Mektepke dei'ingi ta'rbi'e men oqyty'
Zahari'anova Gy'lbars'yn Kakanovna, Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debi'etinin' man'yzy

Bala tilin damyty'dag'y halyq ay'yz a'debi'etinin' man'yzy

Maqala avtory: Zahari'anova Gy'lbars'yn Kakanovna
Jumys orny: S'QO, Katonqarag'ai' ay'dany, Solonovka ay'yly, "Balay'sa" balabaqs'asy
Lay'azymy: Ta'rbi'es'i
Portalg'a jari'i'alany' merzimi: 05.01.2018


«Elimizdin' erten'i – bu'gingi  jas  urpaqtyn'  qolynda,

 al  jas urpaqtyn' tag'dyry – ustazdardyn'  qolynda»

                                                                                           N.A'. Nazarbaev

 

Bala  tilin  damyty'dag'y  halyq  ay'yz  a'debi'etinin'  man'yzy.

Qazaq  halqy  qai'  y'aqytta  bolmasyn  urpaq  ta'rbi'esin   ulttyn'  tag'dyry,  ulttyn'  bolas'ag'y  dep  bilgen.Sondyqtan  ta'rbi'e  ma'selesine  ko'n'il  bo'lip,  bolas'aq  urpaqqa  sapaly  ta'rbi'e  bery'di   basty  maqsat  etken.

Son'g'y kezde balalardyn' so'i'ley', til damy'ynyn' problemasy o'tkir ma'sele bolyp tur. Nege balalar nas'ar so'i'lei'di? Mu'mkin biz olarmen so'i'lesy'di umytqandyqtan bolar. Ata-analar balalarymen so'i'leskende maqal-ma'tel, naqyl so'zderdi si'rek qoldanady. Negizinde, halyq ay'yz a'debi'eti adamdardyn' mei'rim s'y'ag'yn oi'atatyn g'ajai'yp qabiletke i'e. Balalarmen jumys jasag'anda halyq ay'yz a'debi'etin qoldany' degenimiz — balanyn' tilin, oi'lay'yn damyty', minez-qulqyn rettey', adamgers'ilik , patri'ottyq  sezimderge  i'e jeke tulg'any qalyptastyry'.

Qazirgi  zaman  talabyna  sai'  ulttyq  psi'hologi'i'a negizinde  qalyptasqan,  deni  say',  bilimge  degen  qyzyg'y's'ylyg'y  jog'ary,  o'zdiginen  is- a'reket  jasay'  dag'dylaryn  men'gergen  tulg'a  dai'arlap  s'yg'ary'  mektepke  dei'ingi  mekemelerdin' negizgi  mindeti.

Balan'  bilim  jolyn  qy'syn  desen'iz

Besiginde-aq  ilim  s'og'yn  ko'sen'iz.

Bilim  u'i'ret  sa'bi'in'e  saryla

Y'yzdai'  ilim  su'ttei'  sin'er  qanyna.

Sa'bi'inde  ko'kirekke  tu'i'geni,

O'lgenins'e  sanasynda  ju'redi»,-  dep        J.Balasag'un  ai'tqandai',  balabaqs'a  ta'rbi'es'ilerine  o'te  u'lken  de   jay'apty  mindet  ju'ktelingen. A'li  tili  de  s'yqpai'  kelgen  kis'kentai'  bu'ldirs'inderdi  ta'rbi'elep,  oqytyp,  mektepke  dai'ynday'  asa  zor  jay'apkers'ilikti  talap  etedi.  Balabaqs'adag'y  sa'bi'ler  jas s'ybyq  sekildi,  qalai'  mai'ystyrsa  solai'  o'sedi. Sondyqtan  da   ta'rbi'es'inin'  bilim  da'rejesi,  ma'deni'eti, u'lgili  so'i'ley'  tilin  men'gery'i  o'te  man'yzdy .

Til – tabi'g'attyn' u'lken syi'y.Til arqyly adamzat tildesy'din' u'lken mu'mkindikterine qol jetkizedi, qarym — qatynasyn biriktiredi, ja'ne ko'zqarastaryn qalyptastyrady. Du'ni'enin' qyr — syryn tanyp bily'ge jol as'ady.Sondyqtan, tildin' damy'yna, a'sirese

 

mektep jasyna dei'ingi bala tilinin' durys qalyptasy'yna erte bastan ereks'e ma'n bergen jo'n.

Bu'ldirs'inderdin' oi' — o'risin damyty'g'a, qi'i'alyn s'aryqtatyp, til bai'lyg'yn damyty'da ay'yz a'debi'et u'lgileri — ertegiler, jumbaqtar, jan'yltpas'tar, sanamaqtar, ulttyq  oi'yndardyn' ti'gizetin pai'dasy   us'an — ten'iz.

O'z ta'jirebi'emde, ku'ndelikti oqy' is-a'reketinde ja'ne  odan  tys  y'aqyttarda  da halyq ay'yz a'debi'etin tu'rlerin  ken'inen qoldanamyn. Sonymen qatar bala tilin ,so'zdik qoryn molai'ty'yna a'rtu'rli ko'rneki quraldardy tu'rlendire pai'dalang'andy jo'n sanai'myn.O'i'tkeni olar arqyly balalardy qyzyqtyryp,o'zin'e tarty' qi'yng'a soqpai'dy.

B. Momys'uly  atamyzdyn'   «Ertegisiz  o'sken  bala  ry'hani'  mu'gedek adam»,- degen  qanatty  so'zi bar. S'ynynyda  da  ertegi  balalardy  to'zimdilikke, en'bekqorlyqqa, s'ydamdylyqqa, batyldyqqa ta'rbi'elei'di. Balalarg'a  ertegilerdi  u'stel  u'sti  teatry, say'saq  teatry, qy'yrs'aq teatry, ko'len'keli  teatr arqyly sahnalay' o'te  unai'dy ja'ne  olardyn'  qyzyg'y's'ylyg'y, qabylday'y  jog'ary  bolady.

Bizde  balalarmen   tu'ski   ui'qyg'a   jatar  aldynda  ertegi  ai'typ  bery'  a'detke  ai'nalg'an. Og'an  balalar  da  u'i'renip  alg'an, to'sekterine  jatqan  son'  ertegini  ku'tip  jatady. Jyldyn'  basynda  ertegini  biz  ai'tsaq   ,  II- jarty  jyldyqta  balalardyn'  o'zderi  ai'tady. Bul  jerde  balalar  ertegini  esterine  saqtap  qana  qoi'mai'dy,  olardyn'   tili  dami'dy,  bala  bai'lanystyryp  so'i'ley'di  u'i'renedi ja'ne  oi'lay', qi'i'alday'  qabiletteri  jetiledi. Balalar jag'ymsyz kei'ipkerlerdin' jaman a'reketterinen boi'laryn ay'laq ustap, jaqsylyqqa qumartady.

Al halyq  ay'yz  a'debi'etinin' tag'y  bir  tu'ri  jumbaqtar — balany bai'qag'ys'tyqqa, tapqyrlyqqa bay'lyp, oi' — qi'i'alyn us'tastyry'g'a ko'p a'ser etedi.  Men  o'z  ta'jiri'bemde  jumbaqtardy  ken'  qoldanamyn. Ony  oqy'  is- a'reketterinde  de,  basqa  y'aqyttarda  da  qoldana  otyryp  balalardy  jay'abyn  izdey'ge  i'termelei'min. Jumbaqtardyn'  jay'aptaryn  izdei'  otyryp  balada  oi'lay'  qabileti jaqsy  jetiledi.

Halyqtyq s'yg'armalar is'inde balany durys ta, ai'qyn so'i'ley'ge u'i'retetin, tilin jattyqtyry'g'a bei'imdei'tin janr – jan'yltpas'. Balalar jan'yltpas' arqyly so'zderdi durys so'i'ley'ge, jeke dybystardy almastyrmai' durys ai'ty'g'a u'i'renedi. Men  osy ertegilerdi  ai'tqyzg'anda, jumbaqtar,  jan'yltpas'tardy  u'i'rety'de  mnemotehni'ka  a'disin ken'inen    qoldanamyn.

Bul  a'dis balanyn'   sy'retterge  qarai'  otyryp  so'zderdi  ai'ty'g'a,  esine  saqtay'yna  jaqsy  ko'mektesedi.

Balabaqs'adag'y  ta'rbi'eleny's'ilerdin' tilin damyty'da ulttyq oi'ynnyn' orny ereks'e. Halyq pedagogi'kasynda oi'yndar o'te ko'p ja'ne mazmundardy da, bag'yttary da birin-biri qai'talanbai'tyndai' san-aly'an, a'ri qyzyqty. Olar, «Aq serek,  ko'k  serek», «Taqi'i'a tastamaq», «Ai'go'lek», «Mysyq pen  tys'qan» , «Arqan  tarty'», «Hantalapai'» ja'ne t.b. Oi'yn erejelerinin' balalar u's'in u'lken ta'rbi'elik man'yzy bar. Olar oi'yn barysyn belgilei'di, balalardyn' ta'rtibi men is-a'reketterin  olardyn' o'zara qarym-qatynasyn baqylap, erik-jigerinin' qalyptasy'yna  yqpal etedi, tilin  damytady. M: «Ai'go'lek»  oi'ynyn  alatyn  bolsaq, ondag'y

«Ai'go'lek – ay', ai'go'lek

Ai'dyn'  ju'zi  do'n'gelek

Ana  toptyn'  is'inen

….  degen  ul(qyz) kerek, -dep  kezek-kezek  qai'talai'  otyryp birins'iden,  oi'ynnyn'  erejesin  saqtai'y; ekins'iden  osy  so'zderdi  jattap  aly'  arqyly  tilderi  dami'dy.

Bizdin'  balabaqs'adag'y  balalar  «Asyq»  oi'yndaryn  jaqsy  ko'redi. A'r  tu'ske  boi'alg'an  asyqtardy kis'i  top balalarymen  tu'sterdi  ajyraty'da, zattardyn' ken'istikte  ornalasy'yn  u'i'rety'de  qoldansaq, odan  u'lkenirek  balalarmen   di'dakti'kalyq oi'yndardy  ui'ymdastyrg'anda(«Qai'  qatardag'y  asyq  ko'p?»nemese «Asyqtardy sanap  ber»t.b.) qoldanamyz.Topis'ilik  sai'ystar  o'tkizgen  kezde  de jen'impaz  alg'an  asyq  sanyna  bai'lanysty  anyqtalady.

Ulttyq oi'yndardyn' mazmundyq ereks'elikteri, birins'iden, balanyn' aqyl-oi'ynyn' belsendi jumys istey'ine, du'ni'etanymynyn' ken'ei'y'ine, qors'ag'an ortag'a degen ko'zqarasyn qalyptastyry'g'a  mu'mkindik jasai'dy.

Ekins'iden, oi'yn erejelerinde jeke tulg'anyn' qalyptasy'yna a'ser etetin u'lken ta'rbi'elik ma'n bar. Ulttyq oi'yndar balalarg'a halyqtyn' salt-da'stu'ri men turmystyq s'ary'as'ylyq en'beginen tu'sinik beredi.

U's'ins'iden, balalardyn'  qi'myl-qozg'alysyn damytyp, dene tulg'asynyn' durys qalyptasy'yna mu'mkindik jasai'dy.

To'rtins'iden, bala  qi'i'alyn, aqyl-oi'yn, dene qi'mylyn damytatyn ta'rbi'e quraly. Besins'iden, ulttyq oi'yndar balalardyn'  tilin s'i'ratady, zei'indilikti, ustamdylyqty, oi'lylyqty, zerdelikti ,ken'istikti bag'darlai' bily'di, a'reket u'i'lesimdiligin, o'jettilikti, tapqyrlyqty, s'aps'an'dyqty, to'zimdilikti, mergendikti, batyldyqty damytady.

Ertegi, a'n'gimeni, o'len' – taqpaqtar men jan'yltpas'tardy, sondai' — aq maqal — ma'telder men jumbaqtardy ma'nerlep oqyp bery' men a'serlep ai'ty' – tek qana olardyn' so'zdik quramyn bai'ytyp qana qoi'mai'dy, sonymen qatar, sa'bi'din' aqyl — oi'ynyn' jetily'ine a'serin ti'gizedi. Balanyn' a'depti, ko'rgendi bolyp o'sy'ine yqpaly o'ls'ey'siz, balanyn' Otanyn, o'z ultyn, o'z jerin su'i'y'i, ony qadirlei' bily'i ay'yz a'debi'eti men ko'rkem a'debi'ettin' a'seri dep bilemiz. O'i'tkeni, bala kitaptag'y jag'ymdy kei'ipkerlerge eliktep, er atang'ysy kelip, erkelikke, en'bekke quls'ynyp o'sedi.
Jas kezinde a'n'gime, jyrlardy ko'p tyn'dag'an bala o'z ko'rgen — bilgenin qi'ystyryp, tujyrymdap dostaryna, ta'rbi'es'ilerine, ata — analaryna ai'typ bere alsa, til s'eberlikteri artady. Mundai' jaqsy qasi'etter balanyn' parasatty, i'nabatty, a'depti, en'beksu'i'gis', ko'rgendi bolyp o'sy'ine a'ser etedi.

Mektep jasyna dei'ingi bu'ldirs'inderdi qazaq  halqynyn'   a'debi' muralarymen sy'syndatyp ta'rbi'eley' qazirgi  zaman  pedagogtarynyn' negizgi  mindetterinin'  biri.Qazirgi  kezde  balabaqs'a  qabyrg'asynan  bastap  u's'  tildi  u'i'rety'din'  qolg'a  alyng'any  belgili. Biraq  ta , qazaq  balasy en' birins'i  o'z  ana  tilinde  so'i'ley'i  ti'is  dep  oi'lai'myn. Ana  tilinde  so'i'lep, barlyq  dybystardy  durys  ai'typ  u'i'rengennen  kei'in  g'ana  basqa  tildi  u'i'retse  nur  u'stine  nur  bolar  edi.

Halyq ay'yz a'debi'etimizde halqymyzdyn' tu'sinik, pai'ymy, ta'lim-ta'rbi'esi bar. Bala tilin damyty'g'a halyq ay'yz a'debi'etin oryndy, ju'i'eli pai'dalana bilgen a'rbir ta'rbi'es'i balanyn' sanasyn arttyra otyryp, tu'sinigin ken'ei'tip, ug'ymyn bai'ytady. Ondai'  balalardan  bolas'aqta  elin,  jerin  su'i'etin, tilin  ardaqtai'tyn  jaqsy  azamattardyn'  s'yg'atynyna  senimim  zor. Sondyqtan  da,  men  jas  urpaqty  ta'rbi'eley'  jolynda halyq ay'yz a'debi'etinin'  barlyq tu'ri men salalaryn   ti'imdi pai'dalanatyn bolamyn,  bul  menin'  qog'am  aldyndag'y  mindetim  dep  bilemin.