen oryndaityn jumystyn' mazmuny bag'darlama talaptaryna sai boly'y kerek;
2.O'zindik jumys oqy'shylardyn' oilay' qabiletin damyty'g'a tiis;
3.O'zindik jumystyn' tu'ri, mazmuny a'rtu'rli boly'y kerek;
3.A'rbir oryndalg'an o'zindik jumys tekserilip, bag'alany'y kerek.
O'zdik jumysty uiymdastyry'dyn' sharttary mynalar:
-mug'alimnin' naqty tapsyrmalar (nusqay'lar) bery'i;
-jumysty orynday'dyn' ja'ne aiaqtay'dyn' y'aqytyn belgiley'i;
-mug'alimnin' basqary'ymen oqy'shylardyn' derbestiginin' mo'lsheri, olardyn' jumysty o'z erkimen ja'ne qalay'ymen istey'i;
-og'an a'ser etetin motivter.
O'zindik jumystyn' tu'rleri san aly'an. Olardy toptastyry' — ku'rdeli ma'sele. Onyn' jii kezdesetin bir toby – sabaq maqsatyna qarai qoldanylatyn jumys tu'rleri:
a) Jan'a bilimdi men'gery' (materialdy jan-jaqty talday', mug'alimnin' ay'yzsha baianday'ynyn' jsparyn, konspektisin jasay' t.b. ta'silderge u'ireny').
a') Jan'a bilimdi bekity' (tu'rli jattyg'y'lar, esep shyg'ary', tu'rli jazbasha, grafikalyq, praktikalyq t.b. jumystar).
O'zdik jumysqa mynadai talaptar qoiylady:
1) Tapsyrma a'rbir oqy'shynyn' bilim den'geiine bailanysty tan'daly'y kerek.
2) O'zdik jumysty orynday'g'a jetkilikti y'aqyt berily'i kerek (8-15 min. uzaq bolmaidy).
3) Mindetti tu'rde tekserily'i kerek.
4) Jumys sabaqtyn' maqsatyna bailanysty (jan'a materialdy qabylday'g'a, o'tken materialdy bekity'ge, qaitalay'g'a, bilimdi tiianaqtay'g'a) tan'dalady.
5) O'zdik jumystyn' maqsaty, orynday' a'disi oqy'shylarg'a tu'sinikti boly'y tiis.

6) O'z betimen jumysqa oqy'shylar bilim den'geiine bailanysty a'r tu'rli y'aqyt jumsaitynyn eskerip, taqtag'a ne kartoсhkag'a qosymsha materialdar daiyndap a'kely' kerek.

7) Eskertpe, tu'sinikteme-kartoсhkalar, perfokartalar daiynday' qajet.
Oqy'shylardyn' o'zdigine atqaratyn jumystary olardyn' oi en'begin qalypqa keltiry'ge bag'yttalg'an ja'ne mug'alimnin' bergen tapsyrmalaryn orynday'dyn' en' tiimdi ta'silderin o'zderine izdestiry'ge ko'zdelgen. Matematika sabaqtarynda oqy'shylar o'zdiginen oryndaityn jumystardy bylai jiktey'ge bolady: oqy'lyqpen, oqy' quralymen, anyqtama a'debietpen, esepter jinag'ymen, a'r tu'rli u'lestirmeli materialmen, jeke ja'ne toptyq tapsyrmalardy orynday'.
Mug'alim oqy' protsesinde o'ziginen oryndaityn jumystyn' a'r tu'rin ja'ne olardyn' u'ilesimdilerin qoldany'dy josparlaidy. Matematikadan o'zdiginen orynday'g'a beriletin tapsyrmalar aiqyn maqsatty ko'zdey'i ja'ne oqy'shylardyn' yntasyn arttyry' u'shin beriletin tapsyrmalardyn' mazmuny teren', praktikalyq qoldany'y anyq zerttey' sipatynda bolg'any oryndy.
Sonymen birge, oqy'shylarg'a tapsyrma bergende materialdy birtindep ku'rdelendiry', olardyn' shyg'armashylyq belsendiligi, jeke bas erekshelikterine nazar ay'darg'an durys. O'z betimen jumys tapsyrylg'anda onyn' ay'yr –jen'ildigi, qansha y'aqyt oryndalatynyna ko'n'il bo'ly' kerek. O'z betimen jumys sabaqtyn' kez kelgen y'aqytynda bery'ge bolady.
Oqy'shylarg'a o'zindik jumys retinde pa'nder boiynsha mynadai tapsyrmalar bery'ge bolady.
Matematikadan mynadai tapsyrmalar jazy'g'a bolady:
mug'alimnin' ko'rsetken u'lgisi boiynsha oryndalatyn;
-mug'alimnen alg'an bilim, bilik, dag'dylaryn o'z betimen paidalany'dy talap etetin, biraq mug'alimnin' basqary'yn paidalang'an jag'daida;
-alg'an bilim, bilikterin basqa jag'daida paidalang'anda;
-oqy'shydan oilay'dy, shyg'armashylyqty talap etetin baiqay', talday' arqyly jan'a qorytyndy, anyqtamag'a shyg'ary'g'a bolatyn tapsyrmalar.
-arifmetikalyq amaldar kestesin este saqtay'g'a arnalg'an;
-eseptey' ta'silderin igery'ge arnalg'an:
-uqsastyq pen aiyrmashylyqty ajyraty', talday'g'a arnalg'an;
-belgili bir tu'siniktemelerdin' arifmetikalyq amaldarmen bailanysyna arnalg'an;
-baiqay' negizinde qandai da bir zan'dylyqty aiyry';
-didaktikalyq oiyndar, qyzyqty tapsyrmalar.
Oqy'shylar o'zdiginen jumys istei bily'i u'shin, aldymen, mug'alimnin' bergen u'lgisine qarai eliktey' negizinde qarapaiym tapsyrmalar oryndaidy. Mundaida jumystyn' mazmunyn jasay' a'disterinin' ba'rin mug'alimnin' o'zi aityp beredi, al oqy'shy tek orynday'shy g'ana. Al eger mug'alim oqy'shyg'a ba'rin o'zi aitpai, buryn alg'an bilimderin qoldany'g'a laiyqty jag'dailar ty'g'yzatyn bolsa, sol kezde oqy'shy o'zdiginen izdenip, jan'a mindetterdi sheshy'ge tyrysady. Sondyqtan mug'alim oqy'shylardyn' o'zdik jumysyn uiymdastyrg'anda, aldymen olardy o'zdiginen jumys istey'ge daiyndaityn jattyg'y'lardan bastap, keiin mug'alimnin' ko'megimen jasaityn jartylai derbes, en' son'ynda tolyq o'zdiginen jasaityn jumystarg'a u'irety' qajet.
Mug'alim oqy'shylarg'a shamalary keletindei tapsyrmalar usynady, onda jumystyn' maqsaty, ony bo'limder boiynsha orynday' reti (o'zin-o'zi baqylay'); mug'alim teksery' u'shin alyng'an na'tijelerdi a'zirley', rettey' (keri informatsiia) ta'silderi, jumysty orynday' merzimi keltiriledi.
Mug'alim tapsyrmanyn' durystyg'yn, oqy'shylardyn' onyn' mazmuny men na'tijesin qanshalyqty tu'sinip men'gergenin anyqtaidy: Demek, mug'alim baqylay'shy g'ana emes, uiymdastyry'shy da, oqy'shynyn' o'zdik jumysyn teksery'shi de. Mug'alim tapsyrma arqyly olardyn' tanym qabiletin bag'darlamalaidy, ony bir maqsatqa bag'yttap, sapasyn anyqtaidy.
Oqy'shylar tapsyrma alady, men'gergen bilim qoryna su'iene otyryp, onyn' maqsaty men orynday' ta'silderin oilastyrady ja'ne en' man'yzdysy – jumysty o'zdiginen orynday' barysynda alyny'g'a tiisti na'tijelerdi dag'darlamalaidy. Sodan son' istelgen jumystyn' durystyg'yn u'nemi teksere otyryp, tapsyrmany bo'limderi boiynsha oryndaidy. Alyng'an na'tijelerdi rettep a'zirleidi (o'zin-o'zi baqylaidy) ja'ne jazy' jumysy, tsifrlar, syzy'lar, sy'retter, modelder t.b. teksery' u'shin mug'alimge tapsyrady. Oqy'shylardyn' oqy' jumysyn, oqy' a'reketinin' jemisti boly'y – oqy' jumysyn ta'silderin mengery'ge bailanysty.

Qoldanylg'an a'debietter:
1. Respy'blikalyq g'ylymi-a'distemelik jy'rnal «Matematika» 2015j.
2. Respy'blikalyq g'ylymi-a'distemelik jy'rnal «Matematika ja'ne fizika» 2014j.