Fi'zi'ka
Orazgali'eva Mei'ramgy'l Ali'pkali'evna, Balamaly эnergi'i'a ko'zderi – bizdin' bolas'ag'ymyz

Balamaly эnergi'i'a ko'zderi – bizdin' bolas'ag'ymyz

Maqala avtory: Orazgali'eva Mei'ramgy'l Ali'pkali'evna
Jumys orny: Oral "Servi's" tehnologi'i'alyq kolledji
Lay'azymy: II sanatty fi'zi'ka ja'ne i'nformati'ka pa'ninin' oqyty's'ysy
Portalg'a jari'i'alany' merzimi: 12.01.2018


«Prezi'dentimiz N.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategi'i'asynda atap o'tkendei', «ko'mirsy'tegi s'i'kizatynyn' naryg'ynda iri oi'yns'y bolyp qala otyryp, biz эnergi'i'anyn' balamaly tu'rlerin o'ndiry'di damyty'g'a, ku'n men jeldin' эnergi'i'asyn pai'dalanatyn tehnologi'i'alardy belsendi engizy'ge ti'ispiz. Bul u's'in bizde barlyq mu'mkindikter bar. 2050 jylg'a qarai' elde эnergi'i'anyn' balamaly ja'ne jan'g'yrtylatyn tu'rlerin qosa alg'andag'y barlyq эnergi'i'a tutyny'dyn' kem degende ten' jartysy kely'ge ti'is».

Elimiz, bu'kil a'lem эnergi'i'a o'ndiry'din' jan'a a'disi men u'nemdey' jolyn izdestirip jatqanda, men de og'an tams'ydai' bolsa da o'z u'lesimdi qospaq oi'ym bar.

Bu'gingi menin' zerttey' jumysymnyn' maqsaty: arzan, balamaly, эkologi'i'ag'a nuqsan keltirmei'tin эnergi'i'a ko'zin pai'dalany' arqyly эnergi'i'any u'nemdey' sai'asatyn usyny', s'alg'ai'da ornalasqan u'i'lerdi jel эnergi'i'asy arqyly jaryqtandyry'.

Jumystyn' mindeti: kolledj bag'darlamasymen s'ektelip qalmai', jel эnergi'i'asy ty'raly teori'i'alyq bilimimdi эksperi'ment ju'zinde pai'dalany'.

Zerttey' jumysynyn' na'ti'jesi men qorytyndysy: jel эnergi'i'asy ty'raly alg'an bilimimdi prakti'kamen us'tastyryp, qog'amg'a ja'ne adamg'a pai'daly jel qondyrg'ylarynyn' o'mirdegi pai'dasyn da'leldey'.

Qazirgi kezde adamzat qog'amynyn' o'mirin эnergi'i'asyz elestety' mu'mkin emes. Kes' bata ba'rimiz эlektr jaryg'ymen o'mir su'remiz, u'i'degi ko'ptegen эlektr quraldary, demalys, ko'n'il ko'tery' oryndarynyn' tirs'iligi, bu'kil o'ndiris, o'nimderdi o'n'dey', basqa da qajetti zattardy jasay' tehnologi'i'alary эlektr эnergi'i'asyn  qoldana otyryp ju'zege asatynyn bilemiz.

Da'stu'rli эnergi'i'a ko'zderi retinde organi'kalyq otyn, i'ag'ni' ko'mir, munai', gaz pai'dalanylatyny belgili. Biraq tabi'g'atta qory s'ektey'li: erte me, kes' pe, ol tay'sylady. Sondyqtan bu'gingi tan'da balamaly эnergi'i'a ko'zderin izdestiry' o'te man'yzdy ma'sele bolyp otyr.

Qazirgi tan'da balamaly эnergeti'ka qarqyndy damy'da. Onyn' sebebi эkologi'i'anyn' nas'arlay'y bolyp keledi. Balamaly эnergi'i'anyn' ko'ptegen tu'ri bar onyn' is'inde:

  1. Ku'n эnergi'i'asy
  2. Jel эnergi'i'asy
  3. Sy' эnergi'i'asy

Sonyn' is'inde bu'gingi menin' zerttep otyrg'an taqyrybym  jel эnergi'i'asy. 

 

«Elin'nin' uly bolsan', elin'e janyn' as'ysa, azamattyq namysyn' bolsa, qazaqtyn' memleketin nyg'ai'typ, ko'rkei'y'i jolynda terin'di to'gip en'bek et. Jerdin' de, eldin' de i'esi ekenin'di umytpa», — dei'di Elbasy N.A'.Nazarbaev.

Qazaqstan birins'i bolyp bolas'aqty saqtay' u's'in эnergi'i'anyn' balamaly tu'rlerine ko's'y' ma'selesin ko'terip, a'lemdi zalalsyz, tabi'g'atqa da, adamzatqa da pai'daly balamaly qy'at ko'zderin damyty'dy nasi'hattap, elimizde jasalyp jatqan sol bag'yttag'y jan'a tehnologi'i'alardy qoldanysqa usyny'da. Astanada «EXPO-2017» ko'rmesi «Bolas'aqtyn' эnergi'i'asy» atty taqyrypta ui'ymdastyryly'da.

Bu'gin bizdin' pai'dalanyp otyrg'an эnergi'i'a ko'zderi — jer asty pai'da qazbaqorlary — munai', ko'mir, tabi'g'i' gaz barlyq эnergoqorlardyn' 90% qurai'dy. Ameri'kandyq zerttey's'ilerdin' ai'ty'yns'a jer betindegi munai' 2025 jylg'a dei'in jetedi. Qas'an bolsa da, ol bitedi ja'ne a'ri qarai' ne bolady? Pai'daly qazba qorlarynyn' tay'syly' qarsan'ynda, olardyn' bag'asy da qarqyndap o'sy'de. Jyl sai'yn atmosferag'a tu'rli jang'ys' zattardyn' jany'y na'ti'jesinde 23  mlrd tonnag'a jy'yq ko'mirqys'qyl gazy bo'linip, sondai' mo'ls'erde ottek sin'iriledi. Atmosferadag'y ko'mirqys'qyl gazynyn' mo'ls'eri 13%-ke o'sti, sonyn' saldarynan atmosfera temperaty'rasy birnes'e grady'sqa mo'ls'erden tys jog'arylap, muzdyqtar erip, sonyn' saldarynan Du'ni'eju'zinin' muhi'ttyq den'gei'i ko'terilip, tabi'g'atta tu'rli apattar bolyp jatyr. Derey' problemany s'es'etin  amal taby' kerek. Bu'kil a'lem g'alymdary  men i'njenerleri izdenistin' arqasynda balamaly эnergi'i'a ko'zin taby'dy maqsat etip qoi'dy.  Ol sarqylmai'tyn qalpyna keltiretin эnergi'i'a ko'zderi dep atalady.

Qalpyna keltiretin da'stu'rli emes эnergi'i'a ko'zderinin' ereks'eligi qor ko'zderi es'y'aqytta sarqylmai'dy ja'ne эkologi'i'alyq taza. Bulardy pai'dalany' tabi'g'at bai'lanystaryn buzbai'dy. Al menin' usynysyp otyrg'an g'ylymi' jobamnyn' maqsaty – s'alg'ai'da ornalasqan u'i'lerdi jel эnergi'i'asy arqyly jaryqtandyry' bolyp tabylady.