Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debietinin' man'yzy

Mektepke deiingi ta'rbie men oqyty'
Zaharianova Gy'lbarshyn Kakanovna, Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debietinin' man'yzy

Maqala avtory: Zaharianova Gy'lbarshyn Kakanovna
Jumys orny: SHQO, Katonqarag'ai ay'dany, Solonovka ay'yly, "Balay'sa" balabaqshasy
Lay'azymy: Ta'rbieshi
Portalg'a jariialany' merzimi: 05.01.2018


«Elimizdin' erten'i – bu'gingi  jas  urpaqtyn'  qolynda,

 al  jas urpaqtyn' tag'dyry – ustazdardyn'  qolynda»

                                                                                           N.A'. Nazarbaev

 

Bala  tilin  damyty'dag'y  halyq  ay'yz  a'debietinin'  man'yzy.

Qazaq  halqy  qai  y'aqytta  bolmasyn  urpaq  ta'rbiesin   ulttyn'  tag'dyry,  ulttyn'  bolashag'y  dep  bilgen.Sondyqtan  ta'rbie  ma'selesine  ko'n'il  bo'lip,  bolashaq  urpaqqa  sapaly  ta'rbie  bery'di   basty  maqsat  etken.

Son'g'y kezde balalardyn' so'iley', til damy'ynyn' problemasy o'tkir ma'sele bolyp tur. Nege balalar nashar so'ileidi? Mu'mkin biz olarmen so'ilesy'di umytqandyqtan bolar. Ata-analar balalarymen so'ileskende maqal-ma'tel, naqyl so'zderdi sirek qoldanady. Negizinde, halyq ay'yz a'debieti adamdardyn' meirim shy'ag'yn oiatatyn g'ajaiyp qabiletke ie. Balalarmen jumys jasag'anda halyq ay'yz a'debietin qoldany' degenimiz — balanyn' tilin, oilay'yn damyty', minez-qulqyn rettey', adamgershilik , patriottyq  sezimderge  ie jeke tulg'any qalyptastyry'.

Qazirgi  zaman  talabyna  sai  ulttyq  psihologiia negizinde  qalyptasqan,  deni  say',  bilimge  degen  qyzyg'y'shylyg'y  jog'ary,  o'zdiginen  is- a'reket  jasay'  dag'dylaryn  men'gergen  tulg'a  daiarlap  shyg'ary'  mektepke  deiingi  mekemelerdin' negizgi  mindeti.

Balan'  bilim  jolyn  qy'syn  desen'iz

Besiginde-aq  ilim  shog'yn  ko'sen'iz.

Bilim  u'iret  sa'biin'e  saryla

Y'yzdai  ilim  su'ttei  sin'er  qanyna.

Sa'biinde  ko'kirekke  tu'igeni,

O'lgeninshe  sanasynda  ju'redi»,-  dep        J.Balasag'un  aitqandai,  balabaqsha  ta'rbieshilerine  o'te  u'lken  de   jay'apty  mindet  ju'ktelingen. A'li  tili  de  shyqpai  kelgen  kishkentai  bu'ldirshinderdi  ta'rbielep,  oqytyp,  mektepke  daiynday'  asa  zor  jay'apkershilikti  talap  etedi.  Balabaqshadag'y  sa'biler  jas shybyq  sekildi,  qalai  maiystyrsa  solai  o'sedi. Sondyqtan  da   ta'rbieshinin'  bilim  da'rejesi,  ma'denieti, u'lgili  so'iley'  tilin  men'gery'i  o'te  man'yzdy .

Til – tabig'attyn' u'lken syiy.Til arqyly adamzat tildesy'din' u'lken mu'mkindikterine qol jetkizedi, qarym — qatynasyn biriktiredi, ja'ne ko'zqarastaryn qalyptastyrady. Du'nienin' qyr — syryn tanyp bily'ge jol ashady.Sondyqtan, tildin' damy'yna, a'sirese

 

mektep jasyna deiingi bala tilinin' durys qalyptasy'yna erte bastan erekshe ma'n bergen jo'n.

Bu'ldirshinderdin' oi — o'risin damyty'g'a, qiialyn sharyqtatyp, til bailyg'yn damyty'da ay'yz a'debiet u'lgileri — ertegiler, jumbaqtar, jan'yltpashtar, sanamaqtar, ulttyq  oiyndardyn' tigizetin paidasy   ushan — ten'iz.

O'z ta'jirebiemde, ku'ndelikti oqy' is-a'reketinde ja'ne  odan  tys  y'aqyttarda  da halyq ay'yz a'debietin tu'rlerin  ken'inen qoldanamyn. Sonymen qatar bala tilin ,so'zdik qoryn molaity'yna a'rtu'rli ko'rneki quraldardy tu'rlendire paidalang'andy jo'n sanaimyn.O'itkeni olar arqyly balalardy qyzyqtyryp,o'zin'e tarty' qiyng'a soqpaidy.

B. Momyshuly  atamyzdyn'   «Ertegisiz  o'sken  bala  ry'hani  mu'gedek adam»,- degen  qanatty  so'zi bar. SHynynyda  da  ertegi  balalardy  to'zimdilikke, en'bekqorlyqqa, shydamdylyqqa, batyldyqqa ta'rbieleidi. Balalarg'a  ertegilerdi  u'stel  u'sti  teatry, say'saq  teatry, qy'yrshaq teatry, ko'len'keli  teatr arqyly sahnalay' o'te  unaidy ja'ne  olardyn'  qyzyg'y'shylyg'y, qabylday'y  jog'ary  bolady.

Bizde  balalarmen   tu'ski   uiqyg'a   jatar  aldynda  ertegi  aityp  bery'  a'detke  ainalg'an. Og'an  balalar  da  u'irenip  alg'an, to'sekterine  jatqan  son'  ertegini  ku'tip  jatady. Jyldyn'  basynda  ertegini  biz  aitsaq   ,  II- jarty  jyldyqta  balalardyn'  o'zderi  aitady. Bul  jerde  balalar  ertegini  esterine  saqtap  qana  qoimaidy,  olardyn'   tili  damidy,  bala  bailanystyryp  so'iley'di  u'irenedi ja'ne  oilay', qiialday'  qabiletteri  jetiledi. Balalar jag'ymsyz keiipkerlerdin' jaman a'reketterinen boilaryn ay'laq ustap, jaqsylyqqa qumartady.

Al halyq  ay'yz  a'debietinin' tag'y  bir  tu'ri  jumbaqtar — balany baiqag'yshtyqqa, tapqyrlyqqa bay'lyp, oi — qiialyn ushtastyry'g'a ko'p a'ser etedi.  Men  o'z  ta'jiribemde  jumbaqtardy  ken'  qoldanamyn. Ony  oqy'  is- a'reketterinde  de,  basqa  y'aqyttarda  da  qoldana  otyryp  balalardy  jay'abyn  izdey'ge  itermeleimin. Jumbaqtardyn'  jay'aptaryn  izdei  otyryp  balada  oilay'  qabileti jaqsy  jetiledi.

Halyqtyq shyg'armalar ishinde balany durys ta, aiqyn so'iley'ge u'iretetin, tilin jattyqtyry'g'a beiimdeitin janr – jan'yltpash. Balalar jan'yltpash arqyly so'zderdi durys so'iley'ge, jeke dybystardy almastyrmai durys aity'g'a u'irenedi. Men  osy ertegilerdi  aitqyzg'anda, jumbaqtar,  jan'yltpashtardy  u'irety'de  mnemotehnika  a'disin ken'inen    qoldanamyn.

Bul  a'dis balanyn'   sy'retterge  qarai  otyryp  so'zderdi  aity'g'a,  esine  saqtay'yna  jaqsy  ko'mektesedi.

Balabaqshadag'y  ta'rbieleny'shilerdin' tilin damyty'da ulttyq oiynnyn' orny erekshe. Halyq pedagogikasynda oiyndar o'te ko'p ja'ne mazmundardy da, bag'yttary da birin-biri qaitalanbaityndai san-aly'an, a'ri qyzyqty. Olar, «Aq serek,  ko'k  serek», «Taqiia tastamaq», «Aigo'lek», «Mysyq pen  tyshqan» , «Arqan  tarty'», «Hantalapai» ja'ne t.b. Oiyn erejelerinin' balalar u'shin u'lken ta'rbielik man'yzy bar. Olar oiyn barysyn belgileidi, balalardyn' ta'rtibi men is-a'reketterin  olardyn' o'zara qarym-qatynasyn baqylap, erik-jigerinin' qalyptasy'yna  yqpal etedi, tilin  damytady. M: «Aigo'lek»  oiynyn  alatyn  bolsaq, ondag'y

«Aigo'lek – ay', aigo'lek

Aidyn'  ju'zi  do'n'gelek

Ana  toptyn'  ishinen

….  degen  ul(qyz) kerek, -dep  kezek-kezek  qaitalai  otyryp birinshiden,  oiynnyn'  erejesin  saqtaiy; ekinshiden  osy  so'zderdi  jattap  aly'  arqyly  tilderi  damidy.

Bizdin'  balabaqshadag'y  balalar  «Asyq»  oiyndaryn  jaqsy  ko'redi. A'r  tu'ske  boialg'an  asyqtardy kishi  top balalarymen  tu'sterdi  ajyraty'da, zattardyn' ken'istikte  ornalasy'yn  u'irety'de  qoldansaq, odan  u'lkenirek  balalarmen   didaktikalyq oiyndardy  uiymdastyrg'anda(«Qai  qatardag'y  asyq  ko'p?»nemese «Asyqtardy sanap  ber»t.b.) qoldanamyz.Topishilik  saiystar  o'tkizgen  kezde  de jen'impaz  alg'an  asyq  sanyna  bailanysty  anyqtalady.

Ulttyq oiyndardyn' mazmundyq erekshelikteri, birinshiden, balanyn' aqyl-oiynyn' belsendi jumys istey'ine, du'nietanymynyn' ken'eiy'ine, qorshag'an ortag'a degen ko'zqarasyn qalyptastyry'g'a  mu'mkindik jasaidy.

Ekinshiden, oiyn erejelerinde jeke tulg'anyn' qalyptasy'yna a'ser etetin u'lken ta'rbielik ma'n bar. Ulttyq oiyndar balalarg'a halyqtyn' salt-da'stu'ri men turmystyq shary'ashylyq en'beginen tu'sinik beredi.

U'shinshiden, balalardyn'  qimyl-qozg'alysyn damytyp, dene tulg'asynyn' durys qalyptasy'yna mu'mkindik jasaidy.

To'rtinshiden, bala  qiialyn, aqyl-oiyn, dene qimylyn damytatyn ta'rbie quraly. Besinshiden, ulttyq oiyndar balalardyn'  tilin shiratady, zeiindilikti, ustamdylyqty, oilylyqty, zerdelikti ,ken'istikti bag'darlai bily'di, a'reket u'ilesimdiligin, o'jettilikti, tapqyrlyqty, shapshan'dyqty, to'zimdilikti, mergendikti, batyldyqty damytady.

Ertegi, a'n'gimeni, o'len' – taqpaqtar men jan'yltpashtardy, sondai — aq maqal — ma'telder men jumbaqtardy ma'nerlep oqyp bery' men a'serlep aity' – tek qana olardyn' so'zdik quramyn baiytyp qana qoimaidy, sonymen qatar, sa'bidin' aqyl — oiynyn' jetily'ine a'serin tigizedi. Balanyn' a'depti, ko'rgendi bolyp o'sy'ine yqpaly o'lshey'siz, balanyn' Otanyn, o'z ultyn, o'z jerin su'iy'i, ony qadirlei bily'i ay'yz a'debieti men ko'rkem a'debiettin' a'seri dep bilemiz. O'itkeni, bala kitaptag'y jag'ymdy keiipkerlerge eliktep, er atang'ysy kelip, erkelikke, en'bekke qulshynyp o'sedi.
Jas kezinde a'n'gime, jyrlardy ko'p tyn'dag'an bala o'z ko'rgen — bilgenin qiystyryp, tujyrymdap dostaryna, ta'rbieshilerine, ata — analaryna aityp bere alsa, til sheberlikteri artady. Mundai jaqsy qasietter balanyn' parasatty, inabatty, a'depti, en'beksu'igish, ko'rgendi bolyp o'sy'ine a'ser etedi.

Mektep jasyna deiingi bu'ldirshinderdi qazaq  halqynyn'   a'debi muralarymen sy'syndatyp ta'rbieley' qazirgi  zaman  pedagogtarynyn' negizgi  mindetterinin'  biri.Qazirgi  kezde  balabaqsha  qabyrg'asynan  bastap  u'sh  tildi  u'irety'din'  qolg'a  alyng'any  belgili. Biraq  ta , qazaq  balasy en' birinshi  o'z  ana  tilinde  so'iley'i  tiis  dep  oilaimyn. Ana  tilinde  so'ilep, barlyq  dybystardy  durys  aityp  u'irengennen  keiin  g'ana  basqa  tildi  u'iretse  nur  u'stine  nur  bolar  edi.

Halyq ay'yz a'debietimizde halqymyzdyn' tu'sinik, paiymy, ta'lim-ta'rbiesi bar. Bala tilin damyty'g'a halyq ay'yz a'debietin oryndy, ju'ieli paidalana bilgen a'rbir ta'rbieshi balanyn' sanasyn arttyra otyryp, tu'sinigin ken'eitip, ug'ymyn baiytady. Ondai  balalardan  bolashaqta  elin,  jerin  su'ietin, tilin  ardaqtaityn  jaqsy  azamattardyn'  shyg'atynyna  senimim  zor. Sondyqtan  da,  men  jas  urpaqty  ta'rbieley'  jolynda halyq ay'yz a'debietinin'  barlyq tu'ri men salalaryn   tiimdi paidalanatyn bolamyn,  bul  menin'  qog'am  aldyndag'y  mindetim  dep  bilemin.