Matemati'ka
Asai'bekov Askar Asylhanovi'с', Oqy's'ylardyn' o'zindik jumystarynyn' ereks'elikteri ja'ne tu'rleri

Oqy's'ylardyn' o'zindik jumystarynyn' ereks'elikteri ja'ne tu'rleri

Maqala avtory: Asai'bekov Askar Asylhanovi'с'
Jumys orny: SQO Aqjar ay'dany Qazan orta mektebi
Lay'azymy: mug'alim
Portalg'a jari'i'alany' merzimi: 12.01.2018


Bu'gingi tan'da g'ylym men tehni'ka qarqyndap o'sip otyrg'an s'aqta mektep bag'darlamasy men oqy'lyqtaryna, olardyn' barlyq jetistikterin en'gizy' mu'mkin emes. Osy sebepten de mektep erten'gi bilimnin' negizin qalap, oqy's'ylardyn' o'zdiginen izdenip, bilim aly'laryna mu'mkindik jasay'y ti'is. Sapaly oqyty' ja'ne o'zdiginen oqyp bilim aly'g'a bay'ly' negizinde g'ana oqy's'ylardan parasatty azamat ta'rbi'elep s'yg'y'g'a bolady. Osyg'an orai', mektep bitiry's'i a'rbir oqy's'y g'ylym negizderinin' jan'alyqtarymen habardar bolyp, kei'in sol alg'an bilim men iskerligin odan a'ri damyty'g'a ti'is. Bul o'skelen' o'mir talaby.
Qazirgi kezde Qazaqstan mektepterinde pedagogi'kalyq u'rdistin' sapasyn ko'tery'din' bai' ta'jiri'besi ji'naqtalyp keledi. Solardyn' biri pedagogi'kalyq u'rdiste oqy's'ylardyn' logi'kalyq oi'lay' qabiletterin damyty'da o'zindik jumys tu'rlerin ui'ymdastyry'.
A.Bai'tursynovtyn' pikiri boi'yns'a, bala bilimdi ta'jiri'be arqyly o'zdiginen aly'y kerek. Mug'alimnin' qyzmeti- onyn' bilimnin', s'eberligi uzaq joldy qysqarty' u's'in, balag'a jumysty a'line qarai' s'ag'yndap,bery' men betik belgilegen maqsatqa qarai' tu'zep otyry' kerek. Oqy's'ylardyn' o'zindik jumystarynyn' ma'n-mag'ynasyn ui'ymdastyry'dyn' ta'sil-amaldaryn bir g'ana belgimen si'pattay'g'a bolmai'dy.
O'zindik jumys – oqy's'ynyn' ku'rdeli is-a'reketterinin' bir tu'ri nemese oqy' jumystarynyn' arnai'y bir formasy bolyp tabylady. S'ag'yn ji'naqty mektepte oqy'-ta'rbi'e jumystarynyn' ereks'e ko'n'il ay'daratyn bir salasy – oqy's'ylardyn' o'zdiginen oryndai'tyn jumystary. Birnes'e synyppen jumys istei'tin mug'alimnin' negizgi pedagogi'kalyq mindeti – jeke synyppen jumys istei'tin mug'alimnin' aldyna qoi'g'an mindetpen birdei'. Ol da oqy' josparyn, bag'darlama talaptaryn orynday'g'a ti'is.
O'zindik jumystardyn' na'ti'jeli boly'y u's'in aldymen «o'zindik jumys» degen ug'ym neni bildirip turg'anyn anyqtap aly' qajettigi ty'ady: birins'iden, o'z betins'e jumys balalardyn' tu'rli tapsyrmalardy, jattyg'y'lardy es'kimnin' ko'meginsiz orynday'lary, ekins'iden, mundai' jumystar balalardy uqyptylyqqa, ta'rtiptilikke, ji'naqylyqqa, baqylai' bily'ge ta'rbi'elei'di.
O'zindik jumys tu'rlerin ui'ymdastyry'da mynandai' talaptardy orynday' kerek:
1.O'zdiginen oryndai'tyn jumystyn' mazmuny bag'darlama talaptaryna sai' boly'y kerek;
2.O'zindik jumys oqy's'ylardyn' oi'lay' qabiletin damyty'g'a ti'is;
3.O'zindik jumystyn' tu'ri, mazmuny a'rtu'rli boly'y kerek;
3.A'rbir oryndalg'an o'zindik jumys tekserilip, bag'alany'y kerek.
O'zdik jumysty ui'ymdastyry'dyn' s'arttary mynalar:
-mug'alimnin' naqty tapsyrmalar (nusqay'lar) bery'i;
-jumysty orynday'dyn' ja'ne ai'aqtay'dyn' y'aqytyn belgiley'i;
-mug'alimnin' basqary'ymen oqy's'ylardyn' derbestiginin' mo'ls'eri, olardyn' jumysty o'z erkimen ja'ne qalay'ymen istey'i;
-og'an a'ser etetin moti'vter.
O'zindik jumystyn' tu'rleri san aly'an. Olardy toptastyry' — ku'rdeli ma'sele. Onyn' ji'i kezdesetin bir toby – sabaq maqsatyna qarai' qoldanylatyn jumys tu'rleri:
a) Jan'a bilimdi men'gery' (materi'aldy jan-jaqty talday', mug'alimnin' ay'yzs'a bai'anday'ynyn' jsparyn, konspektisin jasay' t.b. ta'silderge u'i'reny').
a') Jan'a bilimdi bekity' (tu'rli jattyg'y'lar, esep s'yg'ary', tu'rli jazbas'a, grafi'kalyq, prakti'kalyq t.b. jumystar).
O'zdik jumysqa mynadai' talaptar qoi'ylady:
1) Tapsyrma a'rbir oqy's'ynyn' bilim den'gei'ine bai'lanysty tan'daly'y kerek.
2) O'zdik jumysty orynday'g'a jetkilikti y'aqyt berily'i kerek (8-15 mi'n. uzaq bolmai'dy).
3) Mindetti tu'rde tekserily'i kerek.
4) Jumys sabaqtyn' maqsatyna bai'lanysty (jan'a materi'aldy qabylday'g'a, o'tken materi'aldy bekity'ge, qai'talay'g'a, bilimdi ti'i'anaqtay'g'a) tan'dalady.
5) O'zdik jumystyn' maqsaty, orynday' a'disi oqy's'ylarg'a tu'sinikti boly'y ti'is.

6) O'z betimen jumysqa oqy's'ylar bilim den'gei'ine bai'lanysty a'r tu'rli y'aqyt jumsai'tynyn eskerip, taqtag'a ne kartoс'kag'a qosyms'a materi'aldar dai'yndap a'kely' kerek.

7) Eskertpe, tu'sinikteme-kartoс'kalar, perfokartalar dai'ynday' qajet.
Oqy's'ylardyn' o'zdigine atqaratyn jumystary olardyn' oi' en'begin qalypqa keltiry'ge bag'yttalg'an ja'ne mug'alimnin' bergen tapsyrmalaryn orynday'dyn' en' ti'imdi ta'silderin o'zderine izdestiry'ge ko'zdelgen. Matemati'ka sabaqtarynda oqy's'ylar o'zdiginen oryndai'tyn jumystardy bylai' jiktey'ge bolady: oqy'lyqpen, oqy' quralymen, anyqtama a'debi'etpen, esepter ji'nag'ymen, a'r tu'rli u'lestirmeli materi'almen, jeke ja'ne toptyq tapsyrmalardy orynday'.
Mug'alim oqy' protsesinde o'ziginen oryndai'tyn jumystyn' a'r tu'rin ja'ne olardyn' u'i'lesimdilerin qoldany'dy josparlai'dy. Matemati'kadan o'zdiginen orynday'g'a beriletin tapsyrmalar ai'qyn maqsatty ko'zdey'i ja'ne oqy's'ylardyn' yntasyn arttyry' u's'in beriletin tapsyrmalardyn' mazmuny teren', prakti'kalyq qoldany'y anyq zerttey' si'patynda bolg'any oryndy.
Sonymen birge, oqy's'ylarg'a tapsyrma bergende materi'aldy birtindep ku'rdelendiry', olardyn' s'yg'armas'ylyq belsendiligi, jeke bas ereks'elikterine nazar ay'darg'an durys. O'z betimen jumys tapsyrylg'anda onyn' ay'yr –jen'ildigi, qans'a y'aqyt oryndalatynyna ko'n'il bo'ly' kerek. O'z betimen jumys sabaqtyn' kez kelgen y'aqytynda bery'ge bolady.
Oqy's'ylarg'a o'zindik jumys retinde pa'nder boi'yns'a mynadai' tapsyrmalar bery'ge bolady.
Matemati'kadan mynadai' tapsyrmalar jazy'g'a bolady:
mug'alimnin' ko'rsetken u'lgisi boi'yns'a oryndalatyn;
-mug'alimnen alg'an bilim, bilik, dag'dylaryn o'z betimen pai'dalany'dy talap etetin, biraq mug'alimnin' basqary'yn pai'dalang'an jag'dai'da;
-alg'an bilim, bilikterin basqa jag'dai'da pai'dalang'anda;
-oqy's'ydan oi'lay'dy, s'yg'armas'ylyqty talap etetin bai'qay', talday' arqyly jan'a qorytyndy, anyqtamag'a s'yg'ary'g'a bolatyn tapsyrmalar.
-ari'fmeti'kalyq amaldar kestesin este saqtay'g'a arnalg'an;
-eseptey' ta'silderin i'gery'ge arnalg'an:
-uqsastyq pen ai'yrmas'ylyqty ajyraty', talday'g'a arnalg'an;
-belgili bir tu'siniktemelerdin' ari'fmeti'kalyq amaldarmen bai'lanysyna arnalg'an;
-bai'qay' negizinde qandai' da bir zan'dylyqty ai'yry';
-di'dakti'kalyq oi'yndar, qyzyqty tapsyrmalar.
Oqy's'ylar o'zdiginen jumys istei' bily'i u's'in, aldymen, mug'alimnin' bergen u'lgisine qarai' eliktey' negizinde qarapai'ym tapsyrmalar oryndai'dy. Mundai'da jumystyn' mazmunyn jasay' a'disterinin' ba'rin mug'alimnin' o'zi ai'typ beredi, al oqy's'y tek orynday's'y g'ana. Al eger mug'alim oqy's'yg'a ba'rin o'zi ai'tpai', buryn alg'an bilimderin qoldany'g'a lai'yqty jag'dai'lar ty'g'yzatyn bolsa, sol kezde oqy's'y o'zdiginen izdenip, jan'a mindetterdi s'es'y'ge tyrysady. Sondyqtan mug'alim oqy's'ylardyn' o'zdik jumysyn ui'ymdastyrg'anda, aldymen olardy o'zdiginen jumys istey'ge dai'yndai'tyn jattyg'y'lardan bastap, kei'in mug'alimnin' ko'megimen jasai'tyn jartylai' derbes, en' son'ynda tolyq o'zdiginen jasai'tyn jumystarg'a u'i'rety' qajet.
Mug'alim oqy's'ylarg'a s'amalary keletindei' tapsyrmalar usynady, onda jumystyn' maqsaty, ony bo'limder boi'yns'a orynday' reti (o'zin-o'zi baqylay'); mug'alim teksery' u's'in alyng'an na'ti'jelerdi a'zirley', rettey' (keri i'nformatsi'i'a) ta'silderi, jumysty orynday' merzimi keltiriledi.
Mug'alim tapsyrmanyn' durystyg'yn, oqy's'ylardyn' onyn' mazmuny men na'ti'jesin qans'alyqty tu'sinip men'gergenin anyqtai'dy: Demek, mug'alim baqylay's'y g'ana emes, ui'ymdastyry's'y da, oqy's'ynyn' o'zdik jumysyn teksery's'i de. Mug'alim tapsyrma arqyly olardyn' tanym qabiletin bag'darlamalai'dy, ony bir maqsatqa bag'yttap, sapasyn anyqtai'dy.
Oqy's'ylar tapsyrma alady, men'gergen bilim qoryna su'i'ene otyryp, onyn' maqsaty men orynday' ta'silderin oi'lastyrady ja'ne en' man'yzdysy – jumysty o'zdiginen orynday' barysynda alyny'g'a ti'isti na'ti'jelerdi dag'darlamalai'dy. Sodan son' istelgen jumystyn' durystyg'yn u'nemi teksere otyryp, tapsyrmany bo'limderi boi'yns'a oryndai'dy. Alyng'an na'ti'jelerdi rettep a'zirlei'di (o'zin-o'zi baqylai'dy) ja'ne jazy' jumysy, tsi'frlar, syzy'lar, sy'retter, modelder t.b. teksery' u's'in mug'alimge tapsyrady. Oqy's'ylardyn' oqy' jumysyn, oqy' a'reketinin' jemisti boly'y – oqy' jumysyn ta'silderin mengery'ge bai'lanysty.

Qoldanylg'an a'debi'etter:
1. Respy'bli'kalyq g'ylymi'-a'distemelik jy'rnal «Matemati'ka» 2015j.
2. Respy'bli'kalyq g'ylymi'-a'distemelik jy'rnal «Matemati'ka ja'ne fi'zi'ka» 2014j.