Jan'artylg'an bilim bery'din' tiimdiligi men erekshelikteri

Bilim bery'din' negizderi
A'y'ezova Albina, Jan'artylg'an bilim bery'din' tiimdiligi men erekshelikteri

Maqala avtory: A'y'ezova Albina
Jumys orny: SHQO, Borody'liha ay'dany, "Peremenovka orta mektebi" KMM
Lay'azymy: qazaq tili men a'debiet pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 02.03.2018


Ta'y'elsizdik jyldarynda elimiz eki protsesti – saiasi reforma men эkonomikalyq jan'g'yry'dy qatar ju'rgizip, belgili bir na'tijege jetti, qazirgi y'aqytta jan'a tarihi kezen'ge – Ry'hani jan'g'yry' kezen'ine aiaq basty. Ry'hani jan'g'yry' bizden ulttyq sanamyzdy qalyptap, ba'sekege qabiletti bolyp, kez-kelgen ma'selege pragmatistik turg'ydan kely'di, jalpy alg'anda ulttyq biregeiligimizdi saqtai otyryp damy'ymyzdy talap etedi. Ry'hani jan'g'yry'dyn' en' basty sharty – «bilimdi, ko'zi ashyq, ko'kiregi oiay' boly'g'a umtyly'» O'itkeni, QR Prezidenti «Bolashaqqa bag'dar: ry'hani jan'g'yry'» atty Bag'darlamalyq maqalasynda atap ko'rsetkendei, «tabysty boly'dyn' en' irgeli basty faktory bilim ekenin a'rqaisysymyz teren' tu'siny'imiz kerek… Sebebi, qundylyqtar ju'iesinde bilimdi ba'rinen biik qoiatyn ult qana tabysqa jetedi». Bul jerde a'n'gime elimizdin' bolashag'y ty'raly. Onyn' erten'i – jas urpaqtyn' qolynda. Bu'gingi jas urpaq, bolashaq maman Qazaqstan Respy'blikasy «Bilim ty'raly» Zan'ynyn' 8-babynda ko'rsetilgen mindetter boiynsha: «Ulttyq ja'ne jalpy adamzattyq qundylyqtardy igerip, g'ylym men praktika jetistikterine negizdelgen bilim aly'lary kerek». Endeshe, bizdin' ustazdarymyz oqyty'dyn' jan'a tehnologiialaryn engizip, bilim bery'di aqparattandyryp, halyqaralyq g'alamdyq kommy'nikatsiialyq jelilerge shyg'y' arqyly oqyty'dy say'atty, sapaly ju'zege asyryp, mamandardyn' ka'sibi quzirettiligin qalyptastyrg'anda g'ana qog'amymyzdyn' damy'yna eley'li u'les qosa alady. Bul isterdin' barlyg'yn ju'zege asyratyn elimizdin' ustazdar qay'ymy. Endeshe, bu'gingi ustazdar qay'ymyna qoiylatyn talap ta jog'ary bolmaq. Olar jan-jaqty, a'lemdegi jan'alyqtardan mag'lumaty bar, u'nemi shyg'armashylyq izdenistegi, ka'sibi biliktiligin shyn'daityn jeke ko'zqarasy bar, sony qorg'ai biletin jigerli tulg'a, zerttey'shilik qabileti bar, bilimdi de bilikti, ko'p oqityn, ko'p toqityn, bilimin ku'ndelikti isine sheber qoldana biletin, o'zinin' oqy'shysyn o'z betinshe bilim aly'g'a bay'lityn ka'sibi maman iesi boly'y kerek. Bul o'mir talaby. Ustazda uiymdastyry'shylyq, qurylymdylyq, beiimdilik, saraptamalyq qabiletterdin' de boly'y shart.
Jan'artylg'an bilim bery'din' man'yzdylyg'y – oqy'shy tulg'asynyn' u'ilesimdi qolaily bilim bery' ortasyn qura otyryp syn turg'ysynan oilay', zerttey' jumystaryn ju'rgizy', ta'jiribe jasay', AKTny qoldany', kommy'nikativti qarymqatynasqa tu'sy', jeke, juppen, topta jumys jasai bily', fy'nktsionaldy say'attylyqty, shyg'armashylyqty qoldana bily'di ja'ne ony tiimdi ju'zege asyry' u'shin qajetti tiimdi oqyty' a'dis-ta'silderdi ky'rs barysynda ug'yndyq. Jan'artylg'an bilim bery' bag'darlamasynyn' ereksheligi spiraldi qag'idatpen berily'i. Spiraldilik qag'idaty boiynsha qurylg'an oqy' bag'darlamasy Djerom Bry'nerdin' «Bilim bery' u'derisi» (1960) atty en'beginde qarastyrylg'an tanymdyq teoriiag'a negizdeledi. Og'an oqy' maqsattaryn zerdelei otyryp tapsyrmalardy, sabaqtardy qurastyry' barysynda ko'z jetkizdik. Bag'alay' ju'iesi de tu'begeili o'zgeriske ushyrap, kriterialdy bag'alay' ju'iesine o'tedi. Kriterialdy bag'alay' kezinde oqy'shylardyn' u'lgerimi aldyn ala belgilengen kriteriilerdin' naqty jiyntyg'ymen o'lshenedi. Oqy'shylardyn' pa'n boiynsha u'lgerimi eki ta'silmen bag'alanady: qalyptastyry'shy bag'alay' ja'ne jiyntyq bag'alay'. Balanyn' jan-jaqty izdeny'ine yntalandyrady. Bul bag'alay' ju'iesinin' artyqshylyg'y, balanyn' oilay' qabiletin damytyp, g'ylymmen ainalasy'g'a yqylasyn ty'g'yzady. Ken'estik zamannan qalg'an bes baldyq bag'alay' ju'iesi joiyldy. Qalyptastyry'shy bag'alay' ku'ndelikti oqyty' men oqy' u'rdisinin' ajyramas bo'ligi bolyp tabylady ja'ne toqsan boiy ju'ieli tu'rde o'tkiziledi. Qalyptastyry'shy bag'alay' u'zdiksiz ju'rgizile otyryp, oqy'shylar men mug'alim arasyndag'y keri bailanysty qamtamasyz etedi ja'ne ball nemese bag'a qoimastan oqy' u'rdisin tu'zetip otyry'g'a mu'mkindk beredi. Jiyntyq bag'alay' oqy' bag'darlamasynyn' bo'limderin (ortaq taqyryptaryn ja'ne belgili bir) oqy' kezen'in (toqsan, oqy' jyly, orta bilim den'geii) aiaqtag'an oqy'shynyn' u'lgerim ty'raly aqparat aly' maqsatynda ball ja'ne bag'a qoiy' arqyly o'tkiziledi. Qalyptastyry'shy bag'alay' ja'ne jiyntyq bag'alay' barlyq pa'nder boiynsha qoldanylady. Kriterialdy bag'alay' ju'iesi Filippin, Singapy'r, Japoniia, Frantsiia, Finliandiia syndy damyg'an elderde paidalanylady. Kiriktirilgen bilim bery' bag'darlamasynda qazaq tili pa'ninin' berily' jaiy da o'zgeshe. Bag'darlama oqy'shynyn' to'rt tildik dag'dysyn: tyn'dalym, aitylym, oqylym, jazylymdy jetildiry'ge bag'yttalg'an. Bul to'rt dag'dy oqy' josparynda «SHiyrshyq a'disimen» ornalastyrylg'an ja'ne bir-birimen tyg'yz bailanysty. Aitalyq, qarapaiymnan ku'rdelige qarai shiyrshyq boiymen damyp, o'rlei tu'skeni jai ay'yzeki tilde g'ana oiyn jetkizy'den, ku'rdeli ma'tinder qura bily' dag'dylary shyn'dalyp, tildik quzyrettilikteri shyn'dala tu'sedi. Bu'kil a'lemde bilim bery' ju'ielerinin' keleshek urpaqqa qandai bilim beretini ty'raly ma'sele qaita qaraly'da. Osy ma'sele aiasynda «Balalar HHI g'asyrda tabysty boly' u'shin neni oqyty' kerek?» ja'ne «Oqyty'dyn' tiimdi a'disteri qandai?» degen siiaqty negizgi say'aldar ty'yndaidy. Bul say'aldar oqy' bag'darlamasymen ja'ne oqy' bag'darlamasyn ju'zege asyry'da paidalanylatyn pedagogikalyq a'distemelermen tyg'yz bailanysty. Qarqyndy jaһandany', sondai-aq, ulttyq эkonomikag'a da yqpal ety'de ja'ne qazirgi y'aqytta эkonomikalyq damy'dy qamtamasyz ety'ge bag'yttalg'an halyqaralyq ba'sekelestik artty. Bilim bery' ju'iesin jan'arty'g'a arnalg'an bul эkonomikalyq da'lelderge qosa, qazirgi jiyrma birinshi g'asyrda basqa da negizder bar: bailanysqa beiimdilikti arttyry', a'ley'mettik o'zgerister, ay'a raiynyn' o'zgery'imen bailanysty ma'seleler, bu'kil a'lemdegi halyqtyn' qarqyndy o'sy'i, zamanay'i a'lemmen o'zara tabysty bailanysy' u'shin qajetti ja'ne keleshek ku'nnin' a'lemimen o'zara bailanysy' u'shin qajetti dag'dylardy qazirgi tan'dag'y mektep jaso'spirimderi talap etetin shektey'li resy'rstarg'a degen suranystyn' o'sy'i. Sondyqtan olarg'a zamanay'i bag'darlamalar men oqyty' a'distemelerin, bilikti mamandar usyny' man'yzdy. Orta bilim ju'iesinde jalpy bilim beretin mektepterdi Nazarbaev ziiatkerlik mektepterindegi oqyty' den'geiinejetkizy' kerek. Mektep bitiry'shi tu'lekteri qazaq, orys ja'ne ag'ylshyn tilderin bily'ge tiis. Olardy oqyty' na'tijesi oqy'shylardyn' syndarly oilay', o'zindik izdenis pen aqparatty teren' talday' mashyg'yn igery' boly'g'a tiis» dep atap ko'rsetkenindei, qazirgi tan'da elimizde jappai bilim bery' mazmuny jan'artyly'da. Jan'artylg'an bag'darlama boiynsha a'lemdik bilim bery' ju'iesi ba'sekege qabilettilikke qarai bilim aly'shyny bay'ly', qog'amnan o'z ornyn taba biletindei sapaly maman boly'yna bag'yttalyng'an. Al osy y'aqytqa deiin bizdin' elimizde jalpy bilim beretin mektepterde bilim aly'shylar ku'tiletin na'tijege ko'z jetkizbei, tu'rli a'ser ety'shi faktorlar yqpalymen mamandyq tan'dap, aqyr son'ynda sol oqyg'an mamandyqtary boiynsha jumysqa tartyla almai otyrg'any ba'rimizge belgili. Orta bilim mazmunyn jan'arty' aiasynda a'zirlengen oqy' bag'darlamalary oqy'shylardyn' bir synyptan ekinshi synypqa o'ty'i kezinde bilimi men dag'dylary qaitalanyp tekserilip otyratyn spiraldilik qag'idaty boiynsha qurylg'an oqy' bag'darlamasy modeline negizdelgen. Oqy' u'derisinin' alg'a ilgeriley'i aiqan ko'riny'i u'shin, oqy' maqsattary o'zara tog'ysqan bo'likter men bag'yttarg'a biriktirilgen. Aitalyq, qarapaiymnan ku'rdelige qarai shiyrshyq boiymen o'rlei tu'skeni jai эsse jazy'dan a'n'gime tipti povest jaza alatyndai dag'dyg'a ie bolyp, tildik quzyrettilikteri shyn'dala tu'sedi. Mug'alimderdin' paidalanatyn oqyty' a'disi oqy'shylardy oqyty'dyn' en' jog'ary standarttaryn qamtamasyz ety' u'shin man'yzdy. Osy oraida jan'a bag'darlamany men'gery' barysynda erekshe este qalg'an myna a'dis-ta'silder sabaqtyn' tiimdi o'ty'ine, oqy'shy boiynda qajetti 4 dag'dyny (tyn'dalym, aitylym, jazylym, oqylym) qalyptastyry'g'a yqpal etetini so'zsiz: «Qabyrg'adag'y rol», «Ystyq oryndyq», «Pikirler syzyg'y», «Sanalylyq alleiasy», «5 suraq, 5 jay'ap», «5 qadam», «Drama a'disi», «Man'yzdylyq aimag'y», grafikalyq organaizerler – «Dara diagramma», «Qos diagramma», «Oqig'a tay'y», «Hikaia kartasy», «Stop kadr» t.b
Mug'alimder paidalanatyn a'dis oqy'dyn' tiimdiligine eley'li a'serin tigizedi. Pedagogikalyq a'disterdi jetildirmei turyp, oqy' bag'darlamasyn o'zgerty' bilim bery' standarttaryna qatysty reformalay' sharalarynyn' mu'mkindikterin ja'ne na'tijeliligin to'mendetedi. Jan'artylg'an bag'darlama boiynsha a'r mug'alim to'mendegidei na'tijelerge qol jetkizdik:
• jan'artylg'an oqy' bag'darlamasynyn' qurylymyna;
• jan'artylg'an oqy' bag'darlamasynyn' mazmuny men ju'iesine;
• oqy' bag'darlamasynyn' ja'ne ony iske asyry'men bailanysty qujattamalardyn' maqsaty men ra'simdely'ine;
• bilim bery' bag'darlamasyn iske asyry'g'a ko'mektesetin tiisti pedagogikalyq ta'silderdi men'gery'ge.
Biliktilikti arttyry' ky'rsy son'ynda a'r mug'alim jan'artylg'an bag'darlama boiynsha mazmun men ju'ielilikti, bilim bery' bag'darlamasyn iske asyry'g'a ko'mektesetin tiisti pedagogikalyq ta'silderdi qoldana alatyn na'tijelerge qol jetkizdi. «Adamnyn' ko'n'ili shyn meiirlense, bilim-g'ylymnyn' o'zi de adamg'a meiirlenip, tezirek qolg'a tu'sedi. SHala meiir shala baiqalady», – deidi Abai. G'alamdyq den'geide o'rkeniet atay'lysy – bilim men g'ylymg'a arqa su'iei bastag'anyn du'iim jurtqa alg'ashqylar qatarynda aity', jadynda jattatqyzy' – halqymyzdyn' aiay'ly perzentterinin' biri – uly Abaig'a buiyrg'any a'ri zan'dylyq, a'ri qajettilik bolatyn. Qoryta kele, Mirjaqyp Dy'latovtyn' «Jalg'yz su'ienish, jalg'yz u'mit – oqy'da. Ten'dikke jetsek te, jurttyg'ymyzdy saqtasaq ta, du'niedegi sybag'aly ornymyzdy alsaq ta, bir g'ana oqy'dyn' arqasynda alamyz. Jaqsylyqqa bastaityn jarqyn juldyz – oqy'. Nadan jurttyn' ku'ni – qaran', keleshegi – tuman». O'rkenietti damy'dyn' o'zegi bilim, g'ylym, ta'rbie ekendigine eshkimnin' talasy joq. Kezinde ult ustazy Ahmet Baitursynuly: «Mug'alim qandai bolsa, mektep һa'm sondai bolmaqshy, iag'ni ustaz bilimdi bolsa, ol mektepten balalar ko'birek bilim alyp shykpaqshy. Solai bolg'an son', en' a'y'eli mektepke keregi – bilimdi, pedagogika, metodikadan habardar, jaqsy oqyta biletin ustaz» – dep aitqan bolatyn XXI g'asyr – g'ylym g'asyry. Maqsatty bilim bery' – tulg'a damy'yn ju'zege asyratyn ma'sele. Al osy jalpy ey'ropalyq standartqa sai jan'a bilim bery' – jeke tulg'anyn' jan-jaqty damy'yna a'keletin birden-bir jol! Ustazdardyn' shyg'armashylyq qabileti, jan'ashyldyq a'reketteri, biliktiligi, fiziologiialyq ja'ne psihikalyq sapasy, pedagogikalyq ka'siptik bilimmen sa'ikestenedi. Bul pedagogikalyq bag'ytta oqyty'shy men oqy'shynyn' o'zara yqpaly, o'zara damy'da, yntymaqtastyqtan ten'germeshilikke, damy'dyn' jog'arg'y den'geiine jety'de ma'ni zor.